cf. Լումայափոխ.
exchange, change;
շահել, կորուսանել լումայափախութեամբ, to win, to lose by the exchange.
to cause to hear.
mute, silent, taciturn;
— բերանով, in silence;
լուռ հաւատք, absolute, blind faith;
լուռ լինել՝ կալ, to be silent, to keep silence, to remain mute, cf. Լռեմ;
լուռ լինել ի թշնամութենէ, to cease from being enemies;
to conceal enmity;
լուռ լինել յաստիճանէ, to be deprived of, to be degraded, deposed;
լուռ լե՛ր, silence! hush! hold your tongue! ի լուռ լե՛ր, do not celebrate;
չկարէր լուռ կալ, he could not refrain from speaking.
silently, tacitly, in silence;
զմանկունս — ուսուցանել, to teach the children silence;
cf. Լուռ.
cf. Լուռ լուռ.
that speaks distinctly.
to speak early;
to explain, to make clear.
luminous, bright;
window;
Lucifer, the Morning-star;
heavenly bodies, sun, moon, stars.
dwelling in light, celestial.
fiery, on fire, in flames, bright with heat, red hot.
that sheds light, luminous.
whose eyes are diseased;
blind.
ophthalmic.
to be deprived of sight;
to be blind.
ophthalmy.
beautiful as light, lucid, clear, luminous, bright.
illuminated, lighted;
that walks in light.
cf. Լուսանկար (eyes).
the gates of light
furnished with light, well lighted.
to furnish with light, to illuminate
illustrious, noble;
celestial, bright.
clothed or surrounded with light, bright, luminous, radiant.
cf. Լուսազգեաց.
cf. Լուսազարդ.
having bright wings.
to fly with bright wings.
bright, lucid, splendid, shining, radiant.
full of light, very bright.
cf. Լուսալի.
that sheds light, luminous, brilliant.
to shine, to give light, to illuminate.
engendering, or producing light, photogenic;
phosphor.
formed of light, bright.
light-bearing;
candlestick;
acolyte.
like a light, clear, luminous;
—ք, angels
of very white wool;
bright, shining.
that bears a light, luminous.
candid, holy, pure, spotless, without stain or blemish.
white haired.
of happy memory.
resplendent, brilliant, sparkling, glittering, twinkling.
marriage-portion, dowry, endowment;
gift, present.
• (յետնաբար ի հլ.) «հարսի բաժինք» Ծն. լդ. 12. Ոսկ. Բ. կոր. Մծբ. «ընծայ, պարգև» Մծբ. Մխ. դտ. Կանոն. Երզն. քեր. գրուած է նաև ուժիտ, ոժիտ, որից օժտա-բեր Ագաթ. օժտել «նուիրել» Յայսմ. Ան-սիզք 63 (մհյ. օճտել «պարգևել» Կոստ. երզն. 177), օժտութիւն Յհ. կթ.-բոլորովին այլ բառ է ռյժտել Սիր. իթ. 2 (Որ ոյժտեաց ձեռամբ իւրով, պահեսցէ զպատուիրանս. յն. ό ἐπ ι σχύων τη χειρί αύτοῦ զօրանալ զօրացնել)։
• Müller, Kuhns u Schl. Btrg. 5, 381 սանս. ahiti, ahati, զնդ. aziti «օժիտ, ընծայ»։ Հիւբշ. KZ 23, 24 օգնել, օ-գուտ, օժանդակ բառերի հետ։ Տէրվ. ռե՛ս օգն։ Հիւնք. օձտել բայից։ Վեր-
• ջին անգամ Müller WZKM 10, 182 համեմատում է սանս. ahiti բառի հետ, որ գալիս է հնխ. anglhiti-նախաձևից. սա տալիս է հյ. ընծայ, ուստի օժիտ բառի համեմատութիւնը անստոյգ է ըստ Հիւբշ. 448։ Kluge MSL 16, էջ 335 վրաց. զիթեվի «օժիտ»։ Ադոնց, Арм. въ ən. Ncт. էջ 189 ասոր. zabh-da «նուէր», արաբ. [arabic word] ︎ zabd «բաշ-խել», վրաց. գուզիթի, մզիթեվի բառե-րի հետ՝ յաբեթական արմատից։
• ԳՒՌ.-Սվեդ. ուժէդք «խօսքկապի ժամա-նակ հարսնացուին տրուած նուէրը», ուժդիլ «փեսի ազգականների նուէր տալը հարս-նացուին». նոյն է և օժտել Արբ. Սթ. «նուի-րել, բաշխել»։
kali, glass-wort, soap-wort.
• «օճառախոտ, saponaria. օճառի պէս փրփրող և իբր օճառ գործածւող մի տեսակ բոյս է» Եղիշ. ը. էջ 156, Բժշ.։
• = Պհլ. *afšnān ձևի՞ց. հմմտ. պրս. [arabic word] iišnān (որ և vušnān, šjnān) «օճառախոտ». ենթադրում է հպրս. *awi-šnāna-(WZKM 10, 183), զնդ. *ava-snāna-, *us-snāna-ձևերը, որոնք կազմուած են snā-«լուալ» արմատից՝ avi, ava, us մասնիկներով։ Պրս. բառը ճիշտ նոյն ձևով փոխառեալ է նաև աթաբերէնի մէջ, ուր բայական ձևով էլ կայ [arabic word] taasšun «օշնանով լուացուիլ» (Կա-ռս, թրք. թրգմ. Գ. 592)։-Հիւբշ. 259, 515։
• Նախ ՆՀԲ պրս. իւշնան, վիւշնան ձևկ-րի հետ։ Նոյնը նաև Lag. Beitr. bktr. Lex. 28։ Հիւբշ. Pers. stud. 15 հայը դնում է *ոշնան ձևով, որով կցում է պրս. ušnān <հպրս. ušnana-ձևե-րին։
foreign;
remote, distant;
other;
extraordinary, strange;
vainly, in vain, unjustly, wrongfully.
• , ի-ա հլ. «օտար, դրսից, ոչ-բնիկ. 2. պանդուխտ, հիւր» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. տ. թես. և բ. տիմ. «պարապ տեղ, ի զուր» Եսթ. դ. 1. որից օտարագոյն Ագաթ. օտար-ազգի Ել. իթ. 33. Ղևտ. իբ. 10. Ես. ծզ. 3. Եզն. օտարանալ ՍԳր. Ոսկ. օտարախաոն Ղևտ. ժթ. 19. օտարակերպ Վեցօր. օտարա-ձայն Բ. մկ, ժդ. 26. Եբր. ժգ. 9. Կոչ. օտա-րամիտ Ոսկ. ետ. օտարասէր Ա. պետ. դ. 9. Եա. քր. օտարոտի ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. Ոսկ. նոր բառեր են օտարահպատակ, օտարերկ-րացի, օտարախօս, օտարամոլութիւն ևն։
• = Պհյ. *awtar ձևից. հմմտ. զնդ. aiwi-tara-, որ մէկ անգամ գործածուած է Եաշտ. ժէ. 14 և նշանակում է ըստ նոր քննիչնե-ռի «օտար» (Bartholomae, Altir. Wört. 90)։ -Հիւբշ. 112?
• ՆՀԲ լծ. հյ. վտար, ի տար. յն. ἔ́τερος, ἀλλότριος։ Lag. Urgesch. 266 դնում է սանս. tar արմատից՝ յն. τῆλε «հեռու» բառի հետ։ Էմին, Ист. Aeo-xика 119 օ մասնիկով տար «հեռու» բառից։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 5 զնդ. aiwitara-, Տէրվ. Altarm. 47 սանտ avatar «հեռացնել», vitar «մէկ կողմ տանիլ, բաժանել»։ Նոյն, Մասիս 1882 յունիս 24 տե՛ս վտար։. Մառ ЗВО 5,
• 317 և Müller WZKM 9, 299 սանս. ántava-, գոթ. anϑar, լիթ. antras հսլ. vútory ձևերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Meillet, Rev. crit. 1896, 423 պհլ. ya-vītar, որ տուել է յաւտար>հաւտար> օտար (հ-ի անկումով)։ Հիւբշ. 511 մեր-ժում է Müller-ի մեկնութիւնը՝ սպատե-լով գոնէ աւդար >օդար. իսկ Meillet-ի հակառակ՝ ցոյց է տալիս թէ վերի պհլ. բառը պէտք է կարդալ yuttar, իբր yut արմատից բաղդատական= զնդ. yutā-«բաժանեալ»։ Հիւնք. 118 տար բառից, 340 վտարել բայից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 66 աւ (=սանս. ava-, լտ. au-ferre) մասնիկով՝ տանիմ բայից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. օտար, Տփ. օ՜տար, Ալշ. Մշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. օդար, Տիգ. օդmր, Մկ. Շտ. ուտար, Զթ. ուդօյ, ուդոր, Սվեդ. ուդը՛ր (օտար հավերը քշելու համար բացականչություն, ք՛շքշ). նոր բառ է օտարացնել (Ննխ. օդօրցունէլ, օդուրցունէլ) «օտար կարծելով վախենալ» (մանուկների համար է ասւում)։
• ՓՈԽ.-Ըստ Bugge IF 5, 168-80 (թրգմ. ՀԱ 1895, 230) մեզանից է փոխառեալ գոթ. gatarniϑ «օտարացեալ»՝ Տիմ. զ. 5 հատու-ածի մէջ. այս բառը ծագում է մեր օտարա-նալ բայից՝ միջին ա-ի տղմամբ և աւ նա-խավանկը ջնջելով։
bundle of corn, sheaf, shock, stack.
• , ի-ա հլ. «որաների դէզ. կալսելու համար հաւաքուած ցորենը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 27. Եփր. մն. 476։
• ՆՀԲ որայ բառից։ Տէրվ. Altarm. 72 որայ բառի հետ=սանս. lāvya «կրտ-րել», lāvaka «կտրած, հնձուած», յն. ληίον «ցանուած արտ» ևն։ Սագրոեան ՀՈ 19Ո9 336 և Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uru «ցորենի դէզ»։ Liden IF 44, 191 իսլ. Փmstr «խոտի դէզ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Երզ. Կր. Մշ. Վն. որան, Մկ. էօրան։ Տե՛ս և որայ։
halo.
• (գրուած նաև աւրաս) «աստղերի բոլորտիքը երևցած կալ, բակ» Արիստ. աշխ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• Ըստ ՆՀԲ յն. ορασις «տեսութիւն, երևոյթ»։ բայց նշանակութեամբ, մա-նաւանդ ձևով անհամաձայն է
offering.
• (որ և օֆրանթ, օֆռանթ, ոֆ-րանթ, ոփռանտ) «ժամուց, եկեղեցուն տը-րուած նուէր» Մաշտ. կիլիկ. Լմբ. մատ. 320, 322. Թղթ. դաշ. 26։
• = Հֆրանս. ofrende (կարդացւում էր of-rand), ֆրանս. offrande «ընծայ, նոսէր առ Աստուած», որ գալիս է լտ. offero «ընծա-յաբերել» բայից։-Հիւբշ. 390։
• ՀՀԲ դնում է լատինից։ ՆՀԲ «բառ գաղղ. ի լտ. ofertum»։
cf. Ֆրեր.
• «խաչակիր զինւոր» Ուռհ. «եղբայր» (կրօնաւորի կամ աշխար-հականի տրուած կոչում) Թղթ. դաշ. 20։
• -Ֆոանս. frère «եղբայր»։
• , ի-ա հլ. «աստղ, բախտ. աստե ղահմայ ժամագէտ» (միայն յոգնակի գոր-ծածուած) Եփր. արմաւ. 52. Շիր. Տօմար. գրում է նաև աղթարք՝ որ սխալ ձև է, ինչ. բաղդ՝ փոխանակ գրելու բախտ։ Սրանից են ախտարակ «բնախօս, փիլիսոփայ» Եւս. քը. բ. 200. «բնութիւն» Փարպ. յախտարակաց «ի բնէ, բնականից» Ոսկ. Սեբեր. (գրուած ախտարակայ Երզն. մտթ. 209), վատախ-տարակ «թշուառ, որ է չար աստղի տակ ծնած» Եղիշ. հմմտ. նաև ախտարմոլ և ա-պախտար բառերը։
• = պհլ. axtar «կենդանակերպ, համաս-տեղութիւն», պրս. [arabic word] axtar «աստղ, բախտ», [arabic word] badāxtar «չարաբախա-վատախտարակ», պարսկերէն ձևի նախա-ձայնը կարող է հնչուել թէ՛ a և թէ՛ ā։-Հիւբշ. 93։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Spiegel BvS 5, 398 ևն.
• (նոյ, նեաց) «աղաւնի թռչունը, ռոխ» ՍԳր. ածանցման մէջ մտնում է երկու ձևով. 1. աղաւնե. ինչ. աղաւնեակ «փոքրիկ սիրուն աղաւնի» Երգ. բ. 14. աղաւնեկ «երա-ժըշտական ԱԿ ձայնին պատկանող մի եղա-նակ» Մանրուսմն. (ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 18բ). աղաւնեվաճառ ՍԳր. գրուած նաև աղաւնէվաճառ, ինչպես և աղաւ-նէտուն Վստկ. 2. աղաւնա-ինչ. առաւնա-կէրպ Ագաթ. աղաւնաձև Մ. մաշտ. 173 ա. ա-ղաւնաձագ Գնձ. աղաւնարօտ կամ աղաւնիճ «մի տեսակ խոտ» Գաղիան. բժշ. (այս բոյսի անունը ուրիշ լեզուներում էլ ծագում է «ա-ղաւնի» բառից. ինչ. յն. πιριστερεων, իտալ. erba colombina. գերմ. Taubenkraut, թրք. guger-jIn otə, որ է ֆրանս. verveina). առան-ձին մի ձև է աղուենարօտ փխ. աղաւնարօտ։
• Ինճիճեան, Հնախօս. Գ 21 աղու ունի։ Peterm. 29, 42 ասոր. ❇ уaunā, եբր. [hebrew word] yaune «աղաւնի» բառից փոխա-ռեալ։ Klaproth, Asia pol. 105 գոթ. ahaks։ Bötticher, Arica 67. 4Ո5 balon։ Lag. Urgesch. Arm. 768 հա-մարում է թէ բառը կազմուած է labi ար-մատից՝ a մասնիկով, ինչպես որ նոյն արմատից դնում է օսս. balōn, լատ. pal-čιmes. columba, հսլ. golabī հոմանիշ-ները՝ կազմուած ava, upa, cum մաս-նիկներով։ Lag. Arm. Stud. § 53 մեր-ժում է այս. և ասորի ու եբրայական ձե-վերին աւելացնում է պրս. [arabic word] vana «վայրի աղաւնի», ասելով թէ այս բա-ռերի մէջ անշուշտ մի կապ կայ. և թէ ա՛յն ժողովրդին է վերաբերում բառը՝ որ ընտելացրել է աղաւնին։ Bugge KZ 32, 1 աղաւնի բառի առաջին նշանակու-կութիւնը դնում է «սպիտակ» և ըստ այսմ մեկնում է լտ. albus, օսկ. alafo, յն. αλφός, ἀλωφους «սպիտակ» ձևերով, ինչպես որ սլաւ և գերման լեզուներումն էլ «կարապ» ծագում է նոյն albho-«սպիտակ» բառից. հմմտ. հսլ. lebedi, հբգ. albiz, հիսլ. alft ևն։ Müller SWAW 84 (1877), 226 օսս. balan, ինչ. լիթ. balaudis=հսլ. lebedi։ Pokorny 1, Չ3 մերժում է լտ. albus ևն ձևերի հետ դնել հնխ. albho-«սպիտակ» բառից։ Հիւնք. յն. ἐλένη (Հեղինէ) յատուկ ա-նունից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 աղու հաւ. Մառ ИАН 1915, 940 սվան. մուգւ «աղաւնի» ևն։ Պատահական նմա-նութիւն ունին լազ. ալիոնի «mouette» և կազանի թթր. [arabic word] āγuvun «կաքաւ»։
• ԳՒՌ.-Պլ. աղավնի-խուշ (միայն կրօնա-կան պատմութեանց մէջ. վերջին մասն է թրք. quš «թռչուն»). Հճ. աղվmնի, Ակն. Ռ. աղվընի, Զթ. աղվընը, աղվընը, Սեբ. աղվը-նիգ, Խրբ. աղվընիգ, Ննխ. աղվէնիք, աղու-նիք, Տիգ. mղվընիք, Ալշ. յէղվընեգ, Մկ. Մշ. էղվընիկ, Ագլ. ըղօ՛նի, Երև. Ջղ. աղունիկ, Տփ. աղունակ, Գոր. Վն. յեղունիկ, Սլմ. յէ-ղունիկ., Ոզմ. յէղունէկ, Ղրբ. յեղօ՛նէ՛գ։, ղօ՛-նէգ, Պրտ. եղվընագ։ -Աղաւնի բառը միակ բացառութիւնն է, որ արդի լեզուի մէջ չէ վե-րածուած *աղօնի ձևին, մինչդեռ ուրիշ ա-մէն տեղ աւ երկբարբառը բաղաձայնից առաջ դառնում է օ։ Այս պատճառաւ Հիւբշման (անձնական) կարծում է թե հին հայոց աղաւ-նի բառը հնչւում էր *աղաւընի։ Այս ենթա-դրութիւնը հաստատւում է գւռ. աղվընի, աղվընիկ, աղվընը ևն ձևերով, որոնք ենթադրում են հնագոյն *աղուանի կամ *ա-ղաւրնի. բայց սրանց հետ միաժամանակ անհրաժեշտ է ընդունել նաև ճիշտ աղաւնի հնչուած մի ձև, որից կանոնաւորապէս յա-ռաջ է եկել *աղօնի և սրանից էլ Տփ. Վն. Ոզմ. Ղրբ. գաւառականների օ, ու պարունա-կող ձևերը։
likeness, resemblance, conformity, form, proportion.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն գրծ. քատակիւ, որ ցոյց է տալիս խ հլ.) «նման» Նար. մծբ. 447. Տաղ. Յիշատ. որից քատակել «նմանեցնել, յարմարել» Փիլ. Սահմ. Անյ. պորփ. Մագ. թղ. 125. քատակիչ Տիմոթ. կուզ. 213, քատակութիւն Թէոդ. խչ. քատակապէս Պիտ. Կնիք հաւ-144. համաքատակ Երզն. մտթ. 462. Սասն. 36. Վրք. Թովմ. մեծոփ. (Արրտ.. 1913, 747), ճշգրտաքատակիլ Ճառընտ. ծովաքատակ Թէոդ. կուս. Սկևռ. աղ. 125. երկնաքատակ Օրբել. հրտր. էմ. 127. ամպաքատակ ԱԲ ներքատակել Յհ. իմ. Երև. 67. ասրաքատակ Շնորհ. եդես. աւազաքատակ Սկևռ. աղ. 56. զոմաքատակ ԱԲ։
• ՆՀԲ լծ. թրք. քէզա, քէտա (իմա՛ ա-րաբ. [arabic word] kaδā), յն. ϰατά «ըստ»։ Lag, Btrg. bktr. Lex. 37 պրս. xwada «իս-կութիմն», որ մերժում է ինքը Arm. Stud։ § 2344։ Տէրվ. Altarm. 63 զնդ. xvaeti «յատուկ», hva «ինքն, ինքեան», հսլ. svatú «ազգական»։ Նոյն, Նա-խալ. 122 կցելով նոյն բառերին՝ ար-մատը դնում է քա «իւր», նոյն ընդ ին-+-ն, որով քատակել բուն «իւր առնել»։ Հիսնք. կատակ բառից, Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն. էջ 44 պհլ. kadak, որ բոլորովին ուրիշ բառ է։
• տե՛ս Կարոս։
Charybdis.
• «ծովի մէջ վր. տանգաւոր յորձանք» Նոնն. 46. որ և սխալ գրուած ֆառիբդէս Բրս. մրկ. 374։
• = Յն. γάρυβδις, որ Մեսինայի նեղուցում վտանգաւոր մի յորձանքի անունն էր. յա-տուկ անունը ընդհանրանալով՝ դարձաւ յե-տոյ հասարակ անուն։-Հիբշ. էջ 388։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
cf. Քարտէս.
• «Կիլիկեան դրամ, որ արժէր 11/2 ֆրանսիական սօլ կամ 1/e արծաթ դե-կան». նորագիւտ բառ, որ երեք անռամ գտնում եմ գործածուած հետևեալ ձևով. Եւ թէ ի դատըստնօղն յերևան զարկք կենայ, այրոյն ելած, նա տայ ամէն զարկուց 30 սօլ. և կապոյտին որ այրոյն չլինի ելած՝ ամէն զարկուց քարտէզ ժը, որ է տօլ մէկ ու կէս» (Անսիզք 61). Զտղայք զոր ի վեց քար-տէզ ծախէին (Նշխ. մատ. 70), «Կա՛մ հա-տուցէք զկայսերն, կամ տուք քարտէզ և ար-ծաթ» (Բրս. մրկ. 184)։-Անսիզքի հրատա-րակիչը (անդ, ծան.) ասում է թէ գոր-ծածուած է նաև Մխիթար Գօշի Դատաստա-նագրքի ինչ ինչ ձեռագրերի մէջ։
• = Ասոր. ❇ qartīs «փոքրարժէք դրամ, nummulus» (ZDMG 40 451) որ համարւում է յն. ϰεράτιον ձևից ծագած (Brockelm. Lex. syr. 338)։-Աճ.
• «երաժշտական մի խազ» Ոս-կիփ. Շար. հմմտ. քաշ։
not, no, never, not at all;
away with! go along ! fye! for shame!
without, besides, except;
— յինէն, far be it from me, God save me!
— լիցի ինձ ի տեառնէ, God preserve me!
— քեզ, — լիցի, — մի լիցի, no! God forbid !
— լիցի քեզ, tar be such thoughts from thee;
— լիցի մեզ, we will not, we don't like;
— ի մէնջ, God preserve us, God save us;
օն անդր, — լիցի, oh! never fye! fye upon it!.
• «մեղքի թողութիսն, արդարացում, ներում, տրբացում». որից քաւել «յանցանքը ներել» ՍԳր. «անպարտ հանել, արդարաց-նել» ՍԳր. «հաճեցնել, տիրտը շահիլ» Բ. թգ. իա. 3. «հեռացնել, վանել» Սեբեր. Եփր. համաբ. քա՛ւ, քա՛ւ լիցի «չլինի՛ թէ, զգոյշ. Տէր մի՛ արասցէ, Աստուած չանէ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. քաւիչ ՍԳր. քատւթիւն ՍԳր. քաւչապետ Զքր. կթ. Մաքս. եկեղ. մեղսաքա-ւիչ Յհ. իմ. ատ. Յհ. կթ. Յճխ. քաւէլ մհյ, «բացի, միայն թէ» Անսիզք 21, 51. գաւա-ռականում պահուած է բուն նիւթական իմաստը, որ է «խնամել, հոգ տանիլ, պահ. պանել, զգուշանալ»։ Այս նշանակութիւն-ներով դառնում է ռառս
• = բնիկ հայ բառ, հնխ. kau-«զգուշանալ» արմատից, որ նոյն է հնխ. skeu-«դիտել, ակատել» արմատի հետ. ընդհանուր ժա-ռանգները տե՛ս ցոյց բառի տակ, որ ներ-կայացնում է skeu-արմատև skeu-sk'-ա-ճականը։ Այստեղ յիշենք յատկապէս լտ. caveo «զգուշանալ, հսկել, պահպանել», cave faxis «զգո՛յշ, քա՛ւ», cave ne faxis «չլինի թէ անես», praecaveo «նախազգու-շանալ», discaveo «մի բանից զգուշանալ»։ Այս բառից պէտք է բաժանել (ըստ Ս. Մով-սիսեան, նամակ 1933 մարտ) գւռ. քաւ «վէրքի նախնական դարման» բառը, որ ա-րաբերէնից է փոխառեալ և գործածական է նաև քրդ. քmվ ձևով. Բլ. քmվ, քավել. առա-նով հասկանում են վէրքի արեան հոսումը կանգնեցնելու նախնական դարմանը, որ լինում է այրած շոր, վառօդ և նման այրօղ նիւթեր. ծագում է արաբ. [arabic word] kāvī «այ-րող, խարող, կիզող», [arabic word] kayy «խարել, խարանել, դաղել», [arabic word] kayya «խառանեւու տեղը», [other alphabet] ︎ istikva «խարանուիլ», [arabic word] kāvya «խարանելու գործիք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 916) ձևից։
• ՆՀԲ յիշում է եբր. քիֆէր «քաւել»։ Lag. Urgesch. 47 աանս. sva «իւր» բառի հետ՝ իբր «կրկին իւր առնել»։ Տէրվ. Altarm. 20 սանտ. akū «ի նկա-տի ունենալ», kavya «քաւութեան զոհ», յն. ϰοννέω «ճանաչել», լիթ. kavóti «պա-հել, պահպանել», լտ. čaveo «զգուշա-նալ» ևն բառերի հետ հնխ. stu արմա-տից։ Մորթման ZDMG 26, 518 բևեռ. gukauit։ Հիւնք. քուեայ բառից։ Ղա-փանցեան ЗВO 23, 356 քրդ. k'ვwəm «յարձակիմ, անկանիմ ի վերալ, մտա-նել» և օսս. qavəm «ձգտիլ, ի նկատի ունենալ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ.
• 371 պրս. [arabic word] kaifar «յանցանքի պա-տիժը»։-Վերի մեկնութիւնը առաջար-կել է նախ Տէրվիշեան, գաւառականի համեմատութեամբ վերոյիշեալ ձևին վերածեցի ես, նոյնը անկախաբար հաառատում է Meillet, որ Dict. étym. lt. 160 caveo բառի տակ ասում է թէ «անկարելի է չմտածել հյ. քա՛ւ լիցի ասազուածի մասին»։
• ԳՒՌ.-Նախնական իմաստր անկախօրէն պահում են Վն. ք'ավել, Մկ. ք'mվիլ «վէրքը խնամել. դեղերով դարմանել, պահաանեւ» օր. Մի քիչ աղ դիր վէրքիդ, արիմը քառէ։-Կրօնական լեզուից փոխառեալ են Այշ. Մշ. քավել, Ախց. Կր. քավէլ, Մրղ. քաւրէլ «մեղ-քերը քաւել»։-էնկիւրիի թրքախօտ կաթոլիկ հայոց բարբառով քավարանլըք «մեղաւոր», որ կազմուած է հյ. քաւարան բառից՝ տճկ. -ləq «-ցու» մասնիկով, իբր «քաւարանա-ցու» (Բիւր. 1898, 866)
magian, magician, wizard.
• (գրուած նաև քօդեայ), ի հլ. «աստեղադէտ, գուշակ, հմայող». Եզն. Բուղ. Փիլ. Գէ. ես. որից քաւդէութիւն Եզն. Եղիշ. Սարկ. սխալմամբ արմատը համարուած է քաւդ, ի հլ. «ցնորական իր» Տօնակ.։
• = Նոյն է քաղդեայ բառի հետ, որ միևնոյն նշանակութիւնն ունի. ղ>ւ ձայնափոխու-թիւնը անսովոր է։
• ՆՀԲ քաւդեայ բառից։ Lag. Armen. Stud. § 2354 համարում է քաղդեայ բառի փափկացածը, ղ>ւ ձայնափո-խութեան համար օրինակ բերելով ատոր. [hebrew word] ivdā=ildā և [hebrew word] šνšlā= [hebrew word] šlšlā ձևերը։ Տէրվ. Altarm. 20 սանս. khav «թքել», յն. ϰοϰύαι «մեռելոց ոգիք», ϰοής «հմայող, կիւս», գոթ. skavas «հարցուկ», հսլ. čudo «հրաշք» բառերի հետ՝ հնխ. skudh արմատից. նոյն ընդ քաւել <հնխ. eku։ Հիւբշ. 318 վարանում է նոյն դնե-լու քաղդեայ բառի հետ։ Հիւնք. յն. ϰiβ
• δηλος «խարդախ»։ Մառ, 1) Ocнов. Taбл. էջ 5 իրար կցելով քաղդէացի և քարթվելի «վրացի» բառերը՝ հանում է յաբեթական արմատից. 2) Haдnиcъ Capдуpa, էջ 17 Խալդի Աստուծոյ անու-նից։
cake, bun, pastry, wafer, simnel, hearth-cake.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ խմորեդէն, կարկանդակ» ՍԳր. (յատկապէս նորագիւտ Ա. մնաց. ժզ. 3)։
• = Ասոր. [syriac word] kakārīϑa «մեղրահաց» (Brockelm. Lex. syr. 157 ա), որի հետ նոյն է եբր. քաղդ. [hebrew word] kikkār «կարկան-դակ կամ ալիւրով խմորեղէն ինչ»։-Աճ.
• Նախ Schroder, Thesaur. 45 եբր. kik-kār-ից։ ՆՀԲ պրս. սիւքեար։ Böttich. Horae aram. 37, 73 ասոր. [hebrew word] ։ Նոյն, Rudim. 41, 110 ասոր. xaxurā, kakulā։ Lag. Arm. Stud. § 2356 ասոր. արա-կան մի երկրորդական ձևից։ Տէրվ. Al-tarm. 70 քաղդ. kikkār։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kāk «պաքսիմաթ»։ Հիւբշ. 319 ձե-ւով համաձայն չի գտնում ասոր.
• [arabic word] xaxurtā, [arabic word] xaxurā, յգ. xaxrāϑā «կարկանդակ» բառերը։ Պատահական նմանութիւն ունին բասկ. koka, էստն. kōk «կարկանդակ» թէ՛ այս (քաքար) և թէ քաք «պաքսիմատ» բա-րի հէտտ։
faint, weak, languid.
• «թոյլ, անզօր, վախկոտ, տկար». ունի միայն ԱԲ. մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Ոսկ. եփես. 919. «Դու զվատի և սյոռոյ և զքեծի զօրականի բանս խօտիս»։
uncle (mother's brother).
• (-ռտյ, -ռեաց) «մօրեղբայր» Ղևտ. ի. 20. Խոր. Յհ. կթ. Արծր. Մխ. դտ.։
• Աւետերեան, Քերակ. 1815, էջ 221 և Էմին, Քերակ. էջ 40 քոյր բառի քեռ սեռականից։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 656 և Arm. St. § 294 ի մաս-նիկով քոյր բառի՞ց. հմմտ. հպլ. swiri «մօրեղբօր կամ մօրաքրոջ որդի»։ Իսկ Arm. Gr. 504 իմաստի տարբերութեան պատճառով մերժում է կցել քոյր բա-ռին։
• ԳՒՌ.-Ջդ. քեռի, Սլմ. Վն. ք'եռի, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Մշ. Սչ. քէռի, Սեբ. քէ՝ռի, Խրբ. քmռի, Ագլ. ք'm՛ռի, Հճ. քէրի, Մկ. քէռը՛, Զթ. քէռա.-նոր բառեր են քեռակին կամ քեռեկին, քեռանք, քեռկինանք, քեո-մայր, քեռմամա, քեռպապ։
cherethim, archers, bowmen.
• «աղեղնաւոր». մի քանի ան. գամ գործածուած է ՍԳրքում՝ ոփելեթին բառի մօտ. այսպէս Բ. թագ. ը. 18, ժե. 13, ի 7, Գ թգ. ա. 38, 44. Ա. մնաց. ժը. 12 (սեռ. քերեթայն). սրանցից դուրս իբր եբր. բառ յիշում են և մեկնում Կիւրղ. թգ. և Մխ. դտ. 266։
• = Եբր. [hebrew word] kərēti բառն է, որով նշա-նակւում էր Փղշտացիների մի ցեղ. աւելի յե-տոյ սրանք Դաւթի թիկնապահ ընտրուելով՝ բառս ստացաւ այս նշանակութիւնը (Gese-nius1' 365)։ Ոմանք ըստ որում փղշտա-ցիք Կրետէից են գաղթել, մեկնում են ռառս «կրետացի». սակայն հաւանական չէ։ Ու-րիշներ համարում են «արքունի դահիճ» (բառ. Ս. Գրոց էջ 554), որ նոյնպէս ուղիղ չէ։ Մեր բառը ծագում է յն. ὄ χερεϑί տառա-դարձութեան վրայից (այլ ձձ. γελεϑὶ, γε-ρεϑϑει, χορεϑϑει, γερηϑϑι), որից երևում է որ հայերէնի մէջ ն որոշեալ յօդ է (յն. 6) և բուն բառն է քերեթի <յն. χερεϑί։-ԱՃ.
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. գոր-ծածուած է երեք անգամ հետևեալ ձևով. Զգեցեալ հիրս և կարմիրս. Եզեկ. իգ. 6 (յոյ-նը երկու բառի տեղ միայն ὅαxίνϑινω «յակնթագոյն»). Հիր և կարմիր և կապու-տակ և երփն երփն նարօտուց. Եզեկ. իէ. 24 (յն. այս բոլորի դէմ միայն ύάϰινϑον «ա-կինթ». բայց այլ ձձ. աւեւառնում են ϰαι πορρυραν «և պորփիւր»). Ագուցի զքեզ հիր և կարմիր. Եփր. աւետ. 305 (առնուած է Եզեկ. ժզ. 10 համարից, որ մեր թարգմա-նութեան մէջ այսպէս է. Ագուցի քեզ զերկ-նագոյնն. =յն. ὸάϰινϑον «յակինթ»)։-Որովհետև գործածուած է կարմիր և կապոյտ բառերի հետ, ուստի և գոյնի անուն է, և յատկապէս կարմրից ու կապոյտից տարբեր մի գոյն։ Եւ որովհետև յունարէնում համա-պատասխան ձևն է միշտ «յակնթագոյն», որ և վերջին օրինակում թարգմանուած է նաև երկնագոյն, ուստի պէտք է ընդունիլ, թէ հիր նշանակում է «յակնթագոյն, որ է երկնա-գոյն կապուտակ»։ Հնագոյն հայերէնում զա-նազանում էին ուրեմն կապոյտի երկու որոշ տեսակները, այն է՝ կապոյտ «cинiи, լեղա-կի գոյն», հիր «րοлуσoй, երկնագոյն»։
• Նչեցին մեկնում է բառս «պարգև կամ գոյն կարմիր». Ստեփ. լեհ. իբրև արմատ հիրիկ բառի՝ մեկնում է «ծա-ղիկ նման մանուշակի և զգեստ նոյն-պիսի գունով»։ Սրանց համեմատ ՆՀԲ «հանդերձ ծիրանի կամ պարգև յազնիւ և ի գունազարդ զգեստուց», Ջի «հան դերձ ի գոյն յակնթի կամ մանուշակա-գոյն», ԱԲ «խիլայ, պարգև, ծիրանե-գոյն լաթ», Քաջունի viola tricolor և ծաղիկը (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 143)։-ՀՀԲ նոյն ընդ հիրիկ։ ՆՀԲ որպէս ծիր կամ ձիր... Թո՛ղ զի յն. εἰροῦ է ասր և εἰρω «մանել»։-Lag. Arm. Stud. § 1291 կցում է հիրիկ բառին, որ տե՛ս Müller WZKM 8, 282 փոխառեալ յն. ἰρις բառից։ Canini, Et. étym. 124 հիր դնելով «pourpre, ծիրանեգոյն» կը-ցում է սանս. hari «կանաչ, դեղին» բա-գին,
• ՓՈԽ.-Անդի xiri «կարմիր»։
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «միմոս, խեղկատակ» Ոսկ. մ. ա. 7. Եզն. «խենէշ, մեղկ» Ոսկ. ես. որից հտպտանք «պչրանք, պճնանք. 2. կցկցանք, կեղծիք, միմոսութիւն» Մագ. Սարգ. հտպր-տեալ «կեղծուած, ծածկուած» Մագ. գա-մագտ. (ՀԱ 1911, 379). գրուած է նաև խըտ-տիմ. ը. ժդ. որից պ-ի անկումով ձևացած են՝ հպտիլ «պաճուճուիլ, զարդարուիլ, միմո-սութիւններ անել» Ոսկ. փիլիպ. եփետ տիմ. հպտանք «պաճուճանք, միմոսութիւն» Ոսկ. մտթ. և փիլիպ. եբր. 554. գրուած է նաև շպտիլ Փիլ. տես. էջ 19 (որից յառաջացել և թերևս Բռ. երեմ. էջ 248 այլափոխեալ շպտ. «լկտի» բառը). կասկածելի է հպիտ «ծաղ-րածու, միմոս» ՓԲ։
• Այս բառն է որ Բռ. երեմ. վրիպակով գրում է. Հապտել «պատճառել կամ խաբել» էջ 177,-Հպդել «մերձիլ, պատ-րաստել, պատճառել, այլայլել» էջ 186, փոխանակ հտպտել։-ՆՀԲ արմատը են-թադրում է հպիտ, լծ. ժպտիլ, ծպտիլ, թրք. (իմա՛ արաբ.) tabdīl «փոխուիլ»։ Հիւնք. ժպտիլ բայից։ Արդեօք կրկնա-ւո՛ր է։
• (գրուած նաև աթիռ). ասւում է մի-այն յայթիս, յայթիռս, յաթիռս կալ. սրա հո-մանիշն է ակճիռ, աճիւռ, ակճիւռ, գործա-ծուած նոյն ձևով՝ յակճիռս կալ, լինել ևն. Ոսկ. Վեցօր. Փիլ. Լմբ. (յաճիւռ ունի Արծր. էջ 154). բայց այս երկուսը միևնոյն բառի տարբեր գրչութիւնները չեն, որովհետև գոր-ձաձ︎ ած են նաև միասին. ինչ. Յաթիռս և յակճիռս կան ընկճեալ. Վեցօր. դ. 66. եր-կուսն էլ նշանակում են «հետաքրքրութեամբ, ուշի ուշով լսել, ոտքի մատների վրայ յեցած եռկարիլ՝ ականջ դնելու համար». որից յայթ-ռել «ուրախութիւնից թռչկոտիլ» Փարպ. թուղթ (էջ 200). իսկ Ոսկ. մ. գ. 16 յայթիռ և ի թռիչս կայցէ=յն. բնագրում «հանդերձեալ ի վեր յառնել»։
• Բառ երեմ. էջ 218 դնում է յակթիռ «կայ-տառ կամ իմաստուն» և ճիշտ այս ի-մաստներով էլ ունի էջ 219 յայթ. որից երևում է որ այս վերջինը պէտք է հաս-կանալ յայթիռ։ ՆՀԲ թռչել (թիռ) արմա-տից ? Հիւնք. յն. αίνϑήρ «եթեր» բառից։
• (որ և ըստ ՋԲ և ԱԲ անթեմն) «մի տեսակ բոյս կամ ծաղիկ». Կոչ. 321 (թարշամեսցի ոսկեծաղիկն... զի անթեմս այս երևելի բանջար է բազմապատիկ, որ շուրք զիւրեաւ ունի բուսեալ ճառագայթաձևս զը-տերևովն). որից էլ Ճառընտ. և Տօնակ.։ Նոյնը յետին բժշկարաններում սխալմամբ գրուած է և առթիմոն, ավթիմոն, օթեմոն և նշանա-կում է «մի տեսակ բոյս՝ բաղադրեալների սե-ռից, որի ծաղկից պատրաստում են միջա-տասպան փոշի. ֆր. pyréthre» (ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 346)։
• = Յն. բնագրի τὸ ἀνϑέμιον τοῦ χρυσίου ձևն է, որ Կոչումն ընծայութեան թարգմանի-չը մէկ անգամ թարգմանել է ոսկեծաղիկ, իսկ միւս անգամ տառադարձրել է անթեմ. յն, ἀνϑὲμιον նշանակում է «փոքր ծաղիկ», ἀνϑεμις «որևէ ծաղիկ՝ յատկապէս երիցուկ» իսկ ἀνρεμον «ծաղիկ, 2. մի տեսակ բոյս», ռռ թուի թէ թարգմանչի ակնարկած բառն է։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Կոչման ընծայու թեան հրատարակիչը՝ էջ 335, որ կցում է յն. ἀνϑέμιον բառին։ ՆՀԲ և Հիւբշ. 340, յն. ανϑεμίς ձևի հետ։
• «ճարտար, աշխոյժ, գործուն-եայ». որից ճարպիկութիւն. երկուսն էլ յա-տուկ են միայն արդի գրականին։ Բայց կայ Խոր. Բ. 85 «Կորովութեամբ ձգեալ յետուստ կողմանէս՝ ճարպ դիպեցուցանէ յուս ձախա-ևողմանն». ուր ՆՀԲ ճարպ մեկնում է «ճարպկօրէն», եթէ չէ ուղղելի ճահ, ինչպէս ունի մի ուրիշ ձեռագիր։
• = Պհլ. *čarpik ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց հմմտ. պրս. čarb-dast «աջողակա-ձեռն և եոագաշարժ», čarb-bālā «ուղղաբերձ և կշռակի հասակ», čarbīdan «յաղթող լի-նել», čarb-zabān «ճարտարալեզու», որ և ǰarb «յաջողակ, ճարտար», jarbi «յաջողա-կութիւն, քաջութիւն», jarb-dast «յաջողա-ձեռն», jarb-zabān «ճարտասան» ևն։ Թերևս իրանեաններից անցած լինի թաթարական լեզուներին. հմմտ. քումուք. čeberlik «ար-ուեստ», Ննխ. հայոց բարբառով՝ չէբէր «ձեռ-արուեստի մէջ ճարտար»։
• Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 71 արմատը դնում է ճարպ՝ իբր պրս. չարպ-տասթ։ Հիւբշ. 188 դնում է նախորդ ճարպ բա-ռի տակ։
• «ոտք, թաթ կենդանեաց, սմբակ». ու-նին միայն ՋԲ և ԱԲ. առանձին գործածուած չէ. (յոգնակի ձևով կայ միայն մհյ. ճվերն Վստկ. 222.) որից երկաճիւ «կճղակաբաշխ», մենաճիւ «միակճղակ» Իրեն. հերձ. 169 (տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1910, 301)։
• Böttich. ZDMG 1850, 357 սանս. čhyu «չուել, երթալ», որ մերժում է Lag. Arm. Stud. § 1393, որովհետև իրանեանում նոյն բառն ունի նախա-ձայն š. պրս. šudan «երթալ. չուել»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. δίεμαι «փախչիլ», διερός «փախչող, արագըն-թաց» բառերին ցեղակից է դնում։-Թաթարական լեզուախմբում կայ [arabic word] ձևը, որ գտնում եմ Böhtling-ի եաքու-տերէն բառարանում (Uber die sprache der Jakuten, Ս. Պ. 1851)՝ satə «յոտոն-կայս, հետևակ» բառի դէմ համեմա-տութեան բերուած. [arabic word] ձևը պէտք է կարդալ երևի jeyve. բայց մեր բառը սրա հետ չի կարող կապ ունենալ, որով-հետև յիշուած է Զ դարից (տե՛ս Ակին-եան ՀԱ 1910, էջ 205 ա), ուստի և նը-մանութիւնը պատահական է։ Այսպէս է նաև չին. [ethiopian word] šՈ կամ [other alphabet] čiao3 «ոտք»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Ջղ. ճիվ, Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. ջիվ, Հզ. չիվ, զանազան առումներով. այն է «1. մարդու կամ անա-սունի ոտք. 2. հաւի թև կամ ոտք. 3. մառ-դու թև», իսկ Սեբ. ջիվ «ցայլք»։-Նոր բա-ռեր են ճուահան անել Երև. Շլ. «յօշոտել». ճվտել «հաւի ոտքերից քաշելով պատռել, փետրատել, փրցնել», որի սաստկականն է ճվատել. գրուած է ճվրդել ձևով՝ ժԶ դարու վկայաբանական մի տաղի մէջ. «Ճրվրրդեց զօղն անկըճէն, արիւնն ի վրայ յուսին գը-նաց». Նոր վկ. էջ 380։
• «մօտ կամ առաջ երթալ՝ տանիլ». արմատ առանձին անգործածական, որից զանազան բայակերտ մասնիկներով ձևագած են՝ մատիլ «մօտենալ» Մծբ. մատնուլ «մո-տենալ» Բ. մակ. ժա. 8. մատչիլ «մօտ եր-թալ, մօտենալ» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. թգ. և ծն. մատուցանել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Սեբեր. սրանցից են մատուցական Ագաթ. մատու-ցիչ Եփր. ել. ղևտ. թղթամատոյց Աբր. մա-միկ. և Ճառընտ. ինքնամատոյց Նիւս. բն. դժուարամատոյց Բ. մակ. ժբ. 21. Ոսկ. մ. բ. 12. դժուարամատչելի Արծր. յառաջամա-տոյց Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 30. սրբամատոյց Ա-գաթ. զոհամատոյց Կաղանկտ. նպաստամա-տոյց Կորիւն. նաւամատոյց, խնդրամատոյց (նոր բառեր) ևն։ Թերևս նաև մատք «երա-զափորձութի՞ւն» Եւագր. իա.։ Տե՛ս նաև մա-տարկայ։-Արմատի երկրորդ ձևն է ՄԱՒՏ = ՄՕՏ, որի հետ ճիշտ այն ձայնական լա-րաբերութիւնն ունի, ինչ որ արածել և արօտ, յատանել և յօտ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mād-«հանդիպիլ, պատահիլ, մօտը գնալ» արմատից, որ և ու-նէր mod-, məd-ձևերը. ժառանգներից ու-նինք հսլ. mōt «հանդիպում, հաւաքոյթ, հասարակական ժողով», անգսք. ge-mōt, հին սաքս. mōt, մբգ. muoz «նոյն նշ.». հիսլ. mota, գոթ. gamotjan, անգսք. metan, անգլ. meet «հանդիպիլ, պատահիլ». mee-ting «պատահում, հանդիպում, տեսակցու-թիւն, հաւաքում, ժողով», moot «վիճաբա-նիլ, հակաճառել» ևն (Pokorny 2, 304)։
• ՆՀԲ բոլորը հանում է մատն կամ մօտ ձևից, իսկ մատք թերևս որպէս լտ. mador «խոնաւութիւն, գիշութիւն, թացութիւն»։ Windisch. 23 մատուցա-նել ձևը՝ մատնել, մուծանել, մուտ բա-ռերի հետ՝ ազգակից է դնում լտ. me-dius ձևին։ Մորթման ZDMG 31, 437 մատուցանել=բևեռ. madutini։ Խորե-նացու մար ամատ ձևը ուզելով մեկնել հայերէնով (որովհետև մար հայերէն է), Vetter ենթադրում է որ Խորենացու ժա-մանաև ոռյութիւն ունէր ամատ «եկաւ» բառը (հմմտ. Ամատունիք՝ ըստ Խորե-նացւոյ «եկք»). և այս բառը մեկնում է ամ=սանս. am «երթալ» արմատից՝ ատ կտր. եզ. գ. դէմքի վերջաւորու-թեամբ։ Այս կարծիքը քննելով Հ. Ն. Ա. ևնթառոում է որ ամատ կազմուած է ա կատարեալի յաւելուածով (հմմտ. ե-
• հառ) մատ ձևից, որ *մատանեմ բայի կտր. եզ. գ. դէմքն է. նոյն արմատից կազմուած են ուրիշ յօդերով մատնում, մատչիմ ևն. (երկուսն էլ տե՛ս ՀԱ 1894, 199)։ Հիւնք. մօտ բառից։ Ուղիղ մեկ, նութիւնը տուին Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 124 և Scheftelovitz BВ 29, 28, համեմատելով ի մէջ այլոց գոթ. ga-mōtjan «հանդիպիլ» բառի հետ։ (Այս բառը Bugge և Meillet կցել են հյ. մուտ արմատի հետ, բայց այժմ Meillet BSL հտ. 26, N 79, էջ 4 չունի այս կար-ծիքը)։
• Այս բառը աւանդել է Գաղիանոս «Տե-ղիս, բլիթէն» բացատրութեամբ։ ՆՀá տեղիս բառը հասկանալով յն. τύλος. բլիթէն կամ բլիթեան մեկնում է «կոշ-տացեալ մասն մորթոյ մարմնոյն, տճկ. նասըր»։ Իրեն են հետևում ՋԲ և ԱԲ։ Առաջին անգամ Նորայր, Հայկ. բա-ռաք. 111 ցոյց է տալիս, որ Գաղիանոսի տեղիս բառն է յն. τῆλις, լտ. telis, որոնք նշանակում են ֆրանս. fenugrec ևռչուած բանջարեղէնը. և հետևաբար ա՛յս նշանակութիւնն ունի նաև բլիթէն։ Այս մեկնութեան համաձայն է գալիտ նախ Ամիրտովլաթի բլիթենի բուսանու-նը, և երկրորդ՝ Ստ. Կամենիցացի, որ ունի «բլիթեան. խոտ բժշկական. ւտ. meliphyllum, apiastrum» (ըստ Գա-ղիանոսի)։
• «հին ըւ մին զգեստ, ցնցոտի, քուրջ» Ոսկ. մ. ա. 12. Բ. տիմ. էջ 210. Մանդ. Բրս. ողորմ., որից՝ գրգլեակ նոյն նշ. Յայսմ ապր. 17. Սարգ. յկ. ղ. էջ 80. Ածաբ. աղ-քատ.-սրանցից՝ ր նմանելով յաջորդ լ-ին՝ յառաջացել են գլգլեկ Տաթև. ամ. 175, 704, գլգլայ Պատմ. ԺԸ դարից (Դիւան Հայոց Պատմ. ժ. էջ 106), գլգլէն «ցնցոտի» Օրբ. էջ 177 (Յաւուր միում դարձեալ աներևոյթ լի-նէր և զգեցեալ մազեղէն խոշոր և գլգլէնս պատառատունս՝ գնայր ի մեծ առաքինարա-նոն Երիցու վանից).-վերջապէս նոյն պէտք է լինի գրջլի, ի-ա հլ. «քուրջ, քուրձ» (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) Ոսկ. եբր. ժա. 504, որ Վարդա-նեան, ՀԱ, 1921, 246 պարզապէս ուղղում է գ7գլԻ։
• ԳՒՌ.-Երև. գլգլիլ «հագուստի մաշուիլ, կտրտուիլ, քուրջ դառնալը»։
• (նւոյ, նեաւ), որ և գրուած է դաբ-նի, դափնէ, դափնիղ, դաբնիդ «մի տեսակ բոյս, կասլայ, laurus» Ագաթ. Վեցօր. 92. Փիլ. լին. Մագ. Նոնն. Ճառընտ. Յայսմ. -այլ ձևեր են՝ դաբնիա Անկ. գիրք նոր կտ. 238. դաբնիդայ Ոսկ. ճառք 879, դաբնիդեայ Անկ. գիրք նոր կտ. 251, 252, դափնիտեայ 265, դաբնընդեմ 238. -որից դաբնային Շնորհ, վիպ. նոր գրականում ընդունուած է միայն դափնի ձևը, որից դափնեվարդ «oléandre»։
• = Յն. δαφνη, δαφνος «դաինի», δασνίς, -ίδος «դափնու պտուղը». այս բառի ծագումը յայտնի չէ՝ ըստ Boisacq, 168, Walde, 418 յոյն ձևերից δασνη տալիս է հյ, դափնե, δαφνις > դափնի, δαφνίδος>դափնիդ. իսկ մեր բ-ով գրուած ձևերը յետին տառադարձու-թեան արդիւնք են։ Յունարէնից փոխառե-ալ են նաև վրաց. իմերել. დაუნი դափնի, թրք. [arabic word] defne, զւռ. [arabic word] tefne (որիս մհյ. թէֆնէ Վսակ. 174), նաև tafla, tailan, հսւ. dafina, բուլգ. dafinū, սերբ. dafina ալբան. dahn ևն։-Հիւբշ. էջ 345։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
• կամ իբր երկու բառ ԵՒ ԵԹ «միայն լոկ, սոսկ» ՍԳր. Մծբ. գրուած է նաև ևեթէ «միայն» Սարկ. քհ.։
• -Կառմուած է և շաղկապով՝ եթ անծանօթ բառից. սրա համար է, որ ՀՀԲ և ՆՀԲ նշա-նակում են նաև առանձին եթ ձևը, որ սա-կայն այսպէս առանձին գործածուած չէ։
• ՆՀԲ «ի բառիցս և, եթէ. լծ. գէթ կամ գեթ»։ Lag. Arm. Stud. § 740 զնդ. ai-wiϑyō «դուրս, հեռո՛ւ»։-Տէրվ. տե՛ս գէթ բառի տակ։ Հիւնք. և թէ։ Pedersen, Յուց. դեր. 60 և եթէ ձևից։
• ԳՒՌ.-Պահուած է Տփ. մի քանի ձևերի մէջ. ինչ. հիմիսկէվէտ «հենց հիմայ»։
• «շուն վանելու ձայն, օ՜շտ» Վրռ. ա-ռակ. 188 (այլ ձ. չխ)։
• = Թրք. [arabic word] oəq «դո՛ւրս ել» հրամա-յականից, որ արև. թրք. հնչւում է čəx, և այժմ էլ գործածական է իբր շուն քշելու բա-ցագանչութիւն։-Աճ.
• «հուն, չում», որից պրենի «հունի ծառ» Գաղիան. բժշ.։
• ՀԲուս. § 2621 յիշում է անգլ. berry «մացառուտի պտուղ»։ (Այս բառի հետ կցւում են ըստ Kluge 45՝ գերմ. Beere, մբգ. ber, հբգ. berl, գոթ. basī, հոլլ. bes, անգսք. berie, որոնց համեմատու-թեամբ նախագերմ. ձևը լինում է naso որ կապ չունի այլ ևս հայերէնի հետ)։