cf. Կենագործութիւն.
painting;
zoo-graphy.
zootomist.
zootomy.
burnt-offering, burnt sacrifice, holocaust.
viviparous, mammiferous.
birth, bringing forth.
vitality.
containing life.
life-giving.
zoolatry.
love of life, zoophily.
lively, enlivening.
vivification.
vivifying, reviving.
living, alive;
animated, lively, vivid, vivacious, sprightly;
vital, vivifying, vivificative;
animal, beast;
կենդանեաւ՝ կենգանեօք, in one's lifetime, during one's life;
— լինել, to be alive, to live;
— առնել, to give new life to, to reanimate, to vivify;
— պահել զոք, to save anothers live;
երդուաւ ի —ն յաւիտենից, he swore by the living God, by the Eternal;
— է Տէր եւ — է անձն քո եթէ, as the Lord lives, as thy soul lives...;
— է անձն քո, արքայ, թէ գիտիցեմ, as thy soul lives, o king, I cannot tell;
— է Տէր եթէ մեռանիցի, I swear by the Lord he shall not die.
life, vitality;
vivacity, animation, liveliness, spright-liness;
freshness, bloom;
health;
կրել զ—, to live, to breathe, to be living;
ի կենդանութենէ արկանել, to deprive of life, to put to death, to kill;
ի կենդանութեան իւրում;
in his lifetime, during his life;
ի — ձեր, your health !
hundredweight, quintal.
centrality.
concentric.
centripetal.
centralizing.
centralization.
biology
biographer.
biography;
առնել՝ յօրինել զ— ուրուք, to write the biography of.
generating or causing life, health;
— Կոյս, Mother of Life, Virgin Mary.
vivifying, salutary;
alive, lively.
cf. Կենդանատու.
politics.
cf. Կենակից.
to live;
to subsist;
to behave or conduct oneself;
to live in society, to frequent, to converse, to talk.
life, tenonr of life;
conduct, manners, behaviour;
good-breeding;
conversation.
cf. Կենցաղավարիմ.
the being useful;
utility, public welfare.
—ք cherry orchard.
kirsch-wasser.
cog, catch, tooth.
punctuation.
confines, limits.
cetaceous.
table-companion, who eats or messes with another;
— լինել, to intercommon.
to eat, to mess, to nourish or feed oneself, to live, to be fed.
frugal fare, scarce nourishment.
nourishing, feeding;
nutritious.
cf. Կերակրչութիւն.
act of nourishing, sustentation;
stewardship, administration, management.
gluttony.
eating, tearing, devouring;
gnawing;
corroding;
weevil, worm;
moth.
to be or to get hoarse, to make oneself hoarse.
snow-storm;
tribulation
• , ո հլ. «ձիւնի փոթորիկ» Ոսկ. տիտ. Խոր. Պիտ. Նար. որից բքայոյզ Վեզօռ. 116 բքացեալ Ագաթ. բքաբեր Խոր. Անան. եկեղ. Նար. բքագնաց Ճշ. բքալլուկ Յայսմ. բքա-խառն Վրդն. ծն. Տօմար, բքաչորդոր Յհ. կթ. ն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bhu-«փչել» ար-մատից, որ անշուշտ բնաձայն պետր է հա-մարել։ Այս արմատը երևում է նաև pou-. pū-, phu-, bu-ձևերով. օրինակները տե՛ս վերը՝ հեւ բառի տակ (Pokorny 79-81 և 114-118)։ Հայերէնի մէջ զանազանւում են pu-peu->հեւալ, թոu->փուք, փչել և bhu->բուք. միայն bu-չունի իր ներ-կայացուցիչը։ Վերջաձայն ք մասնիկի հա-մար հմմտ. հենց փուք, նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. հիսլ. fjūk «ձե-ան փոթորիկ», fok «ձեան բուք», լեթթ, buga «ուժեղ քամի» (բոլորն էլ pu-ար-մատից՝ g աճականով)։-Աճ.
• Տէրվ. Altarm. 32 լն. βνντης «փոթորիկ, հողմ», հյ. բչել, բչիւն, հսլ. боукати, боукъ ևն։ Հիւնք. բաւ, բաւական և բևեկն բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. բուք, Ախց. Ալշ. Կր. Հճ. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. բ'ուք, Խրբ. Ննխ. Պլ. Տիգ. փուք (Պլ. գործածւում է միայն ձունին-փու-քին «սաստիկ ձիւն եկած ժամանակին» դարձուածքում. Ննխ. և Սչ. գործածում ևն «ձիւն» նշանակութեամբ. սրանց մէջ ձիւն բառը ջնջուած է). Ոզմ. բ'էօք, Մկ. Սլմ. Վն. պիւք, Ասլ. բ'իւք, բ'ի-*.-նոր բառեր են՝ բը-քակապ, բքարգ, բքել։ Գաւառականներում շփոթուած է փուք «փչել» արմատի հետ ձայնի և նշանակութեան մերձաւորութեան պատճառով. այսպէս ունինք Պլ. բքռիլ և Ննխ. Սլթ. փքռիլ «շատ ուտելուց փորը ուռ-չիլ», Ղրբ. Օշ. բքնել «տկռիլ», Ակն. բքնել, փքնել, Ննխ. փքել «հատեղէնները փչելով մաքրել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბუჭი բուքի «բուք, ձիւ-նախառն մրրիկ», ბუკა բուքա «բուք սկսիլ»։
sorrowful news.
• «գոյժ, վատ լուր» Եզեկ. իա. 7. Մամբր. 3Հ. կթ. Մաշկ. որից բօթաբեր Եփր թգ. Մամբր. Մաշկ. Ոսկիփ. բօթազրոյց Երզն. քեր. բօթալի Յայսմ. բօթալից Գնձ. բօթատու Յայսմ. յնվ. 26. Ներս. մոկ. բօթել «գուժել» և բօթիլ «գուժուիլ» Բրս. մրկ. 404։
• Տէրվ. Նախալ. 66բ բացասականով՝ աւ արմատից. հմմտ. աւետել, աւաղ, լտ. ovare, յն. αῦω, սանս. av։ Հիւնք, փոթորիկ բառից։ Գաղանճեան, Արև. մամ. 1902, էջ 75բ մասնիկով աւետել բայից։
• ՓՈԽ-Վոաց. ბავთი բավթի «բօթ», მთ-ბავთე մոբավթե «բօթաբեր գուժկան», სა-ბავთო սաբավթո «ողբալի, ցավալի». სა-ბავთო ხმა սաբավթո խմա «ողբագին ձայն»։
parsnip.
• «ստեպղին, հավուճ, drucus ca-rota L» Բժշ.։
• = Պրս. [arabic word] gazar «ստեպղին, գազար». որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] ia-zar. ասոր. [other alphabet] gczārā (Brockelm. 54ա) ն. ասոր. gizara, քրդ. ❇ gizir, չաղաթայ (Խիվայի բարբառով) [arabic word] kešir, գնչ. ge-Ն2r. վերջինիս հետ Paspati համեմատում է սանս. garjara, հինդուստ. [arabic word] gaǰur, աֆ-ղան. gāzara, բոլորն էլ «գաղար» նշանա-կութեամբ։ -Հիւբշ. 273։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ էլ Böttich. Ar'ca 74, 202, Lagarde, Ur-gesch. 836 են։
sort of aromatic gum.
• «մի տեսակ հնդկական խնկեղեն» Խոր. աշխ. (Սուքրիի հրատ. ունի գոզիբոյեկ), ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 838 кmuscade, մշկընկոյզ», Տիգրանեան. Բառ բժշ. բոյսերի, էջ 13 «nux moschata», ըստ ԳԲ «արու մշկընկոյզ, azerbe. muscat mále»։
• = Պհլ. փոխառութիւն է. բառի վերջին մա-սըն է (-բուակ կամ -բոյեկ) պհլ. boyak, պրս. [arabic word] bōya «հոտ ունեցող, բուրոռ։ (տե՛ս բոյր). հմմտ. նայիբուակ, հրբուակ, գոյիբուակ. իսկ առաջին մասը՝ գազեր-մը-նում է անծանօթ։-Հիւբշ. 123։
• Այս մեկնութիւնը տուաւ Պատկան-եան, Խոր. աշխ. 1877, էջ 81, իսկ Նո-րայր, անդ, որից և Ալիշան, ՀԲուս. §
• 397, համարում է արաբ. [arabic word] lauz, i-bavva «հնդկընկոյզ» (տե՛ս Շթայն-շնայդէրի հաւաքածոյի մէջ՝ WZKM, 11, 329)։
cherry;
large black cherry;
morello cherry;
fog, mist;
pale colour, paleness.
• «կեռաս, տճկ. քիրազ, գիլաս» Բժշ. նոր գրականում «ֆիշնէ, вишня», որից կազ-մուած նոր բառեր են բալենի «բալի ծառ». բալագոյն «բալի գոյնով, մութ կարմիր»։
• = Պրս. [arabic word] balū կամ նաև [arabic word] alubā-lū «կեռաս». սրանցից փոխառեալ են վրաց. ბალი բալի, ალუბალი ալուբալի, մինգր. buli, թուշ. bal, alubal, չեչէն. bol, օսս. bal, լեզգ. bali, beyli, իմերել. bali, լազ. buli ևն, բոլորն էլ «կեռաս» կամ «բալ» նշանակութեամբ։ Բառիս ծագումը չգիտէ Horn։ -Հիւբշ. 263։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ La-garde, Arm. Stud. § 329։ Patrubány
• ՀԱ 19οs, 2ր6 հնխ. bhelo «այտնուլ» արմատից. հմմտ. յն. φλέω, ւաա. fluo «հոսիլ»։
• ԳՒՌ.-Երև. բ'ալ, Հմշ. պալ «կեռաս», պա-լընի «կեռասենի». նոր փոխառութիւն է Տփ. բալի «կեռաս» (վրացերէնից). միւսները գոր-ծածում են սովորաբար թրք. = պրս. ձևը (ֆիշնէ ևն)։ Նոր բառեր են բալնոց «բալենի-ների պարտէզ», բալնուտ «բալենիների ան-տալռ»ք
altar.
• «զոհի բարձր սեղան, բեմ, բար-ձունք» Ա. թագ. թ. 19 ևն։
• = Եբր. [hebrew word] ︎ bamā «բարձրութիւն, բար-ձունք, զոհի սեղան» բառն է, որ յունարէն թարգմանութեան մէջ, իբր յատուկ անուն առնուելով, պահուած է Յαμά, որից էլ տա-ռադարձուած է հայերէնը։ Bailly 346'7 և Sophocles 296՛՛ յիշում են բառս՝ իբրև եբրայական փոխառութիւն։ Նրա որոշեալ ձևն է երր. [hebrew word] habanā, սր տառադար-ձուած է յն. ἀβαμα (այլ ձ. αββανα), որիս էլ հյ. աբբանա (տե՛ս այս բառը)։
• ՆՀԲ և ԱԲ դնում են եբրայեցերէնից։
thing;
cf. Բան.
• «մե տեսակ արաբական բոյս, նրա ծաղիկը և իւղը, myrobalanum, moringa aptera» Խոր. աշխ. 612. «վայրի կաղին կամ ամէն. իւղային և դառն պտուղ» Վրդն. ծն. յետին տառադարձութեամբ գրուած պան Վստկ. 89. Ամիրտ.։
• = Պրս. [arabic word] bān, որից նաև արաբ. [arabic word] bān ,mуrobalanum' (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 602 և Շթայնշնայդէր WZKM 11, 314)։ Պէտք է նկատել, որ յունարէնի մէջ էլ ունինք βάλανος «վայրի կաղին կամ կաղնի», βάλανος μυρεώιϰή կամ մի բառով μυροβάλανον «բան, mуrobalanum»։-Հիւբշ. 117։
• ՆՀԲ «որպէս յն. βάλανον»։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուին միևնոյն տարում (1877) Lavarde, Arm. Stud. § 348 և Պատկ. Խոր. աշխ. էջ 57-ՆՀԲ և ՀԲուս. § 244 եբր. տարբեր բոյսեր են յիշում բան և պան։
pigmy, dwarf.
• «թզուկ, խիստ կարճահասակ». աւանդուած չէ հին մատենագրութեան մէջ. իբրև միջին հյ. բառ յիշում է Նորայռ. Բառ. ֆր. էջ 140 ա. գործածական է նոր գրականում։
• Հիւնք. քաջ բառից։
bull-dog, mastiff.
• «մեծ շուն» Ոսկիփ. Վրդ. առ. 9, 129, որից գամփռել «շան յարձակիլը» Վրդ. առ. 9, 10.-նոյնը գամփալ ձևով ունի Վրդ. այգեկ. 89։
• Հիւնք. յն. ϰερβερος «կերբերոս» շան անանես։ Jensen. Hitt. u. Arm. 63, zs. ❇ZKM 10, 11, ՀԱ, 1904, 274 արմատը դնում է գամ, իբր հաթ. kam։
• ՓՈԽ.-Քոռ. [arabic word] gambul «խոշոր պահա-պան շուն, mátin»։ Վերջաձայնի (n>1) ձայ-նափոխութիւնը քրդերէնի մէջ է կատարուած, որովհետև հայերէն բարբառների մէջ չկայ գամփլ ձևը։
lamb;
— մայէ, the — baas.
• , ն հլ. (-ռին, -ռամբ, -ռինք, -ռանց) «նորածին ոչխար, ոչխարի ձագ» ՍԳր., որից՝ գառնենի Ոսկ. մ. ա. 23. Եփր. համաբ., գառնութիւն Փարպ., գառնազգեստ Նեղոս. Ոսկիփ., գառնածին Նար., գառնա-նալ Մանդ. Վրդն. ծն.։ Բոյսերի անուններ են՝ գառնալեզու, գառնադմակ ❇sempervi-vum globiferum L*, զառնադմակիկ ❇e-dum sempervivum Ledeb*, զառնականջ ,Oxalis corniculata L և կամ Rumex* Բժշ. (լատինական համազորները տե՛ս Տիրացու-ևան. Contributo, 59, 69)։
• -Հնխ. vərén (vrrén) ձևից. հմմտ. ատ-տիկ. յն. ἀρήν «գառնուկ», կրետ. fαρήν,*հո-մեր. *fρην «մաքի» (որից πολύρρην «մաքի-ներով հարուստ»), ἀρνειός «խոյ», լտ. ver. vex «ոչխար, խոյ», սանս. urā «մաքի», ùrana-«խոյ, գառն», հպրս. *varnā, պհլ. սαրαև «խոլ», պրս. [arabic word] barra (<*varnak) «գառն», աֆղան. vral, օսս. warik, urek, värig, բելուճ. gvarak, քրդ. vark, barx։ Իմաստի զարգացմամը՝ հիսլ. հհիւս. vara «մորթ», անգլսք. waru, հիսլ. vara, գերմ. ware «ապրանք» (հմմտ. արաբ. māl և Ղրբ. ապրանք «ինչք և տաւար»). տե՛ս Walde, 826, Horn, § 211, Boisacq, 77, Pokorny, 1, 269, Ernout-Meillet, 1052։-Հիւբշ. 432։
• Առաջին անգամ ՆՀԲ (օդիք բառի տակ) լծ. յն. ἀρνή, ἀρνός։ Lag. Urgesch. z32 սանս. urana, պրս. bara, յն. fαρνι -Müller, SWAW 38, 576. 588 ւտ vellus, սնս. varman, հսլ. wluna «գեղ-մըն»։-Lag. Arm. Stud. § 457 մեր-ժում է իր նախորդ մեկնութիւնը, որ այժմ իբր ստոյգ ընդունուած է։ Տէրվ. Նախալ. 48 զեղմն, գաղտ, յն. εἰρος «գեղմն», ἀρήν «գառ» բառերի հետ սանս. զնդ. var «ծածկել, պահել» ար-մատից։ Եազրճեան, Արևելք, 1884 հոկտ՛՛ 17 սանս. վարքարա։ Հիւնք. 254 լտ. caro, carnis «միս»։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 հյ. առն և սումեր. kar, karus «գառն»։ Karst, Յուշարձան, 405 սումեր. kar «գառն», 414 մոնգոլ. xu-гavar, քալմուք. xurgun, թրք. kuzu «գառնուկ», թունզուզ. kurkan և բու-րեաթ. xurjagon։ Պատահական նմանու-թիւն ունի եբր. [hebrew word] kar «գառնուկ»։ Pictet, բ. տպ. Ա. 450 յն. ϰριός «խոյ» բառի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի ասուր. giru, kirču «գառ» (Muss-Arnolt, Ass. engl. Handwb. 240, 433)։
• ԳՒՌ.-Ագլ. զառնը, Շմ. կ'առնը, Ղրբ. կ'mռնը, Տփ. գարը, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'առ, Ռ. Տիգ. քառ, Ոզմ. գ''mռ, Մկ. Սլմ. Վն. կ'mռ, Ջղ. գ'ոռն, հին Յղ. կօ՛ռնը, Մծ. գ.օռն, Զթ. գ'օռ, գ'ոռ։ Նոր բա-ռեր են՝ գառնարած, գառնամայր, գառնա-տուն, գառնաճակատ, գառնագոչում, գառնա-հատիկ, գառնաչքանի, գառնուկ ևն։-Թրքա-խօս հայոց մէջ կայ garn-dumbaq «գառնա-դմակ բոյսը» (Արևելթ. 1888 նոյ. 8=9)։
• ՓՈԽ.-Քրդ. kar «ուլիկ» (MSL, 16, էջ 358), [arabic word] garik «սև ոչխարի գառնուկ» (բուն քրդերէն բառերը տե՛ս վերը)։-Կով-կասեան լեզուներից կայ ջար. keer «գառ-նուկ»։-Թերևս այստեղ պատկանի նաև կա-պադովկ. յն. ϰαρνό, նուազականը՝ ϰαρνόϰϰο-որ սակայն նշանակում է «եղնիկ, եղջերու» (Kαρολίδγς, Γλωσσ. συγϰρ. 85 և 170 այս բա-ռը կցում է լտ. cervus ևն հոմանիշներին, յիշելով նաև Հիւսիքոսի ϰαρνος «ոչխար» բառը)։
rotation, turning, rolling, wallowing.
• «անիւ, գլորում, թաւալում կամ դիւրագլոր, դիւրաշրջիկ». ունի միայն Եզեկ. ժ. 13 «Եւ անուոցն անուն կոչեցաւ գեղ-ռեղ», որից առնելով Դիոն. երկն. ժե. «Կոչե-ցաւ նոցա, որպէս ասէ աստուածաբանն, գեղ-գեղ. և երևի այս ըստ եբրայեցւոց ձայնին վերաշրջութիւնս և վերայայտնութիւնս»։ Հին բռ. դնում է «Գեղգեղ. հոլովումն», իսկ Բառ. երեմ. էջ 69 «Գաղգաղ. անիւ»։-Ուրիշ վկա-յութիւն չկայ։
• = Եբր. [hebrew word] galgat «անիւ» բառն է, որ ռռռծածուած է Ս. Գրքի եբրայական բնագրի համապատասխան տեղը. յոյն թարգմանու-թեան մէջ տառադարձուած է γελγελ, որից էլ հայերէնը։ (Sophocles, 326 յիշում է բա-ռրս և մեկնում է «αναϰνλισμός, τρογός, թա-ւաւում, հոլովում, անիւ». բայց վկայու-թեան մէջ չի յիշում Եզեկ. ժ. 13, այլ միայն սուտ-Դիոն.)։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ, յետոյ ՆՀԲ և Հիւնք.։
• ԳՒՌ.-Ըստ Ս. Մովսիսեան (նամակ 1a2x օռոստ. 23 և 1933 մարտ) նոյն է Բլ. գալգալ (քրդ. galgāl) «փոքրիկ սայլ, սայ-լակ, կաչկա, որի անիւները առանց դողի են և գործածւում է թեթև ծանրութիւններ կրելու համար, ձեռնասայլակ»։ Բայց եբր. բառը ինչպէ՞ս կարող է գտնուիլ Բուլանրխի գա-ւաւռականում։
under;
inside, within, in.
• «կապ, խրաց». գիտէ միայն Տիրո-ւեան. Հանրագրութ. 434։
• Արդեօք շփոթուած չէ՞ թրք. qonj, Պլ. ռմկ. խօնճ «կօշիկի ճիտք կամ վիզ» բառի հետ։
grass, herbage, turf, verdure;
pasture;
չոր —, bay, forage.
• , ո հլ. «թաց կամ չոր խոտ» ՍԳր. Ա-գաթ. որից խոտաբուտ Բ. մակ. ե. 27. խո-տալից Ոսկ. ես. խոտակեր Սղ. ճե. 20. Եզն. Ագաթ. խոտահամբար Ագաթ. խոտաճարակ Բ. մակ. ժ. 6. Ագաթ. Բուզ. խոտեղէն Ոսև. ես. Եզն. խոտակ «խոտիկ, մի քիչ խոտ» Մեծոբ. խոտաբոյս (նոր բառ), խոտչէք «խո-տի վրայ դրուած հարկ» Սմբ. ռատ. 22. մանրախոտ Ագաթ. կանթեղխոտ Բժշ. մոլա-խոտել Առակ. իդ. 31. խոտալի (նորագիւտ բառ) Յկ. կր. 38. ծխախոտ, քթախոտ, ընչա-խոտ (նոր բառեր).-այստեղ է պատկանում նաև խոտմուշ «խռիւ» Վստկ. էջ 178, որի երկրորդ մասը անյայտ է, բայց գրչութիւնն էլ կասկածելի. դրա համար աւելի լաւ եմ համարում խոտոշ՝ որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճծե. «Մի վառած մոմն զբազումս վառէ և ոչ պակասի և մին խոտոշն զմին այլն վառէ և ընդ աշխառհ տարածի». հմմտ. Գնձ. խոտուշ «չոր խո՞տ» (տե՛ս Մամիկոնեան, Հազարից մէկը, էջ 227)։
• Հներից Տաթև. ամ. 108 կապում է խոտան բառի հետ։ Klaproth, As. polygl 102 օտս. chos, բենգալ. gos բառերի հետ։ ՆՀԲ լծ. թրք. ot «խոտ», otləq «արօտատեղի», յն. γόρτος «խոտ»։ Peterm. 259 յն. χόρτον։-Lag. Btrg. baktr. Lex. 40 արաբ. qut։ Նոյն, Arm. Stud. § 1011 մերժելով այս՝ ուզում է հանել թրք. ot բառից? Մորթման ZDMG 24, 80 թրք. ot «խոտ»։ Տէրվ. Նախալ. 21 համառեւով թէ բուն նշանակութիւնն է «կտրուած», դնում է հնխ. kud «կըտ-րել, կոտրել» արմատից։ Հիւնք. պրս. xōdrū «ինքնաբոյս» բառից։ Canini, Et. étym. 56 թրք. ot, սանս. kutha, Tomaschek, Die alt. Thrak. II. 30 թրակ. ϰοτίατα «սէզ», լիթ. kótas «ցողուն», իռլ. coth «կերակուր» բառե-րի հետ։ Bugge KZ 32, 69 կցում է յն. χόρτος «խոտ», լտ. hortus «պարտէզ», հիռլ. gort «ցանածը, ցանք» բառերի հետ, որով մեր բառի նախաձևը լինում է *խորտ։ Srheftelovitz BВ 28, 312 նոյն է դնում հյ. խածանել, խայծ բա-ռերի հետ, իբրև սանս. khāda «եւռտ»։ Pedersen. Հայ. դր. լեզ. 196 համեմա-տում է հսլ. sadū «բոյս», սլովեն. sad
• «պտուղ», ռուս. cадъ «պարտէզ» բա-ռերի հետ, իբր հնխ. sodo-արմատիզ. հայերէնի նախաձևն էր *հոտ։ Patrubá-ny IF 14, 57 յուն. σϰεδάννυμι, սանս škhádate «ճեղքել» բայերի հետ. նոյն է և խոտան։ Սագրզեան ՀԱ 1909. 335 սումեր. gud «բոյս» և թրք. ot «խոտ»։ Karst, Յուշարձան 401, 405 սումեր. gud «բոյս», 408 սումեր, u, gu «բոյս». 419, 427 եաքուտ. թրք. ot «խոտ»։ Pe-tersson KZ 47, 278 ռուս. xвостъ «պոչ», լեհ. chwastъ «անպէտք խոտ». սերբ. höst «շրուանդ, խաղողի չանչ», թերևս նաև յն. πόσϑη «առնի»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ- [arabic word] xid «գլուխ չկապած հասկ», որ ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 605 պրս. [arabic word] xavid «հասկ» բառից է փոխա-ռեալ։
• ԳՒՌ-Հճ. Ջղ. Սլմ. Վն. խոտ, Ալշ. Մ. խոդ, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. խօտ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. խօդ, Ագլ. Մկ. Ոզմ Տփ. խուտ, Տիգ. խուդ, Մրղ. խուտ, Հմշ. Սեբ. խէօդ, Ասլ. խէօ՛դ, խէօ՝*, Զթ. խիւդ։ Նոր բառեր են խոտալի, խոտածառ, խոտա-հար, խոտահան, խոտահարկ, խոտազաւ, խոտաւել, խոտնոց, խոտել, խոտկալ, խոտ-կեռ, խոտկուռ, խոտհասուկ, խոտհունձ, խոտնձուոր, խոտկապ, խոտոտ ևն։
• ՓՈԽ.-Հիւնք. հայերէնից փոխառեալ է համարում թրք. [arabic word] ot «խոտ» բառը, որի չաղաթայերէն ձևը նոյնպէս [arabic word] ot է։ Pe-dersen ևս (անդ) հայերէնից է համարում օսմ. եաքուտ. ot «խոտ», որից otarmaq «արածել, ճարակիլ, թունաւորել», մոնգոլ. bta-č̌i «բժիշկ» (տ. դեղ բառի տակ)։-Այւ բոլորը կասկածելի եմ համարում։-Կով-կասեան լեզուների մէջ էլ կայ մի ամբողջ խումբ, որ մեր ձևին շատ մօտիկ է հնչում այսպէս՝ արչ. xotu, անդ.. xordo «խոտ», xotte «արմատ», ուտ. xod, ավար. guet, վրաց. xe, լազ. xe «ծառ», ռուտ. xütՋ, ցախ. xuta «գարի». դժուար է սակայն այս ամ-բռոջ խումբը՝ զանազանակերպ նշանակու-թիւններով՝ դնել հայերէնից փոխառեալ, մա-նաւանդ որ հայերէնը չունի հնդևրոպական ծագում. ուստի աւելի յարմար եմ կարծում մեր բառը փոխառեալ դնել հիւսիսային կով-կասեան լեզուներից։-Աճ.
the hymen;
maidenhead.
• . անստոյր բառ, որ նշանակում է ըստ Լեհ. «կնիք կուսութեան, միզն կանա-ցի» (իբր Բժշկարանից առնուած) կամ ըստ ԱԲ «կուսութիւն, կոյս աղջիկ»։ Սրա հետ նոյն է խորոպճին «կանանոց, կանանց բնա-կարանը» Փիլ. լին. էջ 256, որ Բառ. երեմ էջ 145 մեկնւում է «իգի ծննդական մասն», իսկ էջ 58 բունոց հոմանիշ բառի բացատրու-թեան մէջ դառնում է խորապաճիկ։
• ՆՀԲ յիշում է յն. ϰόρη «կոյս աղջիկ»։
phlegm, pituite;
թքանել զ—, — արկանել, to expectorate;
— բերել, to cough up.
• , ո հլ. «թանձր թուք, մաղաս» Խոսր. էջ 251. Շնորհ. սրգ. 42. Վրք. և վկ. Բ. 294. որ և գրուած է խաւղ (խօղ) Ոսկ. ա. տիմ. 112, 114. Ոսկ. ճառք. էջ 60, 229, խոխ. խօխ Վրք. հց. Ա. 572, Բ. 510, 631. Մխ. բժշ. խիխ Վրդ. առ. 266. որից խօխաբերել Կանոն. խաւղամաղձական Պիտ. էջ 491.
• Վերջին բառը ձեռագրի մէջ ունէր խաւողամաղձական ձևը. արմատը են-թադրելով խաւող՝ Լեհ. մեկնում էր «մա-ղաս», իսկ ՆՀԲ յն. γօλή «մաղձ» կամ χαῦνος «թոյլ, մեղկ»։ Նորայր, Հայկ. բառաք. 76 ցոյց տուեց որ պէտք է ուղ-ղել խօղամաղձական։-Հիւնք. խուխ հանում է պրս. [arabic word] kuk «հազ» բառից։
• ԳՒՌ.-Երև. Ռ. Սեբ. խուխ, Ասլ. խիւխ, Ղրբ. խօխ, Ջղ. խիխ, խեխ։ Նոր բառ է խխալ «միշտ մաղաս թքել»։-Խորխ «կեղե-ւանք» բառի հետ շփոթելով ձևացած են Ջղ. (գիւղերը) խորխ, Կր. Տփ. խօրխ, Ախց. խօռխ. աւելի հնից ունինք խողխ ձևը՝ որ գտնում եմ գործածուած Վրք. և վկ. Ա. 56հ (1204 թուից)։
filth, sweepings, dirt.
• «աւելած աղբը, աղտեղութիւն». մէկ անգամ գործածում է Ոսկ. ա. տիմ. ը. էջ 69 (այլ ձեռ. խաղբ). որից աղբախուղբ Փիլ. նխ. էջ 115 և քհ. 199։
• ՆՀԲ դրած է խաղբ «թակարդ, չուան» բառի տակ։ ՋԲ դնում է խաղբ «ցնցո-տի»։ Առաջին անգամ ԱԲ ուղղում է վե-րի ձևով։ Նոյնը նաև Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 4։ Petersson 43 (1925), էջ 77 խլէզ «մողէս» դնում է խլինք բա-ռի հետ. (հմմտ. մողէս բառի ծագումը ըստ Lidén). սրանց արմատը խիլ՝ նոյն է խիղ «կեղտոտ» (չկայ այսպէս բառ) և խուղբ «կեղտ» բառերի հետ, որոնց հետ հմմտ. սերբ. häla «կեղտ». սանս. cikhalla «ճահիճ». սրա հետ էլ նոյն է խուխ=օսս. xului, xulǰi «գիջութիւն». որ թերևս հայերէնից է փոխառեալ։
drinking, eating;
tin drinking pot;
an Armenian note.
• «խմորուիլ, թթուիլը». տե՛ս խմոր բառի տակ։
• «խմելը, կերուխում». արմատ՝ որ առանձին ձևով աւանդուած չէ հնից, բայց կայ նոր բարբառներում. որից խմել «ծծել, իրեն քաշել» (ինչպէս արևի ճառագայթները ջուրն են քաշում) Վեցօր. էջ 58. «ըմպել, խմել» Վրք. հց. Բ. 381. Տօնակ. խմումն «ծծելը» Նոնն. գինեխում «հարբան» Շնորა. առակ. գինեխմեալ «հարբած» Ուռհ. ան-խում «արբեցութիւն չսիրող» Տօնակ. բազ-մախմութիւն «արբեցութիւն» Պղատ. օրին, զարթխում «գինուց նոր սթափուած» Նիւս. կազմ. Լծ. եւագր. ջրխմիկ «ջուր խմելու ա-ման» Առաք. պտմ. 371. -այս արմատի կրկնեալ ձևերն են՝ խոխոմ (տե՛ս առանձին) և խխում (իբր *խուխում<*խումխում). հին մատենագրութեան մէջ չէ աւանդուած, բայց կայ արդի գաւառականներում։
• = Փոխառեալ է կովկասեան լեզուներից. հմմտ. վրաց. ხმა խմա «առնել, ընդունել, վերցնել, առնել տանիլ», ხმევა խմեվա «ուտել, խմել», ამოხმა ամոխմա «քաշել», მახმა մախմա «ընդունիլ, ստանալ, իր վրայ առնել, հանել, վերցնել».-բառիս բուն հայերէնն է ըմպել։-Աճ.
• Հիւնք. պրս. խամ «գինի», քրդ. խում «ըմպելի» (Justi, Dict. Kurde նշանա-կում է «փարչ»), պրս. [arabic word] xum «կա-րաս գինւոյ», արաբ. ❇xumr «գինի» բառերի հետ։ Յ. Արշէզ ՀԱ 1896. 270 օւս. սան «ռինի», սանս. սօմա «սրբա-զան հեղուկ», յն. σαναπει (?)։ Մառ Гp. др.-арм. яз. 265 վրաց. սվմ ար-մատև հետ. հմմտ. սումա «խմել», = րից սվամս «խմում է»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 405 ըմ-պել բայի հետ՝ սումեր. ima «խմել, ամիչք», immeli «ըմպելիք»։ Պատա-հական նմանութիւն ունին լէզգիական ջար բարբառով xim «ջուր», արաբ. [arabic word] iqmā' «խմել»՝ [arabic word] qama' «կոկորդ» արմատից (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 657)։
• ԳՒՌ-Ջօ. Սլմ. Սչ. Ալշ. Մշ. Վն. խմել. Հճ. խը՛մել, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. խմէլ, Ասլ. խմէ՝լ, Մրղ. խշմըէլ, Ագլ. Գոր. Խրբ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. խմիլ, Հմշ. խմուղ, Զթ. խը՞միլ, խումիլ, Հւր. խումէլ, Երև. մնկ. հիմէլ։ Նոր բառեր են՝ խում «հար-բեցութիւն, հարբած, խմիչք, ըմպելիքի ճա-շակ», խման, խմատուն, խմելիք, խմիչք, խմուցք, խմտուք, խմիչքեղէն, խմուկ, ան-խմել։-Կրկնական խխում «բոլորովին թըր-չուած» ձևը գիտեն Ասլ. Արբ. Երզ. Մն. Ննխ. խում, ուր առաջին վանկի ը դարձել է ու՝ «բոլորովին թրջուիլ», խխմէլ Պլ. «բոլորովին թրջել», խխմել Մշկ. Ք. «ջրել, ոռոգել», Ռ-«քամել», խըխըմել Վն. «պատերը ջուր քա-շելով վնասուիլ», խմխիլ Նբ. «ջուրը լաք ծծելով կակղիլ», Եւդ. «վրան թուլութիւն գալ. թմրիլ», խմխացնել Նբ. «հողէ ամանը ջրով կակղացնել», խմխուկ Նբ. «բոլորովին թըր-ջուած», խըմխըմվել «պատը կամ թումբը ջուր ծծելով կակղիլը», խխվիլ Ապ. Բլ. «խո-նաւութիւնից կակղիլ», խխվուկ Բլ. «խոնա-ւութիւնից կակղած», խխվուշ Հմշ. «ջրի մէջ րնկղմել»։
• «երաժշտական մի խազ է, որ ունի թ ձևը» Ոսկիփ. (ըստ Schrö-der նշանակում է «tripudium, պար», տես Peterm. ZDMG 1851, 365-72)։
• (գրուած նաև խռնտակ, խռընջ-տակ, խռջտակ) «մի տեսակ բոյս է. ձկան մահարար, եզնագի, փղոմոս, ւտ. verbas-cum, phlomis, ֆր. mole'ne, bouillon-blanc, պրս. mahīzahr» Վստկ. Բժշ. նոյն բառի սո-խալ գրչութիւններն են խոնջտակ, խնդակ որոնք յիշում է ՀԲուս. § 609 և § 1071, իբր տարբեր բոյսեր (տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1923 49). -որից իգախոնդատ «մի տեսակ բոյս» Վստկ. 206. Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 850։ (Տիրացուեան, Contributo դնում է § 395 խռնդատ «verbascum thapsus L» և § 464 խռնդուկ «phlomis lanceolata Boiss -Hoh», որոնք բոլորովին տարբեր ընտանիքե պատկանող բոյսեր են. կայ և verbascum armenum Boiss.-Ky. § 396 և phlomis armeniaca W. § 464, բայց սրանց հայերէն համազօրները չունի Տիրացուեան)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Բլ. Մշ. խոնդադ, Մկ. Վն. խը. ռընդmտ, Ոզմ. խոնդmդ, Երև. խոնդատ (կայ նաև ֆոնդատ).-Ազգ. Հանդ. Ե 21 այս բու-սը դրուած է իբր «verbascum thansus».-նոյն բառը կայ նաև Սեբ։-Տարբեր է խռըն-ղուկ Մշկ. «մի տեսակ սպիտակ խաղող»։
shout of encouragement or incitement, encouragement, comfort, incitement;
encouraging, animating;
exhorting;
— տալ՝ մատուցանել, to encourage, to give heart to or inspirit, to rouse, to excite, to urge on;
— բառնալ՝ հարկանել, to shout encouragingly;
— առնուլ, to take heart, to cheer up, to take courage.
• «սիրտ տալը, քաջալերութիւն» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. որից խրախուսել ՍԳր. խրա-խուսանք Ոսկ. փիլիպ. կենսախրախոյս Նար. խրախուսութիւն Կիր. պատմ։
• ՆՀԲ խրախ յոյս։ Տէրվ. Altarm. 92 խօսիլ, խոստանալ բառերի հետ՝ սանս. çans արմատից։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 բրա (=խրա) նախդի-րով՝ սանս. հվա կամ հու արմատից։ Հիւնք. խօսիլ բայից։
imperious, haughty, insolent, proud, arrogant, boastful, supercilious, braggart;
haughtiness, pride, arrogance;
—, խրոխտաբար, haughtily, proudly, in a bold manner.
• (ո հլ. ըստ ԱԲ. բայց չկայ վկայու-թիւն) «հպարտութիւն, համարձակութիւն» Պիտ. Նիւս. կազմ. «գոռոց, հպարտ. ամ-բարտաւան» Պիտ. Կղնկտ. որից խրոխ-տանաւ Եւս. պտմ. զ. 8, էջ 5. խրոխտիլ Սեբեր. Եւս. պտմ. 624. խրոխտումն Եւս. պտմ. դիւախրոխտ Յհ. կթ. ձիախրոխտ Յհ. կթ. խրոխտաձայն Նար. գրուած է նաև խո-բոխտ, խորոխտել Ոսկ. մ. ա. էջ 198։
• lusti, Zendsp. 92 ա զնդ. xru «սոս-կալի, ահաւոր լինել» ձևից դնում է հյ. խրոխել, որ թերևս պէտք է կարդալ խրոխտել։ Հիւնք. հանում է յոխորտալ բայից։ Markwardt (նամակ 1926 յունվ.) իրան. fra-uxta-ձևից, որ կազ-մուած է fra-մասնիկով՝ uxta-(
cf. Ժահ.
• , որից ժախուկ (գրուած նաև ժաղուկ, ժաժուկ) «մի տեսակ բոյս է, վայրի բողկ, լտ. aplos, raphanus silvestris» Բժշ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. Մշ. ժախ, Ոզմ. ժmխ «բոխի, տճկ. չաշուր». իսկ Արբ. «մո-րենի».-նո՞յն է արդեօք նաև Ղզ. ժախռ, Ղրբ. ժէխռ «որևէ լեռնային անպետք բոյս»։
venom, virus.
• «թոյն». մի մի անգամ ունին Մադ. և Տաթև. ամ. 516. գրուած է ժահռ ձևով և «թոյն» նշանակութեամբ՝ էֆիմ. 288։-Բառ. երեմ. էջ 123, ինչպէս և ՀՀԲ ժահր մեկնում ևն «յոյժ աղտեղի, գարշ և նեխեալ հեղուկ ինչ, որպիսի է կղկղանքն մարդոյ ևն». այս նշանակութիւնը պատկանում է նախորդ ժահ բառին։
• = Պհլ. պազենդ. zahr (իմա՛ zahr), պրս. [arabic word] zahr, քրդ. zahr, zair, zar, աֆղան. բելուճ. zahr «թոյն», որոնց նախնականն է զնդ. *ǰaϑra-=սանս. *hatra-«սպանիչ (դեղ)», արմատը զնդ. ja-, gan-, սանս. hāh «զարնել, սպանել»։ Իրանեանից են փոխա-ռեալ նաև ասոր. [syriac word] ︎ zahra. թրք. zehir, ուշ ժամանակի հյ. փոխառութեամբ զահր «թոյն» (Կոստ. երզն. 154)։-Հիւբշ. 156։
• ՆՀԲ լծ. թրք. զեհր։ Lag. Urgescl 594 և Ges. Abhd. 41, 21 jas արմատից. պրս. zahr։ Վերի ձևով մեկնեց Հիւբշ ZDMG 38(1884), էջ 423։
• ԳՒՌ.-Մկ. ժmհր, Ոզմ. Շտ. ժmհրի. Մ. ժար «թոյն». -ուրիշ իմասաներով տես վերը ժահ.
arriving quickly;
that which hastens;
hurried, hasty, quick, prompt;
— առնել՝ կացուցանել, to cause to arrive, to forestall, to anticipate, cf. Ժամանեցուցանեմ, cf. Հասուցանեմ.
• «աարապ կամ հրապարակ». ունի միայն Բառ. երեմ. 123։
inflammable matter.
• (գրուած նաև ժըժան) «վառելիք, խռիւ» Ատող. գ. 22։
• = Պհլ. *žāzān կամ պրս. [arabic word] žaž̌ān, որ [arabic word] žāz «գազ, փուշ» բառի յոգնակին է։ Տե՛ս և ժաժ։-Աճ.
• Նորայր, Բառաքնն. էջ 66 դրաւ ժաժ բառից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Վն. ժժան, Մկ. ժժmն «գի-սախռիւ (մազեր). թափած-թափթփած բա-ներ, խռիւ ևն», Ոզմ. Վն. ժժվանք՝ «խառ-նուած թափթփած թել ու դերձան, խռիւ», ո-րից ժժնել «խճճել, խառնակել», ժժնիլ, ժըժ-նուիլ «խառնակուիլ», ժժնուկ «խճճուած, խառնաև»։
confused, indistinct;
confusion, tumult, turbulence, uproar, hubbub, clatter, rout, rattle, dreadful or deafening noise;
— կալնուլ, to go mad or crazy, to be delirious, to rave, to be beside one's self, to wander;
— մեծ է, there is such a hubbub one cannot hear one's self.
• «խառնաձայն աղմուկ, շփոթ ձայն» Ոսկ. մ. բ. 12. «խառնակ, շփոթ» Փիլ. բագն. Ճառընտ. որից ժխոր կալնուլ «խելքը գլխից զնալ» Ոսկիփ. ժխորել Ոսկ. մ. գ. ժխորիլ «արիւնը պղտորիլ» Մխ. բժշ. 22. ժխորումն Ոսկիփ. Ճառընա. գրուած է ժղորել ձառընտ Անկ. զիրք առաք. 336. սաստկական ձևն է ժխորտել կամ ժխտորել Բառ. երեմ. էջ 124։
• Հիւնք. պրս. žiγār կամ šiγar «առա-ղակ»։ Kорщъ, թրգմ. Մշակ, թ. 1914, N 123 զնդ. γžar-, սանս. kšar-«ցրուել, հոսիլ», պրս. šūr «աղմուկ»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 170 պրս. [arabic word] ža-γār և [arabic word] žaγara «բարձր ձայն, գո-չիւն, աղաղակ» (ըստ Բուրհանի)։ Պա-տահական նմանութիւն ունին վրաց. ժղավիլի «աղաղակ», շեժղրենա «հնչել, առմկել, ժխորել», ժղերա «ձայն», դան ժղրևա «հանել մի խռպոտ ձաւն»։
insolent, barefaced, impudent.
• «լիրբ, յանդուգն» (չունի ՆՀԲ). մէկ անգամ գործածում է Ոսկ. եփես. 834 «Այլ չար է, ասեն, ազգն, ժմերտ, լիրբ և անա-մօթ». որից ժմերտեալ «յանդգնեալ» Եզն։
• Տէրվ. Altarm. 49 կապում է ժպիտ բառին։ Հիւնք. Շմերդ մոգի անունից։
cf. Խենդ.
• «յիմար, անմիտ, փա-խուկ» Պիտառ. որից խենթական «յիմարա-կան» Նար. յովէդ։
• Մառեար աղաւ. 1863, 202 ուղիղ ձե-ւը համարում է խենթ, բայց ստուգա-բանում է խինդ բառով, իբր «շատ խըն-դացող»։ Այսպէս է նաև Հիւնք։ Patru-bány SA 1, 191 լատ. cantare «երգել, կախարդական բաներ ասել». խենթ բա-ռի բուն իմաստը դնում է «կախարդ»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 88 հյ. շեթ «խենթ» և վրաց. խետեբա «յի-մարացնել»։
• ԳՒՌ.-Մշ. խենթ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. խէնթ, Զթ. խինթ, Ասլ. խընթ։ Այս բառն ունին նաև «Կ» ճիւղին պատկանող ուրիշ բարբառներ. սակայն չի գտնւում «Ում» ճիւ-ղի բարբառներում։ Նոր բառեր են խենթա-նոց, խենթուլիկ, խենթենալ, խենթուկ ևն։
a good horse.
• «ազնիւ ձի». ունի միայն ԱԲ. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մագ. քեր. էջ 241 «Ջեզոքն՝ որպիսի քուռակ, բաշա-հատ. մատաղաձի, խեշակ, դզի, բռչու. անո-բավար, փալանիկ»։ Ըստ իս պէտք է նշա-նակէ «քուռակ», ինչպէս են յիշուած հոմա-նիշներից շատերը.
unequal, uneven, rugged, winding;
—ք, spot, stain;
inequality, unevenness, roughness, ruggedness, asperity.
• «փայտի վրայի անհարթու-թիւնները» Իմ. ժգ. 14. «անհարթ, խորտու-բորտ» Ոսկ. յհ. ա. 9. առաջին վկայութեան մէջ գրուած է նաև անջատ խունդ բունդս։ Կերևի թէ պէտք չէ սրանից բաժանել խընդ-բածակ կամ խնդբուծակ scissura parietis «պատի ծերպ», որ գիտէ միայն Ներսէսովիչ, Բառ. ւտ.-հյ. էջ 483բ։
• = Կրկնուած է խունդ արմատից (բունդ թարմատար). ըստ այսմ նախնականն է խունդ-բունդ. հմմտ. գւռ. խնճիշ-բնճիշ, խժի-բժի, խլէ-փլէ։
lancer.
• տե՛ս Խիշտ։
cf. Խոժոռ.
• «խոժոռ, խեթիւ (նայուածքի հա-մար է ասւում)» Ոսկիփ. Անկ. գիրք հին կտ. Առմատական բառարան-25 329. Վրդն. առ. 81. գրուած է նաև խոլոռ (այսպէ՛ս ունի Վրդ. առ. 81 մի ձեռ.), խո-լոռ խոլոռ Բանք աղ. 180. որից խոլորել «խեթիւ նայիլ» Ոսկ. ճառք 831։
• ՆՀԲ համարում է խոժոռ բառի ռամ-կականը։ Թօփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 42 կցում է ոլոր, գլոր, բոլոր բառերին։
• ԳՒՌ.-Մշ. խօլոր, Կր. խօլօր, Ննխ. Պլ, խօլոր-մօլօր «խեթիւ», Ոզմ. խօլծուռ «խո-ժըռ, խեթիւ», Ռ. խօլօրցնէլ, Խրբ. խօլըրդիլ, Ջղ. խուլոր տալ «աչքերը խոլորել».-թրքա-խօս հայերից Ատն. խլօր խլօր բաքմաք «խո-լոր խոլոր նայիլ» (Արևելք 1888 նոյ. 8-9)։ -Նոյն բայի սաստկականն է խոլրկտալ Վն. քծուռ ծուռ. խոլոր խոլոր նայիլ», Ակն. «նուաղման ժամանակ աչքերը դառնալ»։-Սվ. խոյլել «խոլորիլ» կարող է ծագած լինել նոյն բայից, իբրև խոլորել >խոլրել >*խոր-չել >խոյլել։
cf. Խոհական.
• Bittner WZKM 14 (1900), 162 ասոր. [syriac word] ︎︎ xaxem «իմաստուն» բառից է հանում. Թիրեաքեան, Ատրպատ. էջ 6, 31, ՀԱ 1914, 246 պհլ. խո «լաւ»+ հիյմ, պրս. xīm «բարք» բառերից, իբ-րև «բարեբարոյ», որի հակառակն է duž-xim>դժխեմ։
• ՓՈԽ.-Patrubány SA 1, 5 հայերէնից փոխառեալ է դնում Բուդապեշտի հրեական ժարգօնով [hebrew word] xohem «խոհեմ, զգոյշ»։ Բայց այստեղ կան մի քանի սխալներ, [hebrew word] բառը չի՛ կարդացւում xohem, այլ xakam (կամ նոր արտասանութեամբ xo-kom), երկրորդ՝ xakām ժարգօն չէ, այլ հին եբրայեցերէն և պատկանում է ընդհանուր սեմական hkm արմատին (արաբ. [arabic word] hikm, արամ. [syriac word] xkm). և երրորդ՝ չի՛ նշանակում «խոհեմ, զգոյշ», այլ «ուսեաւ. գիտուն, իմաստուն, հանճարեղ»։ Այս բոլո-րից հետևում է՝ որ յիշեալ եբր. բառը ա-մենևին գործ չունի հայերէնի հետ։
thought.
• «մտածմունք» Հին բռ. որից խո-ճոճել «մտմտալ, մտածմունքի մէջ ընկնել, մտքով որոճալ» Փարպ. ծէ. ուրիշ վկայու-թիւն չկայ.-Բառ. երեմ. էջ 143 դնում է նաև խոճոպ ձևով՝ որ մեկնում է «խորհուրդ կամ փորձանք մտաց»։
• ՆՀԲ լծ. հյ. խոկալ, լտ. cogitare, թրք. հէնէլէմէք «հեգել»?--Տէրվ. Altarm. 104 խոկալ ձևի հետ՝ իբրև սանս. čank «հոգս անել, վարանիլ, երկբայիլ»։
speck, point;
mole on the skin.
• «մարմնի վրայ բնական նիշ. ծևն-տճ. պէնկ». ունին միայն ԱԲ և ՓԲ յաւել.
• = Պրս. [arabic word] xāl նոյն նշ. որից են նաև քրդ. ❇xāl, վրաց. სალი խալի՝ նոյն նը-շանակութեամբ։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աճառ. (անտիպ), յետոյ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 172։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Նր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն Տփ. խալ՝ նոյն նշ. աւելի ընդհանուր իմաս-տով ունինք Խզ. «նշան» (խալ դնել «նշան դնել, որպէս զի միտքը մնայ»), Ղրբ. «խա-ղաթղթի նշանը՝ տեսակը», Նբ. «նարտախա-զի մէջ միաւորը, եէքը». նաև Ղրբ. խալ ընկ-նել «պտուղը մի կողմից փտիլ սկսիլ. 2. զգեստի վրայ մի քիչ տեղ կեղտոտուիլ, բիծ ունենալ». նոր բառեր են՝ խալաւոր, խալ-խալ, խալխալոտ։
coarse sieve, corn sieve.
• «մաղ» Ոսկիփ. որից խախալել «մաղել» Սեր. իէ. 5 (սխալ է սխախալել ըն-թերցուածը). խախալամիտ «մոռացկօտ» Տաղ։
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. Գոր. Ղրբ. Տփ. խախալ «մաղ», որից խախալտակել «մանրամասն սրոնել»։
• ՓՈԽ?-Վրաց. სახალი խախալի «կո-ղով»։
cf. Սուրճ.
• «սուրճ». նոր փոխառեալ բառ ունի միայն ՓԲ՝ խահվէ ձևով, որից էլ խահ-վէագործ և խահվէավաճառ, երկուսն էլ ՓԲ. -նոյն խահվէ ձևն ունի նաև Կ. Սարաֆեա-նի Բանալի գիտութ. Պետերբ. 1788, էջ 110. -իսկ ՀԲուս. § 1799 գրում է ղահվէ՝ ըստ Բժշկարանի։
• = Արաբ. [arabic word] qahva «սուրճ», որից փո-խառեալ են նաև թրք. kahve, լտ. cafaeum, յն. ϰαφέῖον, ϰαգενες, գերմ. Kaffee (Kluge 235), Հոլլ. koffie, անգլ. coffee, իտալ. caffe, ֆրանս. café, ռուս. кoфe, լեհ. kawa (Ber-neker 468) ևն, մինչև անգամ չին. Խ սγի ká-fei'։ Բոյսի գիտական անունն է coffea arabica։ Կան գիտուններ, որոնք պնդում են թէ բառս Ափրիկեան Caffa երկ-րի անունից է, ուր, ինչպէս և առհասարակ հասարակածային Ափրիկէի մէջ՝ սրճենին աճում է վայրի վիճակում և անտառներ է կազմում։ Այստեղից Եթովպիոյ վրայով ան-ցել է Արաբիա, որտեղից էլ տարածուել է ամէն կողմ (Տաշեան ՀԱ 1925, էջ 177)։
• Ուղիղ մեկնեց Աւետիքեան, Քերակ, 1815, էջ 314։
• ԳՒՌ.-Տփ. ղ'ավա, Ախց. Սեբ. ղmյֆm, Պլ խախվէ ևն։ Արևմտեան գրականում գործա-ծական է միայն խահուէ ձևով, արեւելեան գրականում կոֆէ։
traces (harness).
• «կաշին՝ որով ձիերն են լծւում և կառքի ղեկին կապւում», որից խամթա-ւոր «կաշիով կառքի ղեկին կապուած (ձի)», երկուսն էլ ունի միայն ԱԲ։
• =Թթր. [arabic word] կամ [arabic word] qamut «ձիի լուծը. կիսաշրջանակաձև փայտ՝ որ կառքին լծուած ձիու վիզն են անցկացնում». նոյն է նաև կումուկ. xamutlar (յգ. lar մասնիկով միասին)։ Այս բառը փոխառեալ է սլաւա-կանից, ուր ունինք հսլ. chomuti, ռուս. xо-мутъ, ուկր. chomút, բուլգ. homut, hamut, homót, սերբ. hömut, չեխ. chomout, լեհ. chomat ձևերը։ Բայց սլաւական ընտանիքն էլ փոխառեալ է գերմանականից, հմմտ. մբգ. hamen, անգլ. hame, հոլլ. haam, ո-բոնք իբրև հնդևրոպական բառ կցւում են յն. ϰημός «բերանակապ կեմ» բառին։ Ա-ւելի ուշ՝ ԺԲ դարում՝ սլաւականից լետ են փոխառեալ մբգ. komat. գերմ. kumt kum-met, ինչպէս նաև լիթ. kamañtai, բոլորն էլ նոյն նշ. (Berneker 383 և 395, Kluge 200 և 285, Pokorny 1, 388)։-Աճ.
• «զուիրակի ցեղից մի տե-սակ բոյս. դեղուկ, կրետաբոյս, լտ. dictam-nus creticus» Գաղիան։
• = Թաթարերէն բառ է, ինչպէս վկայում են Հները. այսպէս՝ «Այս խոտին թաթարն խան-դէբար ասէ» Ամիրտ. թաթարն խանդէպար «թի (Ձեռ. Պարիզի մատ. թ. 245, էջ 142-172)։-Աճ.
• Բառիս մասին ընդարձակ բանասիրա-կան տեղեկութիւններ ունի Վ. Թորդո-մեան. Կռչնակ 1922, էջ 20-21, ուր և հարց է տրւում թէ արդեօք կապ ունի՝ խանդ, խինդ բառերի հետ։ (Այս պարա-գային կարելի էր մայր ձևը համարել պրս. xandabar «խնդաբեր, ծիծաղ բե-րող», բայց այսպիսի բառ չունի ԳԴ ինչպէս որ թաթարական բառարաննե-րի մէջ էլ չկայ վերոյիշեալ թթր. խան-դեպար օթին)։ Նոյն բառի մասին մի լուրջ յօդուած ունի նաև Արթինեան, անդ, էջ 587-8։
cf. Մեկոն.
• «մեկոն. papaver, ռ. макъ» Մխ. առակ. Բժշ. Վստկ. 96, 165. (գրուած է և խաժխաժ, ինչպէս յիշում է ՀԲուս. § 962, որ և հաստատւում է արդի գաւառաևան ձև-ւերով).-իբրև խաշխաշի տեսակներ յիշուած ևն խաշխաշի զապտի «փրփրոտ խաշխաշ, pavot écumeux» Ամիրտ. (=ՀԲուս. § 1002) և խաշխաշ նարքիվիա «վայրի խաշխա՛շ» Ա-միրտ. (=ՀԲուս. § 1003)։
• = Պրս. [arabic word] xašxaš, որից փոխա-ռեալ են նաև արաբ. xašxaš (Կամուս-թրք. թրգմ. Բ. 327), թրք. քրդ. xašxaš. վրաց. ხამხამი խաշխաշի, բոլորն էլ նոյն նշ։ Ըստ Pictet 1, 295 պրս. բառը ծագում է սանս. [other alphabet] khaskhasa հոմանիշից (Bohtlingk 2, 609)։-Խաշխաշի զապտի ձևի համապատասխանն է արաբ. [arabic word] xašxaš-i zabdī (տե՛ս Stein-schneider WZKM 12, 16 հաւաքածոյքը)։-Հիւբշ. 267։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Böttich. Arica 74, 201. ւետոյ Lag. Urgesch. 832 ևն։
zool, species of locust, attacus.
• «մի տեսակ մանը մորեխ, խառնիճ, ջորեակ» Ղևտ. ժա. 22. ուրիշ վկա-յութիւն չկայ։
• = Ասոր. [arabic word] xargəlā, xargālā, նոր ասոր. [hebrew word] xargūl, եբր. [hebrew word] xargōl, արաբ. [arabic word] harǰal «մորեխ», [arabic word] harjalat «մորեխների խումբ», սումեր. irgilum «մի տեսակ մորեխ» (Aut-ran, Sumér et ind. 156). արաբերէնից է փոխառեալ պրս. ❇ xarial «մի տեսաև անթև մորեխ», որ ըստ այսմ պէտք է ուղղեւ ❇ harjal։ Ասորի բառը գործածուած է ճիշտ Ղևտ. ժա. 22 հատուածի մէջ, ուստի և Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամանակ տա-ռադարձութեամբ անցել է հայերէնի։ Բուն արմատն է սեմ. xgl, աճած xrgl «ցատկտել, քառարշաւ վազել (ձիու, մորեխի)»։-Հիւբշ. 304։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. խայէք, խարէք, խառէք «ջորեակ»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Arm. Stud. § 972։ Bugge IF 1, 448 իբր բնիկ հայ կցում է յն. οxερδβυλος ձևի հետ։ Հիւնք. ա-րագիլ բառից կամ եբր. xargol-ից։
• «էշայծեամ» Օր. ժդ. 5. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• -Պհւ. xarbuz «էշայծեամ». բառիս պրս. ձևը աւանդուած չէ։ Կազմուած է պհլ. xar= պրս. ❇ xar=զնդ. xara-«էշ» և պհլ. buz= պրս. ❇ buz=զնդ. būza-«այծ, բուծ» բառերից, ճիշտ ինչպէս է հյ. էշայծեամն. Իրանեանից է փոխառեալ նաև վրաց. ხარა-ბუზი խարաբուզի «եղնիկ, էշայծեամ»։-Հիւբշ. էջ 159։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Հիւբշ. KZ 23, 403. և Lag. Arm. Stud. § 979։
• Հիւնք. պրս. խար «էշ» և բուզինէ «կա-պիկ» կամ թրք. պուզաղը «հորթ» բա-ռերից։
rustling, murmur.
• «տեղևների խշրտոց» Նեղոս 659. որից խարշափել «սօսափել» Ոսկ. մ. բ. 8. խարշափումն Մեկն. ղևտ. խարշափուն «խը-շըրտացող» Յոբ. լ. 4 (բանջարի համար ա-սուած. տե՛ս աղիմայ). գրուած է խաշափ Նեղոս 710։
• Peterm. 260 լծ. խարխափ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] xaršaf «կանկար բոյսը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 739)։
tea.
• «չայ» (բոյսի տերևները և նրանցից պատրաստուած ըմպելիքը). նոր բառ է, ո-րից կազմուած են թէյաման թէյասեղան, թէ-յարան, թէյատուն, թէյավաճառ, թէյավաճա-ռանոց, թէյենի, թէյին (քիմիական մարմի-նը), ոմանք գործածում են նաև թէյել «թէ, խմել»։
• = Ծագում է չինարէն = բառից. այս դաղափարանշանը հին չինարէնում կարդաց-ւում էր thou. նոր չինարէնում հիւսիսային բարբառները կարդում են č̌a, հարաւային-ները thou. այն ազգերը՝ որոնք հիւսիսային Չինաստանից են ստացել թէյր, գործածում ևն հիւսիսային չինարէնի ča ձևը, իսկ այն ազզերը՝ որոնք հարաւային Չինաստանից են ստացել, գործածում են հարաւային չինարւ-նի thou ձևը։ Այսպէս՝ հիւսիսային չինարէ-նից են փոխառեալ ճապոն. [arabic word] cha «թէլ». չաղաթ. կամ արևել. թրք. ❇ čay, եաքութ և թունգուղ. čai, թրք. čay, պլհ. [arabic word] cayi, բրոնցից էլ ռուս. чaй, լեհ. czaǰ, օսթյաք. šai, նաև հյ. չայ, որ ըստ ՀԲուս. § 2451 գործածուած է Ժէ դարի վերջերը գրուած մի բժշկարանում։ Հարաւային չինարէնից է փո-խառեալ մալայերէն [arabic word] teh, որի միջոցով յառաջացել են բոլոր եւրոպական ձևերը. ինչ անգլ. tea, իտալ. te, ֆր. thé, գերմ. thee, նյն. τείον և սրանցից էլ հյ. թէյ։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Գրական ձև է համարւում թէյ և ոչ մի բարբառի մէջ գոյութիւն չունի. բարբառ-ները գործածում են թրք. պրս. ռուս. չայ ձե-ւը՝ նոր փոխառութեամբ։
acid, sour, tart, sharp;
bitter, harsh, grievous, sad;
• (ըստ ՆՀԲ ո հլ. բայց առանց վկա-յութեան) «թթուհամ» Մագ. Փիլ. նխ. Հա-մամ. առ. (գրուած նաև թրթու). որից թթուե-նի «թթու պտուղ տուող (ծառ)» Վեցօր. 92 թբուաբար Պտմ. աղէք. թթուաբեր Երղն. լուս. թթուագոյն Պղատ. տիմ. և օրին. Վահր. երբ րթուեցուցանել Սարգ. ա. պ. թթուիկ Մազ. թղ. 138. թթուութիւն Մխ. առ. որ և թթութիւն (անշուշտ սխալ գրչութիւն) Վեցօր. Ոսկիփ. թթուոց (նորագիւտ բառ) «խմոր թթուեցնելու տեղ» Տարօն. Ա. § 96, էջ 197, թթուկ, թըթ-ւուտ (նորակերտ քիմիական բառեր)։
• = Կառմուած է -ու մասնիկով՝ ճիշտ ինչ-պէս աղու, կծու, հատու, ազդու ևն. պարզա-կան արմատը՝ որ առանձին գործածուած չէ, պիտի լինէր *թիթ կամ *թութ։-Աճ.
• Հիւնք. թութ պտուղի անունից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Տփ. թըթու, Ննխ. Շմ. Պլ Ռ. թութու, Տիգ. թըթթու, Հճ. թmթու, Զթ. թօթու, Ասլ. Սլմ. Վն. թթիւ, Մրղ. թիւթիւ. Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. թթօ. -ածանցներից նշանակելի են Սչ. թթֆել, Ասլ. թը'վիլ, Գոր. թըթըվէլ. Հւր. թութույէլ, Ղրբ. թըթուաշ, Գոր. թըթըվա՛շ, Շմ. թութվաշ։ Նոր բառեր են թթխմոր, թթուան, թթուահոտ, թթուեղէն, թթուեշաղ, թթուրուխ, թթռուպ ևն։-Թրքա-խօս հայոց մէջ կայ Ատն. թթվէլ օլմաք «խմորի թթուիլը» (Արևելք, 1888, նոյ. 8-9)։
• ՓՈԽ.-Սղերդի արաբախօս քրիստռնեա-ները հայերէնից են փոխ առել čortətu «շող. գամի կամ կաղամբի թթու, թուրշի» (Բիւր. 1899. 116), որ Մշոյ չորթթու բառն էւ-Ան շուշտ կապ ունին հայերէնի հետ հար. օսս. tuag «թթու», լակ. թութուլ «քացախ», վրաց. თუთუბო թութուբո «բոյս՝ որի տերևները փո-շիացնելով՝ քացախի տեղ գործածում են» (Չուբ. 2 570 դնում է «աղտոր, սմաղ»)։
cf. Թոթով.
• «թոթով, լեզուն ծանր». իբրև մի-ջին հյ. բառ ունի Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 141 ա︎ bègue բառի տակս
• ԳՒՌ.-Ալշ. թլաատ, Տփ. թլվատ, Երև. թըլ-պատ. ուրիշ տեղեր ունինք նաև թլիկ, թլու. թլոլ՝ նոյն նշ. վերջինից։
pole-cat.
• «կուզ կենդանին». ունին միայն ՋԲ, ԱԲ և ՓԲ յաւել. չգիտէ ՆՀԲ.-սրա հետ թերևս նոյն է
crippled, lame, maimed, mutilated.
• «խեղ, հաշմանդամ». մէկ անդամ ունի Երզն. մտթ. 340 «Զբազում մարմինս թոնծս և կիսամեռս բերեալ ընկեցին զնոսա առաջի նորա իբր առ կենաց տուող և ցաւոց լուծող»։
shell-fish.
• «հաւալուսն, փորահաւ, pélican». մէկ անգամ ունի Փիլ. լիւս. 140. ուրիշ վկա-յութիւն չկայ։ Սակայն Փարպ. էջ 10 կայ թանձր թռչունը, որ անշուշտ պէտք է ուղղել թանձ կամ թոնձ և հասկանալ նոյնը։
• ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ մեկնում են «ծովաւեն ժժմակ կամ խեցեմորթ». և ստուգաբա-նում «թերևս իբր թոնծ անդամօք»։ Ա-ռաջին անգամ Նորայր, Հայկ. բառաք.
• տող 1098-1112՝ փորահաւ թռչունի հա-մար գտնելով ճիշտ նոյն նկարագրու-թիւնը ինչ որ Փիլոնի մէջ տրուած է թոն-ձի համար, և երկրորդ՝ Փիլոնի լուսանց-քի վրայ թոնձին իբրև մեկնութիւն տրու-ած պեղական բառը յն. πελεϰαν հաս-կանալով՝ տուաւ թոնձ բառին վերի ու-ղիղ մեկնութիւնը։
• , որ և թորթն, թուրթ «մի տեսակ բոյս է. մարեմայ խոտ, եզնալեզու, զուիրակ կամ մի ուրիշ բոյս. ըստ Քաջունի՝ anehusa, ըստ Նորայր՝ Բանաս. 1901, էջ 110 orcanét-» Բժշ. Մխ. բժշ. 147. (Seidei § 412 իմաստը անորոշ է թողնում). Լծ. փիլ. Գաղիան. որից թորթիկ խոտ «մարեմայ խոտ» Ախտարք. «մեղրածծուկ» էֆիմ. 288. «լտ. borrago» ըստ ՀԲուս. § 804. (ըստ Մշեցոց՝ թորթիկ համարւում է «mvosotis alpestris Schm». տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 369 և 380)։
• ԳՒՌ.-Չանազան ուտելի բոյսերի անուն-ներ են Կր. Ք. Խիան՝ թօրթ, Ոզմ. թուրթ, նաև թորթիկ Ասլ. Մշ. Ք. թորթոռիկ Մշ. Նբ., թոր-թուտակ Մշ.։
• ՓՈԽ.-Ասոր. [syriac word] todrig «erysi-mum, sisymbrium polycerum» (կոտեմի կամ անանուխի նման մի բոյս է), [arabic word] ︎ todrā «եզնալեզու բոյսը» (Brockelmann, Lex. syr. 130 և 394, ուր համարւում է պաոս-կերէնից փոխառութիւն).