noon, noon-tide, midday;
the south;
meridian;
southern, meridional;
half, semi;
— ջերմն, intermittent fever.
Յայս միջօրեայ տուընջեան ժամուս. (Շար.։)
ՄԻՋՕՐԵԱՅ ա. որպէս ռմկ. միջօրէ. այսինքն Կէս. միջին. մէջ.
Եւ այս բաւական է ստածումն միջօրեայ ջերմանն). (Մխ. բժիշկ.։)
of a day, ephemeral, lasting only a day;
a day only;
— ջերմն, ephemera, ephemeral fever;
— ճանճ, ephemera, ephemeral fly;
— ճճի, ephemeron-worm;
— գեղ, fleeting beauty.
Ասէ երմոգինէս այսպէս, թէ միօրեայ ստեղծաւ լուսին. (Շիր. զատիկ.։)
mixed with smoke, smoking, smoky.
Իբր Ծխախառն. եթէ չիցէ գրելի Մոխրախառն, կամ Մեղմախառն. որպէս ռմկ. մաղմաղ. զի յն. է μαλθακός mollis, lentus, remissus. այսինքն մեղմ. թոյլ.
laterally, obliquely, sideways, indirectly.
զայս բան կողմնակի իմն յիշեաց աւետարանիչն։ Եւ զայն որ ղուկասն կողմնակի ասէր։ Մարգարէիցն կողմնակի իմն բարբառեալ. (Կոչ. ՟Ե. ՟Է. ՟Ժ։)
basket, pannier, frail, hamper.
ԿՈՂՈՎ κάρταλλος cartallus, canistrum եւ κόφινος corbis, qualus . որ գրի եւ ԿՈՂՈՓ. վր. կոլոփի. Աման մրգաց եւ բանջարոց՝ հիւսեալ ի կողերաց, այսինքն՝ ի ճիւղոց, կամ ի պրտուոյ եւ կամ ի տերեւոց արմաւոյ. սապատ. զամբիւղ.
uneven.
Դար եւ կոճատ զթուոյ ստորոգին. եւ Հարկաւոր է միումն ի թուոջն (այսինքն թուով) գոլ կամ կոճատ, կամ դար։ Ոչ է սոցա եւ ոչինչ ընդ մէջ, ո՛չ հիւանդութեան, եւ ողջութեան, եւ ոչ դարի եւ կոճատի. (Արիստ. հակակ. ՟Գ.)
περιττός, -σσός, -όν (այսինքն աւելի). impar. (որպէս կոճ հատեալ ուրոյն) Թիւ անզոյգ, հակադրեալն դարի, այսինքն զոյգ թուոյ.
heap, mass, pile;
great crowd, throng;
flock, herd, drove;
meadows, grazing grounds;
— ձիոց, paddock.
Ածին փիլիպպոսի մատակպանքն ի կուտիցնձի կարի մծ յոյժ, ասելով. տէր արքայ, զայս ի կոյտսն քո գտաք ծնեալ. (Պտմ. աղեքս.։)
blind, sightless, eyeless;
— գործել, to blind;
— հնազանդութիւն՝ ատելութիւն, passive, implicit obedience;
blind submission;
լաւ է — աչօք քան — մտօք, is better to be blind of an eye than to want understanding;
better want of sight than intellectual blindness.
Գործէին զայս եւ առ կուրիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։)
cf. Տնտես.
ԿՈՆՈՄՈՍ կամ ԿՈՆՈՄ. Բառ յն. իգօնօ՛մոս. οἱκονόμος oeconomus, dispensator, administrator. այսինքն Տնօրէն. տնտես. վեքիլ խարճ.
shell, conch-shell;
basin, wash-hand basin;
dish, bowl, porringer;
back or console of a throne;
arcade, arch, porch;
nuptial-bed.
Ազգ որ խեցեմորթքն կոչին, այսինքն կոնքն, եւ կտինքն, եւ կոքղիք, եւ ստրոմք. (Վեցօր. ՟Է։)
to be beaten or cudgelled to death;
to die on the rack.
Հրամայէ սրով սատակել զնոսա. եւ այսպէս ըստ արժանի իւրեանց կոշկոճամահ լեալ՝ հատաւ յոյս կենաց նոցա. (Յհ. կթ.։)
call, appeal, invitation;
— յատեան, writ, summons, citation;
— ի մենամարտ, challenge;
— զինուորական, muster, roll-call;
գտանիլ ի կոչն, to be present at roll-call;
տալ կոչոյն պատասխանի, to answer a summons.
Ի վեր կոչ մարգարէին (այս ինքն մովսէսի ի լեառն). (Փիլ. ել. ՟Բ. 46։)
to call;
to call in;
to invite;
to call, to name;
— ի մի վայր, to convoke, to call together, to assemble;
— յօգնութիւն, to call on for help, to invoke;
— զոք յետս, to call back, to revoke;
to call off, to bring back;
յետս — զբանսն, to unsay, to recall what one has said, to retract, to recant, to revoke;
— ի դատ, to cite, to summon;
վկայս —, to subpoena, to summon witnesses;
— ի վկայութիւն, to quote, to cite.
called, surnamed;
renowned.
Կոչեցեալ զծառայս իւր, եւ այլն։ Զսիմոն զկոչեցեալն նախանձայոյզ եւ այլն։
rattle;
clapper.
Զկնի կոչնակացդ գալ. ընթերցի՛ր կամ իմա՛, կոչնականացդ, այս ինքն կոչողաց։
inviter, host, master of the house.
Իբրու հիւրք եղելոյ երէկէ իսկ այսօր կոչնատէրք. (Պղատ. տիմ.։)
calling, call, nomination;
appellation, name, nomination, denomination;
appeal, summons, citation, assignation;
invitation;
invocation;
vocation;
— յետս, retraction, recantation, unsaying, recalling.
Եւ այլ այսպիսի կոչմունս։ Որոյ կոչմամբ յորջորջեցան եւ բաղնիքն. (Խոր. ՟Բ. 60. 85։)
cow-eating, (a great eater).
βουφάγως boves vorans, valde edax. Կերող զկով մի առանձին, այս ինքն շատակեր՝ ըստ յն. ոճոյ.
carnage, massacre, slaughter, butchery;
defeat, rout, overthrow, loss;
— անհնարին ի վերայ ածել, to make dreadful slaughter, to cut to pieces, to slay, to rout.
Դառնալ ի կոտորածէ թագաւորաց։ Գործել մեծամեծ կոտորած, կամ բազում կոտորածս զօրաց կամ քաղաքացւոց։ Կոտորած քաղաքի, կամ տղայոց եւ ծերոց։ Կոչեաց զտեղին կոտորած ծնօտի։ Արածեա՛ զխաչինս կոտորածի (այսինքն կոտորելիս).եւ այլն։
to cut into several pieces.
Կոտորատել հրոյն՝ զգենոյր ծծումբ. (այսինքն ի պատառ պատառ իջանելն) (Վրդն. ծն.։)
to break, to break in pieces, to shatter, to smash;
to out, to cut down, to fell;
to destroy, to break, to rout, to defeat, to overthrow;
to massacre, to kill;
to cut, to pull to pieces or tatters;
to divide, to share, to part;
մեծամեծս —, to hector, to brag, to boast, to swagger, to pretend to be of importance, to take much upon oneself, to be impertinent;
— ի սայր սուսերի, to put to the sword
destroyer, massacrer;
slaughterer, exterminator.
Թեւականք օդոյս կոտորիչք. այսինքն պատառօղք. (Սեբեր. ՟Ա։)
to be bent, bow-ed, crooked, curved, to grow cambered, to stoop, to warp;
to fall in, to sink;
to bend the head, to bow down, to be humbled, depressed, confused, debased.
Պարտ էր գէթ այսու ամաչել եւ կորանալ. (Ոսկ. ես.։)
to bend, to bow, to crook, to camber;
to incline, to fold;
to arch, to vault;
to humiliate, to mortify, to dishearten, to deject.
Զոր չար այսոյն կորացուցեալ էր, եւ ոչ տայր ի վեր հայել. (Իգն.։)
jargon, brogue, cant.
ԿՈՐՃԱԼԵԶՈՒ ԿՈՐՃԱՅ. Որոյ բարբառն է փոքր մի թիւրեալ եւ խանգարեալ, կամ խորթ եւ կորդ. որպիսի էր բնակչացն յաշխարհին կորճէից ի հայս, որ կոչին գորդայք, կորդուք, կորդուացիք, սահմանակիցք մարաց. յորմէ եւ այժմու բնակիչք այլազգիք քիւրտ կոչին, եւ աշխարտն քիւրտիստան.
to take careful aim at, to hit the mark;
to obtain ones scope or end;
to weigh accurately or justly, to do justice.
Այնպէս տալ իրաւունս, որպէս թէ ընդ դատաւորն իսկ մտեալ (այսինքն փոխանոր կարգեալ) արդար զկշիռն կորովիցէ. յն. որպէս թէ զնորա կարգն ունելով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
loss;
waste;
damage;
disadvantage;
misfortune;
perdition, ruin, destruction;
lost thing;
ի — մատնել, to perish, to be lost;
ի — մատնիլ, to lose, to cause to perish;
to kill;
անձամբ զանձն ի — մատնել, to cause one's own ruin;
ի — ընթանալ, to hasten to one's destruction;
լինել մերձ ի — or յափն կորստեան, to be upon the brink of ruin or destruction;
մեծամեծ —ս տուժել, to suffer heavy losses;
*կորստով վաճառել, to sell at a loss;
դիմէ ի — իւր, he hastens to his ruin.
Կորստեամբ կորնչիցիք յերկրէն։ Կորուսից զքեզ ի գաւառաց կորստեամբ։ Ի կորուստ երթալ, կամ լինիցիք։ Խնդրեաց զնոսա ի կորուստ (այսինքն կորուսանել)։ Ի կորստեան ամպարշտաց եղեւ ուրախութիւն։ Ծիծաղեցայց զկորստեամբ ձերով։ Որդին կորստեան (յուդա, եւ նեռն)։ Դժողք եւ կորուստ։ Կորուստ եւ մահ, եւ այլն։ Կորստեան խորխորատ, կամ ճանապարհ, կամ բերք, կամ գինի։ Ի կորուստ վարեալ։ Կորուստ աւանգիցն, մուրհակի, անձին, եւ այլն. (Նար.։)
Որդի կորստեան, այսինքն որդի սատանայի կորուսչի. (Եփր. ՟ա. թես.։)
pinaster, wild pine.
(ի կիւ, որ է սագըզ) ռմկ. կվենի, կուի կամ կվի. πίτυς , πεύκη picea, pinus, larix. Ազգ մայր փայտի՝ մանրատերեւ սրագոյն, որպէս անպտուղ փստղենի. Յորմէ ելանէ մարխ, եւ խիժ (այսինքն չըրա, եւ չամ սագըզի ). վասն որոյ կոչի ռմկ. եւ Մայրափայտ. մախի ծառ. չամ աղաճը, քէօքնար. cf. ԾՈՐԵՆԻ, եւ cf. ՀԵՐՁԻ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
plait, fold, doubling;
texture;
— կարթի, fishing-line.
զայսպիսի չարամանեալ երեք կուղս ոչ կարէ վաղվաղակի խզել. լինի բարդ՝ երեքկուղ, իբր երեքկուղի, երեքկղի. իրեք խաթ։
Կուղ կարթին. այսինքն մեզեայ լար ոլորեալ Մխ. (ապար.։)
beaver, castor.
Կղբու ձու, կամ կղբի ձուք, խունտուզ հայասի ասի։ Կղբու մորթի, որ է խունտուզն (այս ինքն մորթ նորա). (Բժշկարան.։)
ԿՈՒՂԲ (լծ. թ. քէլբ, այսինքն շուն). որ եւ ԿԱՍԴՐԻՈՍ. κάστωρ castor, lurda, fiber, beber. Ջրշուն. կենդանի ծովային եւ երկակենցաղ, լողակ սեւամորթ ի ձեւ շան.
born of a virgin;
Holy Virgin.
Զսոսա կուսածին յագեցոյց, այս ինքն իւրով անապական մարմնով եւ արեամբն. Կիւրղ.... այլ աստուածաստեղծին ադամայ համեմատի ճշմարիտ մարդն կուսածին. (Պիտառ.։)
virgin;
maid;
nun;
— լինել, to go into a nunnery, to take the veil.
Սոքա են՝ որ ընդ կանայս ոչ խառնակեցան, եւ են կուսանք. (Յայտ. ԺԴ. 4։)
to be pure as a virgin;
to lead a life of chastity, to keep one's maidenhood;
to take the veil.
Թամար եւ հռութ, եւ նմանք նոցա, որք կուսացան հաւատովք եւ գործովք (այս ինքն ողջախոհացան), Սրբին, կուսանան. (Վրդն. երգ. եւ Վրդն. սղ.։)
cf. Կուսանամ.
Թամար եւ հռութ, եւ նմանք նոցա, որք կուսացան հաւատովք եւ գործովք (այս ինքն ողջախոհացան), Սրբին, կուսանան. (Վրդն. երգ. եւ Վրդն. սղ.։)
cf. Կուսանոց.
Զայրենոսցն ... եւ զկուսաստանսն։ Զայս կուսաստանս եւ այլն. (Բուզ. ՟Ե. 31։)
to amass, to collect, to heap up, to heap together, to pile.
Բազում վկայս կուտեսցէ բանիցն ասացելոց. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
the Koran.
Բառ արաբ. գուրան, ղուրան. այսինքն ընթերցուած, կարդացումն. իբրեւ անուն գրոց մահմէտի. (Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Բ. 4։ Շ. եդես. եւ այլն։)
blind alley.
Ուր իցէ շաւիղ կուրացեալ. այսինքն անկոխ, կամ անլոյս. (գուցէ եւ լայն՝ յարմար կուրաց)
cf. Կուսակալութիւն.
Առնուլ զպատիւ կուրապաղատութեանն ի կայսրէ։ Տայր բերել նմա պատիւ կուրապաղատութեան. եւ այլն։ (Յհ. կթ.։)
breast, bosom, chest;
heart, mind;
ուշ ի կուրծս անկանել՝ առնել, to reflect well on, to recollect, to remember;
մօտ առ կուրծս, to be imminent, near to, to impend;
զձեռն ի վերայ կրծից հանգուցանել, to fold the arms in repose;
մաքրել զ—ծս, to expectorate, to spit.
Զլայնակամարն ո՛չ կրծիւքն (յն. առ ստեամբքն) կապեալ։ Սրտմտութիւն եռացեալ ի կրծից անտի ի դուրս բղխեսցէ. այսինքն ի սրտէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. եւ 3։)
to cut, to hew, to carve, to sculpture;
to polish;
to coin;
to forge, to fabricate;
to beat, to hammer;
— զպատկեր, to carve an image.
Քան զծառայս եւս չար կոփէին. (Ոսկ. ես.։)
Խուցս այս դարբնոց է. մի տաս, եւ մի առնուս ի խոփելն. (Խոսր.։)
conch-shell.
Ազգ՝ որ խեցեմորթքն կոչին, այսինքն կոնքն, եւ կտինքն, եւ կողիք. (Վեցօր. ՟Է։)
having a crooked or bent beak.
Որոյ կտուցն է կեռ, այսինքն կոր. cf. ԿՌԱԾԱԳ.
Արծուի (այսինքն արծուոյ) է սահման. բարձրաթռիչ թեւաւոր, ըստ տեսակի կռակտուց, ըստ սեռի զօրաւոր կենդանի. այս այսաբար. (Ոսկիփոր.։)
given to idols, idolatrous;
— պաշտօն, cf. Կռամոլութիւն.
Կռամոլ գտեալ։ Ի կռամոլ մարդոց։ Զկնամոլ ասորեստանեայսն։ Զկռամոլ ամբարշտութիւն. (Յհ. կթ.։)
idolatry, love of idols.
to cut, to dress stones with the hammer;
to carve, to hollow, to sculpture, to engrave, to chisel;
to hammer, to beat or strike the anvil;
to smooth, to polish;
դաշինս —, to make a convention, to contract, to enter into an engagement, to engage oneself;
— ուխտ, to conclude an alliance.
Ճանապարհ զանձինս արարին ... եւ կռեալ պնդեալ կարծրացան. այսինքն կուռ եւ պինդ եղեն կոխոտմամբ. (Իգն.։)
cf. Երեւակ.
ԿՌՈՆՈՍ կամ ԿՐՈՎՆ. Բառ յն. գռօնոս. Κρόνος Saturnus. (լծ. χρόνος tempus. ժամանակ, տարի) գրի եւ ԿՐՕՆՈՍ. Բարձրագոյնն յեօթն մոլորակաց, որ ի մեզ Երեւակ ասի. միանգամայն եւ անուն չաստուծոյ, որ համարեալ է հայր դիոսի, այսիննքն արամազդայ հօր չաստուածոց, եւ որդի ուռանոսի՝ այսինքն երկնից. նկարի որպէս ծեր որկորեայ՝ կերօղ ծննդոց իւրոց, վասն զի ժամանակն ծախէ զամենայն. (վասն որոյ կոչի ի լտ. սադու՛ռնուս, որպէս շատացեալ, յագեալ) զուհէլ, զօհալ, քէյվան.
antagonistic;
champion;
ally.
Որպէս առ աբրահամաւն եկեր, եւ ընդ յակոբայ կռուակից եղեւ. այսինքն գօտեմարտեցաւ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Կռուանոց.
Ի կռուարանի այսր յաւիտենիս. (Նար. մծբ.։)
"cf. Կռուփս հանեմ;
"
to vex, to plague, to use ill, to injure or affront contumeliously, to outrage;
— զաղքատս, to smite with the fist of wickedness;
to trample the poor under foot, to oppress.
Ծանր բեռամբ տուժից նեղէր եւ կռփէր զնոսա։ Ի պատերազմի անդ՝ որ ընդ հայսն էր, կռփեալ լինէր. (Եկւս. Պտմ. ՟Ը. 15։ ՟Թ. 8։)