first.
· Calfa
Որ լաւ եւս ասի՝ Առաջին. առաջնորդ.
Յամին առաջներորդի (կամ առաջնորդի) բաղտասարայ. (Դան. ՟Է. 1։)
author, creator;
captain, chief, conductor, guide, escort, director, guardian, rector;
ordinary principal, provost, overseer, prelate, superior, father;
— կարգել, to set over.
· Calfa
ὀδηγός. viae dux. Յառաջագնաց ուղեցոյց. ճամբայ ցցնօղ՝ տանօղ
Յամին առաջնորդի դարեհի։ Յամին երեսներորդի եւ առաջնորդի, եւ այլն. (Դան. ՟Թ. 1։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 42։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 23։)
Նոխազ՝ առաջնորդ հօտի։ Կոյրք են՝ կուրաց առաջնորդ. (Առակ. ՟Լ. 31։ Մտթ. ՟Ժ՟Ե. 14. եւ այլն։)
Տեսանողականքն աչէք՝ չունին պէտս առաջնորդի. (Նար. ՟Ծ՟Թ։)
Տեղեակ առաջնորդօք գալ, կամ փախչել. (Փարպ.։)
Առաջնորդ կենաց ... առաջնորդեա՛ մեզ գնալ ի ճանապարհս քո։ Առաջնորդ եղեն մեզ ուղիղ գնացիւք ի շաւիղս արքայութեան երկնից։ Նախաշաւիղ եւ առաջնորդ կենացն յաւիտենից՝ ո՛վ սուրբ վկայք. (Ժմ.։)
Անկաւ ի վերայ նորա մէգ եւ խաւար, եւ շրջեալ խնդրէր առաջնորդս. (Գծ. ՟Ժ՟Գ. 11։)
Զաստուած՝ զհայրն, եւ զիշխան առաջնորդն աշխարհի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։) որ եւ ասի ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՊԵՏ։
Տացէ զքեզ պատուիրանաւ առաջնորդ ի վերայ իսրայէլի։ Իշխանք յուդայ առաջնորդք նորա։ Դու ես մեր առաջնորդ փոխանակ յուդայի։ Առաջնորդ ի վերայ ամենայն զօրացն։ Առաջնորդ նազովրացւոց հերձուածոյն. եւ այլն։
Առ եզեկիայիւ հրէից առաջնորդաւ։ Ընդ պարսիկ առաջնորդաւ վարիլ. (Խոր. ՟Ա. 22։)
Ի դամասկասցւոց առաջնորդէն փախուցեալ. (Պրպմ. ՟Բ։)
Մեծա առաջնորդաց. (Նար. մծբ.։)
Մի՛ ոք յեղբարց տրտնջող լիցի զառաջնորդէ իւրմէ. (Շ. ընդհ.։)
Մի՛ ինչ զառաջնորդին զտնօրէնութիւնն քուզել. (Բրս. հց.։)
Ըստ առաջնորդին իւրոյ աւանդութեան՝ աստուծոյ եւ աստուածայնոցն հպել։ Ի գիր հանել զնա, եւ զառաջնորդն նորա։ Ընձեռեն առաջնորդի ընծայման. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ։)
Որ առաջնորդ եղեւ այնց դպրութեանց. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 32։)
Ոչ գտցի առաջնորդ ազգի անօրինի. իսկ պահէ զօրէնս, երանելի է. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 18։)
Իմաստութեան առաջնորդ։ Առաջնորդ բանին. (Իմ. ՟Է. 15։ Գծ. ՟Ժ՟Դ. 11։)
Առաջնորդ առաքինութեանն մաքսաւորք եւ ձկնորսք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Զառաջնորդ կենացն սպանէք. (Գծ. ՟Գ. 15։)
Եւ իբրեւ Միտք առաջնորդական.
Յիշխանական առաջնորդին ի բանականի յոգւոջն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 6։)
ὀδηγής, ἠγούμενος, ἁρχηγός, δημαγογός. dux, princeps, rector. եւ այլն. Սկզբնապատճառ, վարդապետ, ուսուցիչ. կամ յառաջ վարօղ եւ առիթ յո՛ր եւ է բանի. եւ բերան ժողովրդեան.
belonging to a prelate;
that conducts, that regulates.
· Calfa
Եւ Առաջնորդօղ. ունօղ զզօրութիւն առաջնորդելոյ.
Իբր նախաշաւիղ առաջնորդական յանտարակոյսն յարկ հրաւիրեաց. (Նար. մծբ.։)
Հոգի ուղիղ առաջնորդական. (Ածաբ. պենտեկ.։ եւ) (Շար.։)
Արեգակն, զոր ոմանք առաջնորդական ասացին գոլ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Հանճարն առաջնորդական խափանեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
Իշխանական առաջնորդականն ի ներքս ի դրաստին է (յոգւոջ)։ Այժմ ի մարմնիս իմում իշխանական առաջնորդականն ըստ գոյացութեան է, իսկ ըստ զօրութեան յիտալիա, կամ ի սիկիլիա. (Փիլ. այլաբ.։)
Սրտի (այսինքն մտաց) մաքրութիւն՝ ի մեզ առաջնորդականիս. (Նիւս. կուս. ՟Դ։)
Որ զառաջնորդական միտս լուսաւորէ։ Իմաստութիւնն զառաջնորդական միտս ստացեալ ունի. (Յճխ. ՟Գ. եւ ՟Է։)
Միտքն՝ որ է առաջնորդական հոգւոյն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Զառաջնորդականին իմոյ կախեալ զպարանոցէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Որոց կուրացեալ է առաջնորդականն. (Խոսր.։)
ἠγουμενικός principalis, τὸ ἠγεμονικόν. princeps Սեպհական առաջնորդաց եւ առաջնորդութեան.
Առաւել սեպհականեալ մակդիր մտաց, որ է որպէս առաջնորդ բանական հոգւոյն. յն. ἠγεμονικόν. որ եւ ԱՌԱՋՆԱԿԱՆ, եւ ԻՇԽԱՆԱԿԱՆ ասի.
chief of authors or prelates.
· Calfa
Գլխաւոր պետ եւ առաջնորդ.
Վայելչաբար նուիրեալ եւ ընծայեցուցեալ առաջնորդապետին աստուծոյ։ Կրտսերագոյնն՝ նորա երիցագունին իշխան է եւ առաջնորդապետ. (Փիլ. լին. ՟Դ։)
Ի մերոց առաջնորդապետաց եւ վերակացուաց իմաստասիրութեան՝ ի պղատոնէ ասեմ, եւ յարիստոտէլէ. (Անյաղթ պորփ.։)
immoderate thirst of dignity or power.
· Calfa
φιλοπρωτεία. primi loci cupiditas. Սէր առաջնորդութեան.
Բազում ցանկութեամբ առաջնորդասիրութեամբ ետ զանձն իւր (մոնտանոս) ճանապարհ լինել թշնամւոյ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 16։)
to Conduct, to lead, to guide, to command, to head, to rule, to govern, to direct, to escort, to accompany.
· Calfa
ὀδηγέω, ἠγέομαι, κυβερνάω. duco, conduco, rego, guberno. Լինել առաջնորդ ուղեցոյց. տանել ընդ ճանապարհ. ուղղել. վարել. յաջողել. առաջի երթալ.
Առաջնորդեա՛ ժողովրդեանն այնմիկ ի տեղին՝ յոր ասացի քեզ։ Առաջնորդեաց արդարոյն ի շաւիղս։ Առաջնորդեաց նոցա ընդ ճանապարհ սքանչելի։ Աստղն առաջնորդեաց նոցա։ Առաջնորդեսցէ մեզ աստուած փրկիչ մեր։ Ո՛ տէր փրկեա, ո՛ տէր առաջնորդեա՛։ Յուդա մի յերկոտասանիցն առաջնորդէր նոցա, եւ այլն։
Երկու ծերք՝ դատաւորք, որք համարէին առաջնորդել ժողովրդեանն. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 5։)
Արածէր զնոսա. յանմեղութիւն ձեռաց իւրոց առաջնորդէր նոցա. (Սղ.։ ՟Հ՟Է. 72։)
Եւ մանաւանդ՝ Վերակացու եւ իշխան լինել. վարել զիշխանութիւն. առաջին լինել ի տնտեսութեան, եւ այլն.
Ե՛լ դու, եւ ամենայն ժողովուրդ քո՝ որում դուդ առաջնորդես. (Ել. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Սիմոն ոմն առաջնորդէր տոհմին իւրոյ։ Առաջնորդէր յովնաթան իբրեւ ի բերանոյ նեէմայ, եւ այլքն զկնի կցէին. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 4. եւ ՟Ա. 23։ ) Սոյնպէս եւ յայլ գիրս։
Ծառայ աստուծոյ, առաջնորդեա՛ ինձ զճանապարհս փրկութեան։ Առաջնորդեա՛ ինձ տէր զնեղ եւ զնուրբ ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։ Եփր. աղօթք.։)
Շքով եւ պատուով առաջնորդէր նոցա զերկայնութիւն ճանապարհին անդրէն յերկիրն հայոց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հովուել զհովուեալս, եւ առաջնորդել զառաջնորդեալս. (Մաշտ.։)
Ոչ ոք գոյր, որ առաջնորդէր նոցա զքահանայապետութիւնն. (Բուզ. ՟Գ. 15։)
Այրուձին հայոց ի ձեռն նախարարացն առաջնորդէր ի պատերազմին. (Եղիշ. ՟Ա։)
Որք փախչին յեգիպտոսէ, առաջնորդեսցի նոցա սեամբ լուսոյ. (Նեղոս.։)
conduct, command, governance, direction;
provost-ship, prelature.
· Calfa
κυβέρνησις. gubernatio, προστασία, praefectura, πρωτεῖον, primatus, եւ այլն. Իշխանութիւն առաջնորդական. վերակացութիւն. ղեկավարութիւն. հրամանատարութիւն. զօրավարութիւն. առաջինն գոլ յիմիք կարգի. գլխաւորութիւն. եպիսկոպոսութիւն. վարդապետութիւն. (եւ իբր ի թանձրացեալն՝ Առաջնորդ).
Ջեռուցանէր զնոսա (սիւն ամպոյն) ի ցրտոյ սառնամանեացն ի գիշերապահութեան առաջնորդութեանն. (Ագաթ.։)
Զբարերար տէրն ընդ մե տեսանեմք յառաջնորդութիւն. (Եղիշ. ՟Ե։)
Լուսաւորականաւն նորա (հրեշտակի) առաջնորդութեամբ ի սրբազան տեսութիւնն աստուծոյ վերադրիլ. (Դիոն. երկն.։)
Մկրտութիւնն յովհաննու լինէր առաջնորդութիւն հանդերձեալ հաւատոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Ի խրատ եւ յառաջնորդութիւն վերին զօրացն. (Յճխ. ՟Դ։)
Յորդորօղ յանսխալ առաջնորդութիւն հաւատոյն։ Այսպէս ի յառաջնորդութենէ բանիս երեւեցան փարթամութիւնք. (Պիտ.։)
ἠγεμονία, χειραγωγία, προοδοποιεῖν. conductio, manuductio, viam parare. եւ այլն. Առաջնորդելն, եւ իլն. ուղղելն, հորդելն զճանապարհ, յառաջ վարումն. իբր ձեռամբացի տանելն ի ճանապարհ կամ ի գործ ինչ. յաջողումն. հրահանգք.
Զի այսպէս լինիցի մեզ առաջնորդութիւն սիրոյն աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Ամենայն յօրինուածք (բարեխառնութեան) երկրի ի բարւոք առաջնորդութենէ վերին բնութեանցն լինին. (Վեցօր. ՟Գ։)
Որ հանճարեղն է, զառաջնորդութիւն ստասցի։ Առաջնորդութեամբ մղի պատերազմ։ Որոց ոչ գոյ առաջնորդութիւն, թօթափին իբրեւ զտերեւ։ Յանձն առ յովնաթան զառաջնորդութիւն։ Այց առնել հրէից առաջնորդութեամբ եզրի. եւ այլն։
Յովհաննէս տեղի տայր քրիստոսի գլխաւորութեանն եւ առաջնորդութեանն։ Մե՛ծ է առաջնորդութիւն եկեղեցեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 14։)
Սա ի բազում իրս վերակացու առաջնորդութեամբ առաքեալ ի սանատրկոյ։ Միաբանեալ եւ նոցա առաջնորդութեամբ ներսեհի. (Խոր. ՟Բ. 34։ ՟Գ. 29։)
Զառաջնորդութիւնս հասարակաց ստանան. (Պիտ.։)
Որ կալաւ զառաջնորդութիւնն ամս վեց. (Յհ. կթ.։)
Արծաթսիրութիւնն վնասակար է առ թագաւորս եւ դատաւորս. բայց առաւել առ հոգեւոր առաջնորդութիւնս. (Շ. ընդհանր.։)
Ամենայն վարժապետաց նորայն եդեալ լինէր առաջնորդութիւն. (Պիտ. (ուր կայ եւ ՟Ա նշ)։)
Կարող է վերանալ ելանել (մարդն). եւ ի սքանչելի առաջնորդութիւնս (աստուծոյ). (Վեցօր. ՟Զ։)
forward, before;
— կողմանէ, in front of, in presence of;
յառաջոյ քան, before.
· Calfa
Զներկայութիւն նորա առաջոյ կողմանէ։ Առաջոյ կողմանէ խորանին։ Առաջոյ կողմանէ խարիսխ ձգել. (՟Բ. Մնաց. ՟Գ. 8։ Ել. ՟Ի՟Զ. 9։ Գծ. ՟Ի՟Ե. 30։)
Ի հանդիպոյ, յառաջոյ կողմանէ. առջեւէն.
Հասին ի վերայ նորա առաջոյ եւ զկնի։ Լի էին աչօք առաջոյ եւ յետոյ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 9։ Յայտ. ՟Դ. 6։)
Կամ Ի մօտոյ. յառաջիկայս. մերձ ընդ մերձ. եւ Առժամայն.
Բազում ինչ այն է, որ արդ առաջոյ պատրատեալ եմք։ Եւ կամ որ այլ իրք առաջոյ լինելոց էին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Եւ էր որ անդէն իսկ մօտալուտ առաջոյ ի նոյն ի նմին ժամանակի դէմ յանդիման ցուցանէ. (Ագաթ.։)
ԱՌԱՋՈՅ ՔԱՆ. նախադր. Յառաջագոյն. կանխեալ.
Գտանես զնա անդ առաջոյ քան զքեզ. (Սիր. ՟Ժ՟Բ. 17։)
Այրուձի գումարեցէ՛ք առաջոյ քան զիս, եւ յանդիման լիջիք ինձ յապար աշխարհի. (Եղիշ. ՟Ա։)
Որ կային յառաջոյ կամ յառաջագոյն.
Իսկ առաջոյքս ի յատկագունիցն մինչեւ ի սեռականագոյնսն եկեալք ի վեր՝ սեռք ասին եւ տեսակք. (Պորփ.։)
ἕμπροσθεν, κατὰ πρόσωπον, ἑκ πρώρας եւ այլն. ante, coram, ex prora. եւ այլն. Որ ինչ կայցէ առաջի, կամ յառաջ կոյս յանդիման աչաց, հանդէպ երեսաց. առջեւի, դիմացի. ուստի ԱՌԱՋՈՅ ԿՈՂՄԱՆԷ. առջեւի դիէն, առջեւէն.
packthread, string;
waxed thread;
rope, cord, line;
thread.
· Calfa
(լետնաբար ի, ի-ա հլ. գրծ.-ով) «չուան» ժղ. դ. 12. Ագաթ. որից առասանակ «բարակ չուան» Աթ. ստեփ. առասանել «չուանով քաշել» Մագ. թղ. 133. նոր գրա-ևանում առասանն է «հաստ դերձան կամ որ նոյն է՝ շատ բարակ չուան. տճկ. սիջիմ»։
= Պհլ. *rasan, որից պրս. [arabic word] rasan և կամ [arabic word] varsan «չուան». այս բառը ունե-ցած պիտի լինի նաև «սանձ» նշանակութիւ-նը, որ սակայն չէ աւանդուած. հմմտ. ցեղա-կից ձևերից սանս. raçana-«չուան, առա-սան, սանձ, գօտի», raçmi «սանձ». հեն-դուստ. [arabic word] ras «սանձի փոկերը», գնչ. ras-moz «օանձ», զազա [arabic word] rssanə «չուան», մինջ. lzsá «չուան»։ Իրանեանից են փոխ առնւած նաև արաբ. [arabic word] rasan «չուան. 2. տաւառի քթին անցուած սանձը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 637), արամ. risna, եբր. [hebrew word] resen «սանձ», նոյնպէս և հայ. երա-սան, երասանակ, ապարասան, ապերասան բառերը՝ որոնք պահած են իրանականում կո-րած նշանակութիւնը (տե՛ս այս բառերը)։-Հիւբշ. 107։
Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւնախ ԳԴ, ՆշԲ պրս. արաբ. ռէս, ռէսէն, ռիսման, ռիշ-թէք, լտ. restis։ Տէրվիշ. Altarm. 91 և Նախալ. 82 առասան բառը բաժանելով երասանակ և ապերասան ձևերից՝ կը-ցում է յն. ἀγχόνη, զնդ. aγana հոմա-նիշներին, որով հետևցնում է թէ ըստ օրինի պիտի լինէր առւաձան, Pictetբ տպ. Բ 206 պրս. rasan, սանս. rāçana «չուան» ևն։
Արկանել առասանս ի կապանս կրծիցն գելարանացն. (Ագաթ.։)
Առասանք ձգողականացն խզեցաւ։ Կարծր կամ ստուար առասանաւ։ Առասան յուսոյն. (Նար.։)
Բազմութեան առասանիցն յոսկւոյ եւ յարծաթոյ օղամանեկօք կախեալ։ Յառասանիցն այն պարպատեալ զմէջսն։ Ի խաւարչտին խորափտէ առասանով բերեալ. (Մագ.։)
Գելարանօք, անուօք, եւ առասանօք. (Շար.։ (Աստի կազմին եւ բառքն ԱՊԱՐԱՍԱՆ, ԵՐԱՍԱՆԱԿ, եւ այլն։))
to tie with string;
to cord.
· Calfa
Կէթ կարթիւ կոշկոճահոսն առասանեալ. (Մագ. ՟Խ՟Ա։)
իբր Առասել. ճառել. խօսել.
Կարկատուն բանիւք առասանել. (Մագ. ՟Խ՟Գ։)
name, title;
diction, elocution;
tale, recital.
· Calfa
Գրէ զմարգարէիցն առասանութիւնս։ Պղատոնական նորագոյնս առասանութիւն. (Մագ. ՟Ե. ՟Ի՟Թ։)
Ի միտ առնուլ զվարդապետական առասանութիւնն. (Շ. յկ. ՟Խ՟Թ։)
Զտէրունականն զառասանութիւն. (Կանոն.։)
Որոյ կոչեցաւ անուն յիսուս ըստ հրեշտակին առասանութեան. (Թէոդոր. կուս.։)
Ըստ առոգանութեան, առասանութիւն զոլորակութիւնս շեշտիցն ասէ՝ բթին եւ պարուկին. (Ոսկիփոր.։)
Խտրութեամբ մաքրել զբան եւ զբայ եւ զգիր՝ մաքուր եւ վճիտ առասանութեամբ. (Մագ. քեր.։)
Որպէս Առասացութիւն. ասացուած. բան. ճառ. որպէս յն. լտ. λόγος, διάλογος, χρησμός. oratio, sermocinatio, oraculum.
fable, fiction, tale, romance, novel;
apologue;
mythology;
enigma.
· Calfa
Չհայել յառասպելս։ Յառասպելաց պառաւանց հրաժարեսջի՛ր։ Առասպելաց զհետ երթեալ. (՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 4։ ՟Դ. 7։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 16։ Առասպելեաց՝ գրի, Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 7։ Շ. թղթ.։)
Եւ Յարմարական յօդուած պատմութեան ի դիմաց կենդանեաց եւ տնկոց, որ եւ Առակք ասին. եւ Բանաստեղծական կեղծիք ի վերայ դից. որ եւ դիցաբանութիւնք. եւ Վիպասանութիւնք նուագեալք առ հինս.
Առ սա ինձ ի ճահ ելանէ քերթողական առասպելն, որ ասէ. բազում անգամ աղուէսք թագաւորել խորհեցան, բայց շունք ոչ առին յանձն. (Արծր. ՟Ա. 14։)
Յունական պերճ եւ ողորկ առասպել։ Առ այսոքիւք եւ աշխարհիս մերոյ առասպելք զբազմահմուտ ասորին արդարացուցանեն. (Խոր. ՟Ա. 31. եւ 17։)
πρόβλημα. propositio. Առեղծուած. առակ. իբր խրթնաբանութիւն, եւ առարկուած նմանաբանական. հանելուկք. (Դատ. ՟Ժ՟Դ. 12. 19։)
Որպէս ասէ հին առասպելն, յանօրէն ձեռաց ելցէ վնաս. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Դ. 14։)
Որպէս առասպելն ասէ, թէ մարդ եւ ոչ բարդ, բայց սակայն մարդ. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Փոքր ինչ արդեօք առասպելաւ վարիլ պարտ է, եթէ եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Արդարանալ թուի առասպելին, որ ասի ի մէջ գեղջկաց, թէ քո շարայի որկորն է, մեր շիրակայ ամբարքն չեն. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Առակ նշաւակի. զրոյց ի բերանս բազմաց առ ի ծանակել զոք, կամ շշնջել զնմանէ.
Զի առասպել զիս արասցես ի կենցաղումս. (Առ որս. ՟Դ։)
ԱՌԱՍՊԵԼ ԱՐԿԱՆԵԼ, կամ ԳՐԵԼ. Ասել՝ խօսել՝ գրել զառասպելս կամ զառակս.
Ամենեքեան առասպելս արկանեն. (Եզնիկ.։)
Ա՛րկ մեզ զառասպելն քո, եւ լուիցուք լնա. (Դտ. ՟Ժ՟Դ. 13։)
Որք զառասպելսն գրեցին. յն. առասպելաբանք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
adj. s. narrator, fabulist;
mythologist;
romancer;
quack, story-teller.
· Calfa
μυθολόγος կամ μυθολόγουν, fabulator. Որ խօսի կամ գրէ զառասպել, . առասպելախօս.
Դայեակ եղեւ կրետացւոյն այնմ, եւ առասպելաբանի. (Նիւս. երգ.։)
Մի՛ ելցուք զհետ առասպելաբանիցն՝ ընդ անկոխն գնալով ճանապարհ. (Արծր. ՟Գ. 6։)
Ուստի՞ քեզ այդ, եւ կամ յորո՞ց աւանդողաց, եւ կամ յառասպելաբանաց. (Առ որս. ՟Զ։)
Այսոցիկ՝ որ առասպելաբանացն եւ այնոցիկ՝ որ եւ այլն. (Նիւս. կազմ. լ։)
Եւ իբր Առասպելաբանական, առասպելական.
to tell tales, to talk nonsense.
· Calfa
Զմտաւ ածել զոր ինչ ոչն է, եւ ստեղծուլ, եւ առասպելաբանել. (Աթ. ՟Բ։)
Որ յաղագս մարմնափոխութեանն նոցա առասպելաբանեն. (Նիւս. կազմ. լ։)
Որպէս չար փիլիսոփայքն առասպելաբանեցին. (Շիր.։)
Զայս տեղի առասպելաբանելով վիպասանքն։ Զսմանէ երգիչքն գողթան առասպելաբանեն. (Խոր. ՟Բ. 47. 58։)
Որք առասպելաբանեն, ասեն՝ թէ պռիմիթեւս գողացաւ երբեմն յաստուածոցն հուր, եւ շնորհեաց մարդկան. որ է այլաբանութիւն. (Սահմ. ՟Բ։)
Եղեւ սով. վասն որոյ առասպելաբանիւր յոմանց, թէ ես կորեակ ծածկեալ կայի ... եւ զանց առնէին զինեւ բազմութիւնք գնողաց, եւ ոչ գտանէին զիս. (Մովս. կաղնկտ.։)
tale, fable, story;
tales, idle talk;
quackery, romancing;
mythology.
· Calfa
Եթէ հաւատալ արժան է առասպելաբանութեանդ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի հետ անցանելով առասպելաբանութեանցն. (Պիտ.։)
Որպէս եւ հեթանոսաց առասպելաբանութիւնքն ասեն. (Ոսկ. հռ.։)
Ուրեմն ի հրէականն եմք առասպելաբանութիւն կործանեալք. (Լմբ. ատ.։)
cf. Առասպելաբան.
· Calfa
Եւ զայլոց աստեղաց զիւրաքանչիւր ուրուք ղանուացն կոչմունս առասպելագրացն ընձեռեցին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
μυθογράφος. fabularum scriptor. Գրօղ զառասպելս.
cf. Առասպելաբան.
· Calfa
Լի երկրաւոր իմաստութեամբ, առասպելախօս, եւ առակարկու. (Ղեւոնդ. ՟Ժ։)
Ո՞վ ոք ոչ զարհուրի եւ դողայ ի յառասպելախօս եւ ի դատարկ բանից. (Եփր. պհ.։)
Ապականին յառասպելախօս բանս նոցա. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
μυθολόγος fabulator Առասպելաբան. եւ առակախօս.
Եւ μυθολογικός. mythologicus, fabulosus. Առասպելաբանական. առասպելական.
romantic, fabulous.
· Calfa
Սկսայց առակ, ոչ առասպելական, այլ որ է ճշմարիտ առակեալ. (Փիլ. սամփս.։)
Փախիցեն ի վաղենտիանոսէ, եւ յառասպելական յաւիտեանց. (Առ որս. ՟Ը։)
Առ որովք ասեն լեալ զարմանալի ինչ առասպելականք (յն. առասպելաբանեալք). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անհաստատունք եւ առասպելականք ոչ քննողացն ասացեալքն թուեսցին. (Նիւս. երգ.։)
Երթեալ հանդիպիս, զոր միշտն խնդրես, եւտիքեայ առասպելականին. (Յհ. իմ. երեւութ.։)
who tells idle stories, novelist, who spreads news;
fabulist;
fabulous.
· Calfa
Պատմօղ առասպելաց. գրօղն, եւ մանաւանդ՝ գիրքն.
Ուռճանայր առասպելապատում ճառիւքն. (Պի։)
Ի հմտութիւն ածեալ նոցին առասպելապատում մատենիցն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Առասպելաբան.
· Calfa
Որ առասպելս արկանէ. առասպելապատում. առասպելագիր.
Առասպելարկուք զնեղոս գետոյ ասեն մեղր խառն ընդ ջրոյ բղխե զմետասան օր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Առասպելաբանեմ.
· Calfa
Առասպելաբանել. առասպելագործել. յօդել. այլաբանել.
Բազում այլ ինչ զնմանէ առասպելեաց։ Դոյնպէս եւ զհարսանեացն առասպելեալ երգեն. (Խոր. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 47։)
Քան զհեթանոսականացն առասպելեալ աստուածաբանութիւնսն. (Շ. թղթ.։)
fabulously.
· Calfa
Զգաղափարսն առնլի է բարոյապէս եւ առասպելօրէն. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Ե։)
ceiling, roof;
floor;
garret.
· Calfa
, ի-ա հլ. (հմմտ. սեռ. առաս-տաղաց Եփր. աւետ. 324) «առիք, ձեղուն, հճոռք» ՍԳր. Յհ. կթ. Նար. «սենեակի յատա-կը՝ տախտակամած՝ որ ներքնայարկի ձե-ղունն է» Եփր. աւետ. 324. «երկինք» Ոսկ. յհ. Բ. 1. «քիմք, բերնի ձեղունը» Ոսկիփ. Մխ. բժշ. (ռմկ. բերնին թավանը, որ է թրք. «ձե-ղուն»), որից առաստաղակալք Բ. մաև. ա 16. առաստաղակեալ «առաստաղով ծած՝ կուած» Վկ. գողթ. 17։
= Բնիկ հայ բառ-հնխ. slel-«դնել, զե-տեղել, բարձրացնել, կանգնեցնել, ցից, սիւն, յենարան» արմատից, առ մասնիկով, ենչպէս առասպել։ Ժառանգ ձևերը տե՛ս ստանալ, ստեղծ և ստեղն բառերի տակ։ Այստեղ յիշելի են սանս. sthála-«բարձ-րութիւն, գետին», յն. στελλω «սարքել, պատրաստել», σταλις «ցից», στολος, στολή «սառօ». ատտ. στήλη, դոր. στάλα, թես։ Ἀτάλλα «սիւն», հիսլ. stallr «խորան, մսուր, ախոռ», անգսք. steall «ախոռ», stellan «հաստատել», հբգ. Stal «բնակավայր, բնա-կարան», stellan «հաստատել, կանգնեցնել», stollo «ցից, յենարան», ինչպէս նաև g, d, p աճականներով՝ անգսք. stealc «բարձր կանգնած, ցից տնկուած», անգլ. stelt «զիռ». հիսլ. stolpi «սիւն, ցից», գերմ. stulpe «կափարիչ», stulpen «խուփը դնել», ռուս. cголбъ «ցից, սիւն» (Pokorny 2, 643-6, Boisacq 908)։-Աճ.
ՆՀԲ դնում է պրս. առասթագ՝ որ գոյու-թիւն չունի (տե՛ս տակը ՓՈԽ.)։ Տէրվիշ. Altarm. 40 առ մասնիկ+ստաղ, որ հա-մեմատում է յն. στεγος «պոռնկանոց», στέγη «յարկ. տուն», հսլ. cтеля, լիթ. stogas «տանիք» բառերի հետ (տե՛ս և թաքչել)։ Վերևի մեկնութիւնը տուած էի, երբըս-տառուեռ Liden-ի ստուգաբանութիւնը, հրտր. Göteborgs Hogskolas Arsskrift, 1933, էջ 41-42։ Հեղինակը նոյնպէս ա-ռաստաղ մեկնում է առ նախդիրով հնխ. çtel-արմատից, բայց առնում է Stel-«տարածել, փռել» և ո՛չ թէ stel-«հաս-տատել»։ Իր մեկնութեան հետ ճշտիւ հա-մաձայն են գալիս հսլ. stelja «առաս-տաղ» և ռուս. стель «սենեակի ծածք», որոնք նոյն stel-«տարածել» արմատից են բխում։ Բայց աւելի յարմար է թվում stel-«հաստատել», իբրև շինարարա-կան բառ։ Նշանակութեան կողմից էր բոլորովին նոյնանում է տանս. sthála-«գետին», ըստ որում հյ. առաստաղ նը-շանակում է նաև «սենեակի յատակը»։ Բայց թերևս պէտք է և իրար հետ նոյ-նաոնել հնխ. stel-«տարածել» և stel-«հաստատել», որոնք Pokorny 2, 643 իբրև առանձին արմատ է յիշում։ Առա-ջինի տակ սակայն ունի միայն հսլ. štelja «տարածել» և լտ. latus «լայն». ուրիշ լեզուների մէջ չէ աւանդուած։ Drnout-Meillet 501 թէև ւշում է la-tus=stelja կապակցութիւնը, բայց բա-ւական անվստահ ձևով։ Արդէն Boisacq Չ08 հսլ. stelja «տարածել» դնում է հնխ. sthel-«կանգնիլ» արմատի տակ, որով ընդունած է լինում երկու արմատ-ների նոյնութիւնը։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն. առըսդախ, Զթ. այըսդօխ, առըսդոխ, Սվեդ. առըսդ'ուղ՝ «առաստաղ. 2 բերանի քիմք» (հմմտ. թրք. թավան «ձե-ղուն. 2. քիմք»)։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից են փոխառեալ թրք. ղւռ. arəstaq ❇ (Եւդոկիոյ բարբառ), arəsduγ (Կարնոյ բարբառ), arəsdaq (Կե-սարիոյ բարբառ), arəsdaγ (Սեբաստիոյ և Տարէնտէի բարբառ), arəsdax (Ատանայի բարբառ) «առաստաղ». օր.՝ bu giin evin arəsdaγənə aldəm «այսօր տունը վերից են ածոմ էնկ. arəsdak, Ատն. arəsdax «ա-ռաստաղ»։ Այս բոլորի մասին տե՛ս Արևելք 1888 նոյ. 1-9, Բիւրակն 1898, էջ 626, 712, 789 և 1899, էջ 798, Ծաղիկ 1891, էջ 89-90 և Յուշարձան, էջ 328։ Նոյնը [arabic word] arastaq ձևով և «ձեղուն» նշանակութեամբ ունի Будаговъ, Cpaв. cлов. туp.-тaт. I, էջ 23 իբրև հայերէնից փոխառեալ բառ։
պրս. առասթագ ὅροφος. tectum. Ձեղուն. ցու. յարկ տան կամ սենեկի. ծածկոյթ յարկաց. առիք, ծածք.
Ի հիմանէ մինչեւ ցառաստաղն։ Բացեալ զառաստաղն՝ իջուցին զմահիճսն. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 9։ Մրկ. ՟Բ. 4։)
Հրդեհակէզ եղեալ առաստաղ փայտակերտ եկեղեցւոյն. (Յհ. կթ.։)
Պարփակեա՛ քո ձեռամբդ զառաստաղ տաճարիս. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Կամի՞ս տեսանել զգեղեցիկ առաստաղս. յորժամ գիշերն ժամանէ, տե՛ս ազրդարեալ զերկինս աստեղօք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
Զհամ՝ առաստաղն առնու լեզուին։ Երակ մի ի բերանոյն առաստաղն կայ, որ զամենայն համ իմանայ. (Ոսկիփոր.։)
Բերանոյն առաստաղքն սառչին. (Մխ. բժիշկ.։)
wainscot canopy.
· Calfa
φάτνωμα. laqueare Տախտակամածք յարկին. հեծանաձգութիւնք առաստաղաց. դարաւանդք. յարկք.
Բացին զպատուհանս գաղտնիս, որ ընդ առաստաղակալօքն էին. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 16։)
abundant, superabundant, copious;
rich, full, plentiful;
liberal, generous;
simple, plain, clear.
· Calfa
, ի-ա հլ. «առատաձեռն, առատ ա-ռատ բաշխօղ, բարեգործ» ՍԳր. «անարատ, պայծառ (աչք)» ՍԳր. «լի, յորդ, շատ» Ա. թագ. իե. 3. Ագաթ. որից առատութիւն «շա-տութիւն» Տիտ. գ. 6. Ագաթ. «առատաձես-նութիւն, բարերարութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 20. «պարզասրտութիւն» ՍԳր. առատարեր Վեցօր. առատաբուղխ Ագաթ. առատագոյն Եբր. ը. 6. Ոսկ. յհ. ա. 22. առատաձեռն ՍԳր. Ոսկ. բ. կոր. առատամիտ Ոսկ. ա. տիմ. և մ. ռ. 11. Եփր. բ. կոր. բազմառատ Եփր. պհ. 171. զուարթառատ Բ. կոր. թ. 7. կիսառատ Ոսկ. Եբր. առատանալ կամ առատանիլ «ա-ռատաձեռնութիւն անել. 2. սիրտը եռալ, ե-փուիլ (զայրոյթով, վրէժով, ցաւով)» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ևն։-Միջին հյ. ըռատ, որից ը-ռատակն «առատասիրտ» Սմբ. դատ. 15։-Նոր գրակ սնում առատ նշանակում է միայն «շատ»։
-Պհլ. rat «վեհանձն, բարեբարոյ», rātih «վեհանձնութիւն», պազենդ. rādī «վեհանձ-նութիւն», պրս. [arabic word] rad «առատաձեռն, քաջ, կորովի, մտացի», զնդ. ratā «շնորհ», սանս. rati-«առատասիրտ, բարեբարոյ», որոնք բոլոր ծուգում են rā «տաղ, բսշխել, շնորհել» արմատից. ինչպէս ունինք սանս. ratá-ոնո. rato տտրուած. մատուցուած». բառիս եւրոպական ցեղակիցներն են իռլ. rath «շնորհ», գալլ. rhád «շնորհ», rhoddi «տալ», լտ. rēs «բան, իր, տրուած բան» ևն (տե՛ս Walde 650)։-Հիւբշ. 107։
Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ, յե-տոյ Պատկ. Maтep. I. 15։-Bugəe IF 1. 452 դնում է *sruad-ձևից. հմմտ. յն. ῥυας, -ἀδος «հոսուն». նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. յն ῥόδην «հոսուն, առատ», ֆրանս. effusion de, cocur, հյ. առատութիւն սրտի. ըստ Bugge հյ. բառը հնապէս *առուատ ձևն ունէր։ Patrubány ՀԱ 1908. 213 հնխ. pro-մասնիկով da «տալ» ար-մատից։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1910, 365 ա-ռու, լորդ, յն. լտ. ru, ruo «հոսիլ»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 61 առատա-նալ «գրգռուիլ» ջոկում է սոյն առատ «լորդ» արմատից և հանում ա բացա-սականով պհլ. rad «ազնիւ» բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Սլմ. առատ, Ալշ. Խրբ. Մշ. առադ, Ոզմ. ըռատ, Ակն. ըռադ, Զթ. օ-ռօդ, օռոդ (բոլորն էլ «շատ» նշանակու-թեամբ). իսկ Հճ. mրօդ նշանակում է «է-ժան», ճիշտ ինչպէս այլուր ունինք սուղ «թանկ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. არტიო արտիո «առատ, շատ» փոխառեալ է հայերէնից, ինչպէս ցոյց են տալիս նախ ա յաւելուածը՝ որ հայ-կական է և երկրորդ «շատ» նշանակութիւնը որ չկայ պարսկերէնում, ուտ. arat՝ «արզա-ւանդ, բարեբեր»։
εὕφορος, εὕπορος, ἅφθονος, ἁγαθός. uber, abundans Յորդ. յուռթի. լի. անպակաս. անսպառ. ճոխ. բազում. շատ. լաւ.
Կին նորա առատ իմաստութեամբ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 3։)
Առատ եւ բազմալոյս ճառագայթ։ Առատ եւ աննիազ հոսումն. (Դիոն.։)
Ձիր առատ. (Լմբ. ստիպ.։)
Զգթութիւնդ քո զառատ. (Շար.։)
Ըստ առատ մարդասիրութեանդ քում. (Պտրգ.։)
Այր առատ ժառանգեցուցանէ զորդիս որդւոց. Ի սիրտ առատ հանգչի իմաստութիւն։ Առատ ասպնջականութիւն։ Ակն քո չար է, զի ես առատս եմ։ Որ առատն է, զուարթութեամբ։ Առատս սիրունս (յն. մի բառ), հաղորդս լինել. եւ այլն։
Եթէ շնորհես, առատ ես. (Նար. ՟Հ՟Զ։)
Աննախանձ եւ առատ առ արարածս իւր. (Յճխ. ՟Ե։)
Այր խաղաղասէր էր, եւ առատ. (Լաստ. ՟Ե։)
Եթէ ակն քո առատ է. (Մտթ.։ ՟Զ. 22. եւ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 34.) իմա՛, անարատ, պայծառ. ըստ յն. պարզ։
Իմանալ զօրէնս՝ մտաց առատաց է։ Ի պտղոյ արդարութեան կերիցէ առատ։
who gives or distributes bountifully, liberal, generous.
· Calfa
Լնու զամենեսեան գիտութեամբ առատաբաշխ շնորհօքն. (Համամ առակ.։)
Խորհրդոցն աստուածայնոց առատաբաշխ հազարապետք. (Շ. տաղ.։)
generosity, liberality, abundance.
· Calfa
Առատ բաշխելն. առատաձեռնութիւն.
Անսահման ողորմութեամբդ, անկշիռ առատաբաշխութեամբդ. (Բենիկ.։)
fruitful, abundant, fertile.
· Calfa
Խոյ առատաբեր ասրոյ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Կամ Բերեալ առատութեամբ.
Առատաբեր ընծայիւք եւ պաղատանօք։ Առատաբեր զարմտիս առաքինութեանն պտղոյ ընծայեցին. (Պիտ.։)
abudance, fertility, abundance.
· Calfa
Առատութիւն բերօ. եւ առատ պտղաբերութիւն.
Բուսոցն պտղածնութիւն, պտղոց առատաբերութիւն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Առեալ զառատաբերութիւն ամենայն իրաց. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Բազմագութ.
· Calfa
Խառնեա՛ զառատագութ կամսդ ընդ նեղութիւնս մեր. (Լմբ. պտրգ.։)
liberal, generous, bountiful;
plentifully, liberally, abundantly.
· Calfa
δαψιλής. abundans, largus. Առատ ձեռօք. աննախանձ բաշխօղ։ առատաձիր. առատամիտ, առատատուր.
Յառատաձեռն աստուծոյ. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 6։)
Առատաձեռն առ ամենեսեան գտեալ. (Յհ. կթ.։)
Ընծայէ բան օրհնութեան առատաձեռնիցն եւ բարեսիրացն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Եւ իբր Առատաձեռնական. լիաձեռն. առատ. ճոխ.
Գտին զայս տեղին ... հովասուն, խոտոյ եւ փայտի առատաձեռն. (Զենոբ.։)
որպէս Առատաբար. առատաձեռնութեամբ.
to give bountifully, liberally, to gratify, to favour.
· Calfa
Առատապէս ընձեռել. առատաձեռնութեամբ տալ, բաշխել. շնորհել, պարգեւել.
Առատաձեռնեա՛ ի մեզ զմեծ քո զողորմութիւնդ։ Աստուածապէս առատաձեռնեաց ազգի մարդկան. (Շար.։)
Զգուշութեամբ առատաձեռնեա՛ աղքատացն ի ծածուկ. (Մանդ. ՟Զ։)
Որք սատարեցին ... եւ առատաձեռնին ի մեղաւոր ընչից իւրեանց սրբոյ կարապետիս. (Մամիկ.։)
liberality, generosity, bounty, munificence, favour, gift, privilege.
· Calfa
Լրութիւնս սիրոյ առ ի նմանէ ընկալեալ առատաձեռնութեամբ. (Յհ. կթ.։)
who gives liberally;
that is given adundantly, abundant, copious.
· Calfa
Որ առատ ձիրս բաշխէ. առատապարգեւ. առատատուր. առատաշնորհ.
Ամենազօրիդ, առատաձրի. (Սկեւռ. աղ.։)
Տրտնջօղ զառատաձիր տանուտեառնէն. (Լծ. ածաբ.։)
Արգելում այժմ զիմ առատաձիր լեզու եւ բան. (Մագ. կ։)
Իբր Առատաբար. առատաձեռնութեամբ.
liberal, noble, generous, magnanimous;
ingenious, intelligent.
· Calfa
, իբր ռմկ. Ազատական. φιλοτιμώτερος. liberalior. պատուասիրօղ այլոց. մեծանձն եւ առատաձեռն. յօժարամիտ. բարի եւ բարերար.
Ընդարձակութիւն առատամիտ իմաստիցն. (Պիտ.։)
Չքնաղագեղ, եւ առատամիտ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ) (Յհ. կթ.։)
Գոյ հնար եւ յաղքատութեանն առատամիտ լինել։ Յորժամ յաղքատութեան իցես, եւ առատամիտ քան զնա լինիցիս. (Ոսկ. հռ. ՟Ի՟Ա։ եւ Ոսկ. մ. ՟Գ. 11։)
Առաքեաց եւ առատամիտ թագաւորն մեր բազում բեռիսն արծաթուց եւ այլն. (Երզն. քեր. յիշատ.։)
Հիւրասէր, առատամիտ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Տայցէք մասն ողորմութեան աղքատաց յօժարական եւ առատամիտ կամօք. (Շ. ընդհանր.։)
Ընդ առատամիտ կամսն ձեր հայի հատուցիչն. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Փոխատո՛ւ լեր, որպէս վայել է քոյին բարեպաշտութեանդ, եւ առատամիտ առաքինութեանդ. (Վրք. ոսկ.։)
generosity, liberality;
abundance, fertility of mind, intelligence.
· Calfa
Ասեն ցսուրբն. զի՞ կորուսանես զառատամտութիւն քո. (Ճ. ՟Ա.։)
to abound, to increase, to augment;
to overflow;
to run over;
to be bountiful, generous;
to be proud;
to be angry, to be in a passion.
· Calfa
διαπρίομαι, (որպէս թէ սղոցիլ) serra dissecor. Եռալ վառիլ սրտի ի վրէժխնդրութիւն, եւ այլն. որ եւ ասի Զայրանալ կրից՝ հանգոյն գետաց յորդելոց. սիրտը եփիլ, ինքը զինքը ուտել, սիրտը ելլալ, տաքնալ.
Առատ լինել. յաճախել. առաւելուլ՝ ո՛ր եւ է իրօք.
Զբնութիւնն բռնադատէին առատանալ ողբովք. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Այնպէս առատացեալ յաւետարանել։ Վասն որոյ եւ առատանամք. զի եթէ յամիցեմք՝ եւ եթէ ելանիցեմք, հաճոյ եւեթ իցեմք նմա։ Առաւել եւս առատանալ, հանդարտել, եւ գործել. (Հռ. ՟Ժ՟Է. 20։ ՟Բ. Կոր. ՟Ե. 9։ ՟Ա. Թես. ՟Դ. 10։)
Որ առատանասդ ամենեցուն. (Ագաթ.։)
Առատասցից առ մեզ ողորմութեան պարգեւօքդ. (Խոսր.։)
Առատացեալք յայցելութիւնս. (Նար. առաք.։)
Որքան առատանամք ի տալն, այնքան յաճախեմք ի տոկոսիսն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Առատանայր ողորմութեամբ առ աղքատս. (Հ. կիլիկ.։)
Մարդիկ սիրելեաց այլեւայլ սեղանօք առատանան. (Լմբ. պտրգ.։)
Առատանալ ի ծախս պատշաճաւորս. (Արիստ. առաք.։)
Զանարատ մշտնջենաւորութիւնն առատանայ պատմել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Առաւել դրդեալք եռային ցասմամբ ... եւ հերձուին ի սաստիկ բարկութենէն, զոր յայտ առնէ առատանային. (Ոսկ. գծ.։)
Առատանային փղձկալով, եւ չունէին ժոյժ եւ առ վայր մի. (Փարպ.։)
cf. Առատաձիր.
· Calfa
Պտղաբերեալ զմեծապարգեւ եւ զառատաշնորհ պտուղ մարգարէութեան. (Թէոփիլ. պհ.։)
Զի ողորմելովն առատապարգեւ լիցի ի մեզ։ Գոհանամք զառատապարգեւ բարերարութեանցդ քոց. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Զոր յառատապարգեւն հօրէ ընկալան. (Սկեւռ. ես.։)
Զառատապարգեւ բարիսն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զառատապարգեւս վերընկալեալ զփառս. (Շար.։)
cf. Առատաձիր.
· Calfa
Պտղաբերեալ զմեծապարգեւ եւ զառատաշնորհ պտուղ մարգարէութեան. (Թէոփիլ. պհ.։)
Զի ողորմելովն առատապարգեւ լիցի ի մեզ։ Գոհանամք զառատապարգեւ բարերարութեանցդ քոց. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Զոր յառատապարգեւն հօրէ ընկալան. (Սկեւռ. ես.։)
Զառատապարգեւ բարիսն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զառատապարգեւս վերընկալեալ զփառս. (Շար.։)
abundantly, superabundantly, copiously, plentifully, liberally, greatly, nobly, richly, splendidly;
profusely;
fruitfully.
· Calfa
Մի՛ աղքատաբար, այլ առատապէս. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Գրեցի առանց խնայելոյ, զի դու առատապէս ջնջեսցես. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Զնոյն հանդէս լսելեաց չկամիցիք առատապէս մատուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
cf. Առատաբաշխ.
· Calfa
Բարեգործ առ ամենեսեան, առատատուր, եւ սիրուն յամենայնի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Հայցել զողորմութիւն յառատատուրն աստուծոյ. (Մովս. կաղնկտ.։)
Ի մէջ ագահաց առատատուր. (Բրս. ողորմ.։)
Որդի հայոյ էր, եւ առաւել քան զհայ առատատուր. (Ասող. ՟Գ. 3։)
Անխորհուրդ եւ առատատուր (այսինքն շռայլ). (Շիր.։)
Առատատուր ողորմութիւն. (տպ. առատ). (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
to fill, to heap up;
to augment.
· Calfa
Յարգել. առաւելուլ. զեղուլ առատութեամբ. ճոխացուցանել. բազմապատկել. շատցընել, էւելցնել.
Ռոճկաւ առատացոյց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ողորմելով առատացո՛ զամենայն. (Խոսր.։)
Առատացուցանել յինքն աստուծոյ զպտուղ առաքինութեանն. (Իգն.։)
Սուրբ հայրս զհօտ իւր այսպէս բարւոք պտղովք առաքինութեան առատացուցեալ. (Կլիմաք.։)
Կամի՞մք, զի սիրեսցուք (յայլոց). մեք նախ զսէրն առատացուսցուք. (Լմբ. ատեն.։)
abundance, plenty, superabundance, exuberance, copiousness;
fulness, repletion;
fertility, fecundity;
անչափ —, profusion.
· Calfa
δαψιλία. largitas, φιλοτιμία, munificentia, ἁγαθότης, bonitas. Առատաձեռնութիւն. առատամտութիւն, կամ պատուասիրութիւն. բարերարութիւն. մարդասիրութիւն. աննախանձ բաշխումն.
πλοῦτος. copia, abundantia. Յորդութիւն. լիութիւն. զեղումն. առաւելութիւն. ճոխութիւն. յաճախութիւն. շատութիւն.
Զոր եհեղ ի մեզ առատութեամբ. (Տիտ. ՟Գ. 6։)
Հոգեկան ընչիցն առատութեամբ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Առ փրկութիւնն կազմ, առ առատութիւնն յորդ. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Ցօղագին կամ ցօղալից առատութեամբն (անձրեւաց). (Ագաթ.։)
Ետուր ջուր առատութեան։ Պատկեր առատութեան նորա. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 8։ եւ ՟Է. 26։)
Ամենայն առատութեամբ ընկալան զնա. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 9։)
Ցուցցո՛ւք զառատութիւն առ կարօտեալս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20։)
Բարուց եւ ձեռացն առատութեամբ։ Ոչ առ առատութեան տայ, այլ առ երկիւղի վատնէ. (Խոր. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 42։)
Ներբողեալ դու յառատութեան. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Տեսանե՞ս զառատութիւն պարգեւատուին. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Ծանր աղքատութիւն նոցա առաւել եղեւ ի մեծութիւն առատութեան նոցա։ Յամենայնի մեծացեալք ամենայն առատութեամբ։ Առատութեամբ հաղորդութեանն ի նոսա եւ յամենեսին. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 2։ ՟Թ. 11. 13։)
Որ սերմանէ առատութեամբ, առատութեամբ եւ հնձեսցէ. (անդ ՟Բ. Կոր. ՟Թ. 6) ըստ յն. օրհնութեամբ։
smalled
· Calfa
, ի-ա հլ. «առա-սան կամ չոսան՝ որով յանցաւորի ոտքերն ու գլուխը պրկում էին գելարանի մէջ». գործա-ծուած է միայն հոլովեալ ձևերով. երկու ան-գամ առատկօք Ագաթ. Յհ. կթ. 300 և մէկ անգամ առատկաց Յհ. կթ. 912. այնպէս որ անկարելի է ճշտել ուղղականի շեշտեալ ձայ-նատրի երանգը (ի կամ ու)։
ՆՀԲ նոյն ընդ առասան, իտալ. ritta։ Սխալ է առատոկ ձևը՝ որ տալիս է ՓԲ։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] rada «կամնաս սյլ. և է տախտակն
Բերել կոճեղս փայտից, եւ պնդել ուժգին առատկօք, մինչեւ իջանէր արիւն ընդ ծայրս ոտից. (Ագաթ.։)
Պնդէին անհնարին առատկօք իբրեւ ի հիւսանց մամուլս։ Պարանս առատկաց ի գլուխս եւ յոտս նոցա եդեալ, եւ այսր անդր ձգձգեալք, մինչեւ լուծանել միջոյն. (Յհ. կթ.։)
cf. Առատուկ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «առա-սան կամ չոսան՝ որով յանցաւորի ոտքերն ու գլուխը պրկում էին գելարանի մէջ». գործա-ծուած է միայն հոլովեալ ձևերով. երկու ան-գամ առատկօք Ագաթ. Յհ. կթ. 300 և մէկ անգամ առատկաց Յհ. կթ. 912. այնպէս որ անկարելի է ճշտել ուղղականի շեշտեալ ձայ-նատրի երանգը (ի կամ ու)։
ՆՀԲ նոյն ընդ առասան, իտալ. ritta։ Սխալ է առատոկ ձևը՝ որ տալիս է ՓԲ։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] rada «կամնաս սյլ. և է տախտակն
Բերել կոճեղս փայտից, եւ պնդել ուժգին առատկօք, մինչեւ իջանէր արիւն ընդ ծայրս ոտից. (Ագաթ.։)
Պնդէին անհնարին առատկօք իբրեւ ի հիւսանց մամուլս։ Պարանս առատկաց ի գլուխս եւ յոտս նոցա եդեալ, եւ այսր անդր ձգձգեալք, մինչեւ լուծանել միջոյն. (Յհ. կթ.։)
to be, to exist;
to remain, to stand;
to subsist, to live;
to last, to continue, to be permanent;
to stop, to stay;
to wait;
— մնալ, to rest, to dwell, to reside;
to persist, to persevere;
ի բաց —, to hold aloof, to give up, to withdraw;
ի վերայ —, to superintend, to oversee;
to understand, to comprehend, to perceive;
հաստատուն՝ պինդ —, to hold fast in, to remain firm;
անկեալ —, to lie, to lie down;
— առաջի երեսաց ուրուք, to make head against, to cope with, to resist;
cf. Առաջի;
ստէպ —, to apply oneself, to be assiduous;
ստէպ — օրինաց, to keep the laws;
դատաւոր — ի վերայ, to be judge or arbitrator;
շուրջ — զոմամբ, to beset some one;
կայ մնայ նմա, it is reserved for him;
զիա՞րդ կայք, how do you do ? զի՞ կաս, why do you wait ? what are you waiting for ? զի՞ կայ իմ եւ ձեր, what have you to do with me ? what does it matter to you ? եկաց՝ կացին, there has been;
there have been;
եկաց զնովին ժամանակօք, he lived or flourished about the same time or at the same epoch;
կացին ի նոսա չքնաղ օրինակք առաքինութեան, they possessed rare examples of virtue;
կացին աչք նորա, he has lost his sight, he has become blind;
չկարեմ ի վերայ կալ բանիցդ, I don't know what you mean, I do not understand you;
կալով կացցեն բանք իմ, my words shall come to pass, my prediction shall be fulfilled.
· Calfa
, ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզաբար գործածոսած.-ո հլ. են ցոյց տալիս կա-մովք Սղ. ճխդ. 16, կամով Ոսկ. ես. 419) «ուզելը, յօժարութիւն, ցանկութիւն» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. և փիլիպ. որից կամաւ ՍԳր. Ոսկ. ես. կամով Ոսկ. ես. կամովին Գնձ. Շնորհ. եդես. ըստ կամի Փարպ. ի կա-մաց Ծն. խթ. 5. Յհ. ա. 13. Ոսկ. ես. յոչ կամաց Կոչ. կամք են «ուզում է» ՍԳր. Եւս. քր. յանկամս Ոսկ. ա. թես. յուկամ Եւս. քր. կամիլ ՍԳր. (յետնաբար նաև կամենալ Յհ. կթ. Սարգ.) կամեցող Եզն. կամող Ոսկ. ա. կոր. կամելի Ոսկ. մ. գ. 27, կամաւոր Ոսկ. մ. ա. 19. կամագնաց Ագաթ. կամածին Մծբ. Եզն. կամակ «մեղմ» Պտմ. աղէքս. 22. կամական Եզն. կամակատար Ագաթ. Եզն. Փարպ. կամակցեալ Սեբեր. չկամութիւն Բուզ. ինքնակամ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Կոչ. բարեկամ ՍԳր. լաւակամ Խոր. գլորակամ Մծբ. դժոխակամութիւն Յհ. իմ. ատ. դիւա-կամ Ագաթ. թշնամանակամ Խոր. Փիլ. չա-րակամ Առակ. ժե. 11, 13, Եզն. Ոսկ. ես. ևն։ Նոր բառեր են կամազուրկ, կամայա-կանութիւն, չկամ ևն։
= Պհլ. ❇ kām «կամք, կամեցողու-թիւն» բառից, որի հետ նոյն են հպրս. զնդ. սանս. kāma, պրս. [arabic word] «կամք», հինդ. kām «փափագ, նպատակ», գնչ. kamama «փափագիլ», օսս. k'om «կամք», պազենդ. kāmistan «կամիլ, ցանկալ», պհլ. kāmītan «կամիլ» ևն։ Նոյն արմատին են պատ-կանում նաև կա՛մ, կամակ, կամակար, կա-մայ, ակամայ բառերը, որոնք տե՛ս առան-ձին։ Իրան. kāma համարւում է կազմուած -mo-մասնիկով՝ պարզական qā-«դիւրը գալ, հաճիլ» արմատից (ինչ. զնդ. kā-«տեն-չալ, ցանկալ»), որից -ro-մասնիկով էլ լտ. carus «սիրելի», գոթ. hors, հբգ. huora, գերմ. Hure «բոզ», լեթթ. kā̄rs «որ շատ է սիրում, ցանկութեամբ լի, որկրամոլ», իռլ. гara և կիմր. car «բարեկամ», իռլ. caraim «սիրել» ևն (Pokorny 1, 325, Ernout-Meil-let 153)։-Կամաց բառի կազմութեան հա-մար հմմտ. հպրս. vasaiy «շատ», պհլ. vas, պրս. bas «շատ, բաւական», որոնք ծագում են «կամք» բառից և նշանակում են բուն «ըստ կամաց»։-Հիւբշ. 163։
Կամք բառի համար հետաքրքրական է հներից Երզն. մտթ. 144 «Կամք ա-սելն բազմաւորական է անուն... վասն թերութեան լեզուիս, զի չունիմք եզա-կան անուն կամացն՝ որպէս բնութեա-նըն. զի գտաք ի լատին բարբառ եզա-կան լինել զբառս զայս և ոչ բազմաւո-
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. Կր. Մրղ. Տփ. կամք, Մշ. կամկ, Ակն. Խրբ. Սչ. գամք, Տիգ. գmմք, Զթ. գօմք, գոմք.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Սլմ. Տփ. կամէնալ, Մշ. կամիլ, կամէնալ, Մկ կmմէնալ, Ոզմ. կամmնալ, Ննխ. Ռ. Սչ. գա-մէնալ, Տիգ. գmմէնալ, Զթ. գամինօլ։-Հե. տաքրքրական ձև է Տփ. կամարկա՛տար՝ փխ. «կամակատար»։-Այստեղ են պատկանում նաև կամաց «յամր, մեղմ» (այս բառի վրայ տե՛ս գամ բառի տակ. սրանից է էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով gamas «կա-մաց»), կամով Ոզմ. «կամաց», կամ գալ Երև. «համաձայնիլ», կամաւորուիլ Երև. Տփ. «հաւանիլ, համաձայնիլ, հաճիլ» կամք տալ Երև. «հաճիլ, հաւանութիւն տալ», կամկրուկ քկամացուկ» (տե՛ս կամակար)։ Առանձնա-պէս նկատողութեան արժանի են Հմշ. գօ-մօռ, Ակն. գըմէր թը «քիչ մնաց որ» (օր. Կմէր թը պիտի առնէր, Կօմօռ գլէի պիտի), երկուսն էլ ծագում են կամէր անկատար ձե-ւից, որ այստեղ իբրև անցեալ ապառնիի մասնիկ է գործածուել (Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ, էջ 399)։
=Նուն է նախորդ կամ «ուզել» բառի հետ և նշանակում է բուն «ուզե՛ս», հմմտ. աշխ. կուզես աս, կուզես ան (իբր թէ «կա՛մ այս, կա՛մ այն»)։ Այսպէս է նաև ուրիշ լեզուների մէջ, ուր կա՛մ շաղկապը ծագում է «ուզել» բայից. ինչ պրս. օ︎ xah «կա՛մ» (բուն «ուզի՛ր», xahānidan «ուզել» բայից), լատ. vel «կա՛մ, կա՛մ թէ» (հմմտ. volo «ուզում եմ, կամիմ»), ումբր. heris... heris «կամ... և կամ» (հմմտ. heriest «ուցում է»), սանս. kam «կամք. 2. կա՛մ թէ»։
ԿԱԼ ἁνίσταμαι surgo, erigor ὐπάρχω exsisto ἕχω habeo. որպէս լծորդ ընդ գոլ. գոմ, եմ, լինիմ. կամ ունել. գտանիլ. ի վեր երեւիլ. յառնել.
Աբրաամ կայր առաջի տեառն։ Մի կայցես յամենայն կողմանս աշխարհիդ. Զի՞ կաս արտաքոյ։ Կայի յեզը գետոյ։ Կային շուրջ զնովաւ։ Ոչ կացին ի հաստատութեան։ Կաց ի կայի քում։ Կացցէ յաւիտեանս։ Ոչ կացին յուխտին իմում։ Որ ոչ կացցէ յամենայն բանս օրինացս այսոցիկ՝ առնել զնոսա։ Կացէք մնացէք դուք ի մերումն բարեկամութեան։ Կալով կացէք ի դաւանութեանն ձերում։ Անձն իմ եկաց ի դողութեան։ Կացցէ աւուրս բազումս. եւ այլն։
Վասն ոչ կալոյ այր յազգէն գրիգորի՝ ընտրեցին զփառներսէհ. (Խոր. Գ. 16։)
որ եւ ասի ԿԱԼ ՄՆԱԼ. (եւ յերրորդ դէմս) առաջի՛ կայ. պահեալ կայ.
ԿԱԼ ՀԱԿԱՌԱԿ, կամ ԸՆԴԴԷՄ ԿԱԼ. որպէս եւ Առաջի կալ. ի Բաց կալ. ի Սպասուկալ. յԱղօթս կալ, եւ այլն. տե՛ս ի յարակից բառսն։
Որ հիւանդոտքն էին, լային եւ կային. (Եւս. պտմ. Գ. 6.) ըստ յն. լոկ, լային, առ մեօք է ոճ ռամկական, աղլայըպ տուրմագ։
ՈՐ ԿԱՆՍ. Որ ինչ իրք կան ի միջի. ներկայքս. առաջիկայ իրք կենցաղոյս.
Դարձայց յաջ, կամ յահետկ։ Մազ մի սպիտակ առնել, կամ թուխ։ Զ՞ինչ կերիցուք, կամ զի՞նչ արբցուք, կամ զի՞նչ զդեցցուք։ Կա՛մ արարէք զծառն բարի ... կամ արարէ՛ք զծառն չար։ Որ միանգամ թշնամութեամբ, կամ թէ արհամարհանօք յայն տեղւ հասցէ։ Կամ թէ օր իւր եկեսցէ եւ մեռցի, կամ թէ ի պատերազմ մացէ եւ յաւելցի. եւ այլն։
Ոչ ընդունայն ինչ գրեցի, եւ կամ զբնաւ իսկութիւնն սահմանեցի։ Չի՛ք իսկ առ քեզ զասումն սրտի, եւ կամ բորբոքումն բարկութեան. որպէս ոչ կրին նենգութիւնք, եւ կամ նշամամարանք մթութեան. (Նար.։)
ԿԱՄ 5 ի, աց. գ. ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.
Որպէս կամն զի ի վերայ ցորենոյ անցանէ, այնպէս հրեշտակնէ որ առակեալ է ի կամն, կասու։ Ոչ կամունս ածէ՛ ի վերայ, այլ գաւազան։ Անիւ գունդն է սայլի. եւ զսղոցաձեւն այլ թարգմանքն սրաբերան ասեն. զոր սովոր են այնպէս առնել զկամն, եւ այնու կասուլ զօրան. (Գէ. ես.։)
Մինչդեռ կամանամբ կասէր զցորեանն, օձահար եղեւ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
Արօր կազմել, եւ լուծս յօրինել. եւ սայլս եւ կամունս (յն. մի բառ), զօրանն կտրել եւ կասուլ. (Ոսկ. մ. Բ. 27։)
difference, variety, distinction, disparity, disproportion;
—ք, prognostic, augury, omen;
առ — մտաց, according fo the judgment;
մի՛ լիցի — ընդ բարին եւ ընդ յոռին, he shall not search whether it be good or bad;
ոչ ինչ է — Տեառն ապրեցուցանել բազմօք կամ սակաւուք, the Lord can give the victory to the smaller or the greater number;
աւուրք խտրոց, superstitious regard for unlueky days;
ի —ս անկանիլ, to fall into vain or superstitious observances.
· Calfa
, ո հլ. «տարբերութիւն, զանազանու-թիւն դնելը» ՍԳր. որից յգ. խտիրք «աւե-լորդապաշտութիւն» Ոսկ. մ. բ. 26. «մի տե-սակ կախարդական հմայք» Մանդ. էջ 160, 190, 197 (գրեթէ իբրև հոմանիշ են յիշուած՝ «ի հմայս և յռութս և ի խտիրս և ի դիւթս. էջ 160. Առ ուռութս և առ խտիրս և առ հմայս. էջ 190. Խտրոց և հմայից. էջ 197). խտրել «զանազանութիւն դնել» ՍԳր. Սեբեր. Կիւրղ. ել. «չարագուշակ համարել» Բուզ. խտրանք Եզն. էջ 92. Ոսկ. խտրոց Ել. ը. 23. Ոսկ Ագաթ. խտրութիւն Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. խըտ-րադիմայ Նար. խտրողադիւթ Մանդ. անխը-տիր ՍԳր. Կոչ. շաբաթախտիր Կոչ. լուսնա-խըտիր, շեղջախտիր Մանդ. էջ 194, խտրո. ղադիւթ Մանդ. 197. դժուարախտրելի Բրս. թղթ. անխտրականութիւն (նոր բառ) ևն։
ՆՀԲ լծ. արաբ. խարմ, խարէ, խարգ, տարք բառից։ Meillet MSI 8. 294 սանս. khidáti և յն. σγίζω «ճեղքել, բառերի հետ՝ իբր *խիտիր ձևից։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 226 խոտոր, խոտել բառերի հետ՝ -իր մասնիկով։ Karst, Յուշարձ. 428 հատանել բայի հետ՝ թթր. at ai «բաժանել»։
ԽՏԻՐՔ. πατατήρησις observatio, superstitio. Խտրութիւն աւելորդ եւ սնոտի իրաց. պահպանութիւն հեթանոսական կամ հրէական եւ պառաւական աւանդից. ԵՒ Դիտումն աւուրց կամ այլափոխութեանց լուսնի հմայական. աւելորդապաշտութիւն.
Ոչինչ է խտիր առաջի երկնաւորին ընդ բազումս եւ ընդ սակաւս։ Ոչինչ է խտիր տեառն ապրեցուցանել բազմօք կամ սակաւուք. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 18։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 6։)
Զթեթեւագունիցն առ խտիր մտաց՝ իբր զստուար ծանրութիւնբեռանց. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Յորժամ ազատանալ պարտ էր ի խտրոց, քանզի եկեալ հասեալ էր ժամանակն, յայնժամ առաւել կապէին զանձինս ընդ խտրութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
shout of encouragement or incitement, encouragement, comfort, incitement;
encouraging, animating;
exhorting;
— տալ՝ մատուցանել, to encourage, to give heart to or inspirit, to rouse, to excite, to urge on;
— բառնալ՝ հարկանել, to shout encouragingly;
— առնուլ, to take heart, to cheer up, to take courage.
· Calfa
ՆՀԲ խրախ յոյս։ Տէրվ. Altarm. 92 խօսիլ, խոստանալ բառերի հետ՝ սանս. çans արմատից։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 բրա (=խրա) նախդի-րով՝ սանս. հվա կամ հու արմատից։ Հիւնք. խօսիլ բայից։
ἅλειψις exhortatio incitatio βοή clamor. (որպէս թէ Խրախ յոյս) Ձայն յուսադիր. քաջալերութիւն. յորդորումն. գրգիռ յառաջ խաղալոյ. յորդորանք, սիրտ տալը՝ առնելը.
Կործանեցան (պարիսպքն) ի խրախոյս բարբառ աղաղակի. (Եփր. յես.։)
Փող հարին՝ խրախոյս բարձին։ Խրախոյս բարձեալ իւրեանց բարբառովն՝ ձեռն ի գործ առնէին։ Հոգի տեառն զօրացոյց զգեդէոն. եւ խրախոյս եբարձ աբիեզէր զկնի նորա. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 33։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 37։ Դտ. ՟Զ. 34։)
Խրախոյս բառնային աղաղակելով ամենայն զօրքն պատերազմիկք. (Բուզ. ՟Ե. 5։)
Խրախոյս հարկանեն ուրախութեան յասելն, զուարճացեալ խրախոյս խնդութեան հարէ՛ք ի մէջ տաճարիս. (Լմբ. յանառակն. եւ Լմբ. համբ.։)
ԽՐԱԽՈՅՍ. ա. իբր Խրախուսօղ. եւ Խրախուսական. Սոքա խրախոյսք ընտրական տօնից։ Խրախոյս հանդիսիւ, միախումբ դասակցութեամբ. (Նար. առաք. եւ Նար. խչ.։)
showing, indication, mark, index, sign, testimony;
demonstration, evident proof;
show, appearance, parade, ostentation;
spectacle, laughing-stock, butt;
հաստատուն —, plain proof;
— բարեկամութեան, show of friendship;
— մեծարանաց, demonstration of respect;
ի —, ի —ս, ի —ս ինչ, only for show, for pretence, for ostentation;
—ս առնել, to shew, to show off, to make parade or display of, to display;
առնել ինչ ի —ս մարդկան, to do any thing so as to be seen of men, ostentatiously, for mere shew, to obtain applause fraudulently;
լինել ի —ս, to be exposed to mockery or contempt, to be the laughing-stock, the butt of;
զոմանս — առնել ի խրատ այլոց, to hold up to opprobrium for example to others.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց բերուած վկայութիւնները յետին են) «արտաքին երե-ւոյթ, ձևակերպութիւն» Մտթ. զ. 1, իզ. 5, Ոսկ. «նշան, օրինակ, փորձ, գաղափար» Ոսկ. յհ. ա. 21, բ. 19. Եւագր. «ծաղը, խայ-տատականք» Օր. իը. 37. Սեբեր. «փաստ, ապացոյց» Յճխ. Փիլ. որից ցուցանել ՍԳր. Եզն. ցուցակ Փարպ. ցուցիչ Եւս. պտմ. Վեց-օր. ցուցումն Ոսկ. յհ. ա. 20. նորացոյց, Ոսկ. մ. ա. 4. Ագաթ. ճանապարհացոյց Կոչ. մատնացոյց կամ մատնցոյց Գ. մկ. զ. 22 Յոբ. լդ. 26. Եփր. ծն. և ել. յառաջացոյց Ագաթ. նկարացոյց Ագաթ. հրեշտակացոյց Փարպ. հնարացոյց Սեբեր. երազացոյց Սե-բեր. Ագաթ. կանխացոյց Սեբեր. ապացոյց Յհ. իմ. Երև. Անյ. նոր բառեր են ցուցամոլ, ցուցամոլութիւն, ցուցամատ, ցուցահանել, ցուցահանդէս, օրացոյց, կողմնացոյց, գրա-ցուցակ, դասացուցակ, ցուցարար, ուղեցոյց, ցուցադրել, ցուցադրական, ցուցակագրել, ցուցակագրութիւն ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skeu-sk'-ձևից, որ յառաջանում է skeu-«դիտել, նկատել» ար-մատեո՝ sk՛ աճականով. ժառանգակից ձևե-րից յիշատակելի են հբգ. scouwōn «դիտել», հսաքս. scauwōn, նբգ. schauen «դիտել» ռոթ. skuggwa «հայելի», us-skaws «շրջա-հայեաց», հհիւս. skygna «լրտեսել», չեխ. škoumati «նշանակել», պհլ. škóh=պրս. օ︎︎ šikūh «փառաւորութիւն, փառք, շուք» (իրան. <*skauaϑa-), նոյն արմատը առանց նախաձայն s-ի՝ յն. ϰοζω «նկա-տել», άϰούω «լսել», ἀμνο-ϰών «գառնա-րած>միամիտ, պարզամիտ, անմեղ» (բայց նաև s-ով შοο-σϰόος «զոհի տեսուչ»), լտ. caveo «զգուշանալ, հսկել», ռուս. чуять «զգալ, իմանալ», чудo «հրաշք» (հմմտ. գւռ. ցուցանք), սանս. kavi-«դէտ, գուշակ, մարգարէ, իմաստուն», ā-kuvate «ի նկատի ունենաով», զնդ. čəvīsi «փստահ՝ լիայոյս էի» ևն (Pokorny 1, 370, Boisacq 480, Walde 143)։ Հայերէնը պէտք չէ համարել անցողական, իբր *ցու-ուցանել «դիտել տաւ». որովհետև այս պարագային հրամա-յականը պիտի լինէր *ցո, այլ աճած sk' աճականով։
Böttich. Arica 69, 131 ցուցակ բառը կցել է սանս. čakšas ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 44-45 ցից, ցուց ևն ձևերի հետ՝ հնխ. sta, stu արմատից. հմմտ. յն. στευ-, լիթ. stoviu, լեթթ. stawé ևն։ Հիւնք. ուսանիլ բայից։ Bugge KZ 32, 76 համարում է հյ. տես, յն. δείϰνυμι և սանս. diç բառերին արմատակից *տիս ձևից, իբր *տիսուցանել >տսուցանել > *ծուցանել > ցուցանել։ Ուղիղ մեկնեց Meillet MSL 8, 296-7 Esq. 78 (նոյնը Scheftelovitz BВ 28, 294, յետոյ Ben-
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. ցուցնել, Ննխ. Պլ. Ռ. ցու-ցունէլ, Սչ. ցըցընել, Ախց. Կր. Սեբ. ցըցընէլ, Ասլ. ցըցընէ՝լ, Խրբ. Տիգ. ցըցընիլ, Զթ. ցը'ցը'նիլ, Սվեդ. ցըցցընիլ, Հճ. ցmցmնել։ Նոր բառեր են ցուցանք, ցուցարանք, ցու-ցուլանք, ցուցք։
Մի՛ առնել առաջի մարդկան՝ որպէս թէ ի ցոյց ինչ նոցա։ Զամենայն գործս իւրեանց առնեն ի ցոյցս մարդկան. (Մտթ. ՟Զ. 1։ ՟Ի՟Զ. 5։)
Աներեւելիս պարտ էր առնել, եւ առանց ցոյցս առնելոյ՝ զոգւոցն մաքրութիւն. (Փիլ. ել.։)
Վասն է՞ր ինձ ցոյցս առնես, յորժամ աղքատին ողորմիս։ Զի մի՛ ի ցոյցս ինչ գործիցեմք։ Ի ցոյցս ինչ գործ ոչ գործէ։ Ո՛չ ի ցոյցս ինչ գրեցին՝ զոր ինչ գրեցին։ Յաղագս մեծութեան եւ պատուասիրութեան ի ցոյց առնելով։ Յաղագս մարդկան գովութեան ի ցոյցս արարեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 2. եւ 5։ Ոսկ. յհ. Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Զխայտառականս ամօթոյ իւրեանց (զկուռս) ցոյց առնեն մարդկան. (Բարուք. թղթ.) (որ բերի եւ ի ՟Գ նշ)։
Խնդրել ի մարդկանէ փառս՝ ցոյց է անհաւատութեան. (Բրս. հց.։)
Պղինձ պճնելի՝ ցոյցք առաքինութեան. (Նար. ՟Բ։)
Եղիցես յառակ, եւ ի ցոյց, եւ ի զրոյց ի մէջ ազգաց. (Օր. ՟Ի՟Ը. 37։)
Առ ոմանս երկայնամիտ լինի, եւ զոմանս ցոյց առնէ ի խրատ ամբարտաւանից. (Իգն.։)
Զայնպիսին ցոյց արասցեն, եւ ընկեսցեն եւ մերժեսցեն։ Ընկեցեալք լիցին ի պատուէ անտի երիցութեանն, եւ ցոյցք լիցին իբրեւ ընկեցեալ՝ ժողովրդեանն առաջի. (Կանոն.։)
ՑՈՅՑ. Ապացոյց. տարացոյց. ցուցակութիւն յայտնի պատճառօք. ցուցում.
Զի՞նչ այլ քան զայս յայտնապէս ցոյցք առակաւոր բանիս. (Իգն.։)
Եւ այս վասն սորին բաւական է առ ի ցոյց. (Շ. թղթ.։)
bull;
— վայրի, ure-ox, urus;
միս, մորթ ցլու, bull-beef;
bull's-hide;
բառաչ, պոչիւն or պոռոչիւն ցլու, bellowing, lowing;
— բառաչէ, the bull bellows;
զոհ ցլուց, taurobolium;
Taurus, the Bull;
· Calfa
, ու հլ. «անմալ եզ, բուղա» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. «ցուլ կենդանակերպը» Շիր. Նոնն. «մի կնոջ ապօրինի սիրականը» Սմբ. դատ. 120, 121. որից ցլագլուխ Պտմ. աղէքս. ցլաձև Գնձ. ցլափիղ Սամ. անեց. 67. Շիր. քրոն. ցլիկ Յհ. կթ. ծովացու Եզն. իշացուլ Եզն. Ոսկ. մ. գ. 6. Եւս. քր. ձիա-ցուլ Եւս. քր. մարդացուլ Յայսմ. ցլամարա (նոր բառ)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skulu-ձևից, որ նշանակում էր նախ «մատաղ ցուլ» և յետոյ, ռարձաւ «ցուլ». արմատը պահում է միայն յն. σϰώλας «շնիկ, շան ձագ» (-օς մասնիկ է. հմմտ. μεῖρας), σϰόλιον «ծովի շուն» ἰՆλԼα (Հեսիւք.) «շնիկ», σϰύμνος «անասա--շանակութեան զարգացման համար հմմտ. հսլ. junīcī և լտ. ǰuvencus «անասունի ձագ», բայց յատկապէս «ցլիկ»։
Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ու բնաձալ-նից։ Böttich Arica 65, 56 սանս. çulā «նիզակ» և çūra «վարազ» բառերի հետ՝
çr արմատից։ Muller SWAW 42, 2ss հմմտ. գոթ. stiur, սանս. sthūra։ Տէրվ. Altarm. 43, Մասիս 1881 մայ. 5, Երկ-ռառունտ 1884. 53, Նախալ. 114, 171 սանս. sthūra, զնդ. stára, գոթ. stiur, յն. ταῦρος, լտ. taurus, հսլ. turi, հյ. դուար հոմանիշների հետ։ Նոյնը նաև Bugge KZ 32, 45։ Հիւնք. լի, լցուցա-նել ձևից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 189, 191 ենթադրեալ *ուցն ձևի՞ց (տե՛ս եզն), իբր uqsōlo->ցուլ։-Scheftelovitz BВ 28, 289 սանս. çur «առիւծ, վա-րազ»։ Մառ, O полож. aбхaз. ափխ. աց, ИАН 1917, 315 ավար. օց, ափխ. ացը «ցուլ», իսկ ՀԱ 1921, 83 վրաց. սուլի «հոգի» բառի հետ (իբր «կենդա-նե»)։ Petersson Ar. u. Arm. Stud. 84 հյ. սողիլ, սողուն բառի հետ լիթ, šùlys «քառատրոփ», լեթթ. sulis «քայլ». մբգ. schel «ցատկող, վայրենի», հբգ. scelo «յովատակ» (հնխ. sk'ōl-)։ Ուղիղ մեկնեց Meillet BSL л 79 (1925), 20։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. ցուլ «բուղա», Մրղ. ցուլ «արու գոմէշ», Նբ. ցլեկ «եռամեայ կով», ոճով ասւում է Երև. ցուլ գ'ալ, Մշ. ցլի գ'ալ, Ալշ. ցլալ, ցուլ առնել ևն «կովի ցանկալը ցուլին»։
ταῦρος taurus. Արու արջառ. զուարակ. եզն ոչ մալեալ. (յն. դաւ՛րօս. լտ. դաւ՛րուս. լծ. ընդ դուար. տավար. եբր. սօր, զօր, թօր ).
Կովս քառասուն, ցուլս տասն։ Եթէ հարցէ ցուլ։ Ցուլ քարկոծ լիցի, եւ տէր ցլուն անպարտ լիցի։ Անդրանիկ ցլու գեղ նորա։ Ցուլք գէրք պաշարեցին զիս։ Զարիւն ցլուց եւ նոխազաց ոչ կամիմ։ Եւ զծովն իջոյց ի ցլուցն պղնձեաց երկոտասանեցունց. (եւ այն։)
Իսկ յաղագս ցլուն է այսպէս. ցուլ ոմն յոյժ վնասէր գաւառին. ի վերայ սորա եկեալ թեսեւս՝ սպանանէ զնա ... Եւ հաստատեցին զցուլ յերկինս. (Նոննոս.։)
cold;
cold, senseless, silly, stupid, insipid;
vain, frivolous, trifling;
cold, chill;
— մարդ, cold, frigid, unconcerned, indifferent person;
— ցաւ, piercing cold;
— պատճառք, poverty of argument;
— մահահամբոյր, chill of death;
— սաստիկ, a violent or biting cold;
սոսկալի, խիստ, անտանելի, թափանցող —, horrible, bitter, insupportable, piercing cold;
— է, it is cold;
սարսռացեալ դողալ ի ցրտոյ, to tremble all over with cold, to be benumbed with cold;
պատսպարիլ ի ցրտոյ, to provide against the cold;
վարժիլ ցրտոյ, to be inured to cold;
— առնուլ, to take cold, to catch cold;
դի — յերկիր ընկենուլ, to kill on the spot, to strike, a cold corpse, to the ground;
cf. Ընդարմանամ.
· Calfa
, ո, ի հլ. «պաղ, սառն» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 20. «պաղ օդ, պարզ և ցուրտ եղանակ» ՍԳր. Մծբ. Եզն. Եփր. վկ. արև. «անշուք, տգեղ, անշնորհք» Ոսկ. ես. և յհ. Խոր. որից ցրտաբեկ Ոսկ. մ. գ. 8. ցրտա-բուխ Վեցօր. ցրտակէզ Վեցօր. զրտահա-րիլ Եփր. թգ. 376. ցրտաշունչ Ագաթ. Փարպ. ցրտացուցանել Երեմ. զ. 9. ցրտութիւն Ա. Եռր. թ. 6, բ. Եզր. ժ. 9, Եզն.։
Klaproth, As. pol. 102 պրս. sarϑ, հինդ. surdi «ցուրտ»։ Peterm. 23, 39 պրս. sard «ցուրտ»։ Windisch. 46 սանս. carad «աշուն»։ Müller SWAW 40, 12 հմմտ. յն. ϰρόος։ Նոյն 41,6 սառն
ձևի պէս՝ զնդ. sarətō, պրս. sard «ցուրտ»։ Նոյնը Justi, Zendsp. 292 զնդ. sarəta ձևի տակ։ Տէրվ. Altarm. 48 և Նախալ. 72 սրանց հետ նաև լիթ. šaltas «ցուրտ», šalti «սառիլ», հյ. ոտւոն ևն. իոր հնխ. çar «սառիլ» ար-մատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 245 իբր ոնիկ հայ՝ կցում է սառն բառին կաս-կածով։ Horn. Grdr. § 100 պհլ. afsar-tan, պրս. aisurdan «սառիլ» Հիւնք. արաբ. պէրտ և պրս. սէրտ «ցուրտ»։ Patrubány SA 1, 193 սանս. kšudra «փոքր, չար», kšud «ցնցել», իսկ ՀԱ 1905, 254 ըստ Տէրվ.։ Scheftelovitz BВ 28, 294 գոթ. skura «տեղատա-րափ»։ (Այս համեմատութիւնը ուշա-գրաւ է գտնում Pokorny 1, 377 հնխ. k'ēuero-«հիւսիս, հիւսիսային քամի» caurus «հիւսիսային քամի», լիթ. šiá-uré և հսլ. sšveru «հիւսիս։ ևն), Karst, Յուշարձ. 425 ույգուր. եաքուդ. tong «սառոյց»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 62 (որ և Zwei sprachliche Auf-sätze էջ 35) հնխ. sk'or-d-«ժայթքել, ցայտել» արմատից։ Պատահական նը-մանութիւն ունին պրս. ❇ sard «ցուրտ», որից փոխառեալ է արաբ. [arabic word] sard «ցուրտ» (ըստ Կամուս. թրք. թրգմ։ Ա. 632), խունս. ցուէր «ցուրտ». վրաց. ցրիատի դղե «ամպամած և ցուրտ օր» (ուրիշ ձևով չի գործած-ւում)։
ԳՒՌ (dialectal) ԱԽո. կր. Շմ. Ջղ. Տփ. զուրտ, Երև. Ալշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ցուրդ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. ցուռտ, Հմշ. ցույդ, Գոր. Ղրբ. Ագլ. ցօռտ, Սվեդ. ցօրդ, Ասլ. ցիւրդ, ցիւր*.-նոր բառեր են ցրտիլ, զրտատար. ցրտահարուիլ։
Հրէականս իմն հեղուն ցուրտս եւ խոտորակս եւ անմտութեամբ լիս։ Պատճառս ցուրտ եւ աննման։ Եւ կամ այլ ինչ ցուրտ պատճառս ուրախակիցն լինելոյ. (Պրպմ. ձ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ Շ. ընդհանր.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Ցուրտ եւ տօթ, ամառն եւ գարուն։ Հուր եւ տապ (կամ ջեր), ցուրտ եւ սառն։ Ցուրտ էր, եւ ջեռնութիւն։ Ի տուէ ի տօթի, եւ գիշերի ի ցուրտ։ Ի տօթի տուջեան, եւ ի ցուրտ գիշերոյ։ Առաջի ցրտոյ նորա ո՞ կարէ կեալ։ Յաւուր ցրտոյ։ Վասն անձրեւին, եւ վասն ցրտոյն։ Ի ցուրտ եւ ի մերկութեան.եւ այլն։
ՑՈՒՐՏ ψυχρός frigidus. որ եւ ՑՐՏԻՆ. Հակառակն ջերմի կամ տաքի. հով. զով.
shouts of joy;
air, song, glee, ditty, ballad;
pomp, show;
— բառնալ, to sing a song.
· Calfa
մեկնում է իբր ցոյց («զգործողութիւն գուսանին, որով սա հանդիսացելոց զգործս որևէ անձին ցուցանէ»)։ Հիւնք. ցոյց բառից։ Մառ, Христ. воcт. 2 (1913), 27 վրաց. თუთა թութա «լուսին» բառի հետ, որ նշանակում է նաև «շար-ժում». նոյնը գտնում է šuš ձևով՝ վրառ. āუმბარი շուշպարի, սվան. šuspar «մի տեսակ պար» բառերի մէջ։ (Բայց դըժ-բախտաբար հյ. շուրջպար բառն է1)։
Հարսանիք էին, եւ երգք եւ ցոյցք եւ ղամբարք առագաստաց. (Ոսկիփոր.։)
ՑՈՒՑ. πομπή pompa. գրի եւ ՑՈՅՑՔ. Որպէս թէ ցունծք, այսինքն Ցնծութիւն. կամ ցոյցք ուրախութեան. հանդէս. երգ ուրախութեան, ձայն նուագաց կամ նուագ ձայնից. շաչիւն. շառաչիւն.
wood;
tree;
— կենաց, the Holy-Rood, the Cross;
tree of life, lignum-vitae, guaiacum, thula or thuya;
— խնկոց, odorous, scented wood;
— իւղոյ, olive-wood, olive;
չնչին —, fragile wood;
— այրելի, fire-wood;
— հարկանել, պատառել, to cut wood;
to cut down, to fell;
— ընկենուլ, to draw or cast lots;
կախել զ—է, to crucify.
· Calfa
, ի հլ. «փայտ. 2. ծառ. 3. կախա-ղան» (հմմտ. կախել զփայտէ=պրս. badār kasidan) ՍԳր. որից փայտ ընկենուլ «վի-ճակ գցել» Եղիշ. Բ. էջ 39 (սրա համեմատ էլ Բառ. երեմ. էջ 333 ունի քուեայ «փայտ». հմմտ. Կովկասի արդի գւռ. չօփ քցել «վի-ճակ գցել, քուէարկել»<պրս. [arabic word] cōb «փայտ» բառից). փայտաբեր Յես։ թ. 21 փայտագործ Ագաթ. փայտակերտ ՍԳր. փայտակոյտ Ես. լ. 33. փայտակոտոր Օր. իթ. 11. Յես. թ. 21, 27. փայտակոփ Եփր. թգ. փայտատ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. 455. էր ընդ եղբ. 44. փայտեղէն ՍԳր. անփայ-տակերտ Եւս. քր. փայտանալ «ցրտից փայտ կտրիլ» Մծբ. 192. փայտ համարոյ «հաշուեփայտ. տճկ. չէթէլէ» Լմբ. մատ. 107 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). խաչափայտ Ա. պետր. բ. 24. Ա-գաթ. մայրփայտեայ Ագաթ. լաստափայտ Իմ. ժդ. 6. Եփր. համաբ. 251. եղևնափայ-տեայ ՍԳր. նաւափայտ Իմ. ժդ. 1. նոր բառեր են փայտաշէն, ձեռնափայտ, վառե-լափայտ, լուցափայտ, հաշուեփայտ, փայտ-ածուխ, փայտային, փայտոջիլ, փայտփոր, փայտփորիկ ևն։
Վրդ. ծն. ա. 12 և Տաթև. հարց. 214 հանում են փտիլ բայից։ Klaproth. As pol. 101, 142 զնդ. pjar և սամոյէդ pjā, pā։ Bugge IF 1, 455 (նոյնը նաև Scbeftelowitz BВ 29, 41) պայթել բա-ռի հետ՝ կցում է սանս. bhédati, լտ. findere «ճեղքել», յատկապէս «փայտ ճեղքել» ձևերին։ (Մերժում է Pokorny 2 139)։ Հիւնք. յն. παιδεία «խրատ, կրթութիւն, պատիժ ևն»։ Patrubány SA 1, 212 հբգ. spalten «ճեղքել», մբգ. spelte «ճեղքած փայտ» բառերի հետ։ Liden, Stud. z. altind. 34 հհիւս. biti «գերան», հնխ. bhid-«ճեղքել» արմատից։ Lewy KZ 40 (1906), 422 անգսք. spitu, լտ. spissus «պինդ, ա-մուր», լիթ. spēst «ճնշել»։ Kорщъ, թրգմ. Հովիտ 1914, 470 չերքէզ. pxa «փայտ» բառի հետ։ Նոյնը նաև Մառ, яфeт. cбор. 1, 55.
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. փայտ, Ախց. Կր. փատ, Ակն. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ։ Պրտ. Սչ. Սեբ. Սվեդ. փադ, փmդ, Ղրբ. փmդ, փրէդ, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. փէտ, Ալշ. Երև. Հմշ. Մշ. Տիգ. փէդ։ Նոր բառեր են փայտաման, փայտանոց, փայտաջուր, փայտատաւոր, փայտարար, փայտել, փայտեփուր, փայտումիս, փայտ-տր. փայտռկել։ Հետաքրքրական ձև է Ալշ. Մշ. փիցուկ «սատկած», որի բայն է փիտնալ «սատկիլ», որից երևում է թէ հինն է փի-տանալ<փայտանալ և փիտացուկ >փիտ-ցուկ >փիցուկ։
ՓՈԽ (borrowing) Լազ. փատի «տախտակի կտոր» (Մառ, Լազ. քերակ. 193). վրաց. գւռ. Եօհ»-ტοთი սիչափեթի կամ ჩიჩაφοთი չիչափե-թի «նոր կարելու ժամանակ կօշիկը շուտ տալու փայտ» (<հյ. *շրջափայտ), նաև კარაბეტი կարապետի «կարափալտ. եռան-կիւնի փայտեայ պրիզմա, որի վրայ կօշ-կակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (Бeридзe, Гpyз. rлocc. nо имер. и paq'. говоpaм CIeт. 1912, էջ 39 և 20)։
Տապան ի չորեքկուսի փայտից։ Պատառեաց փայտ յողջակէզ։ Կախեսցէ զքեզ զփայտէ։ Փայտ նիզակի։ Ի բազում փայտից զուարթանայ հուր։ Ընտրեաց հիւսն փայտ։ Առ փայտն՝ որ քան զնաւափայտն տկարագոյն է, աղաղակէ.եւ այլն։
ՓԱՅՏ. որպէս Ծառ. տունկ.
ξύλον lignum. Նիւթն. կամ մարմինն ծառոց, եթէ՛ հատեալ, եւ եթէ ի տունկն. փատ, փէտ.
Փայտ պտղաբեր։ Փայտս ամենաբերս։ Փայտ փշաբեր։ Զգին եւ զփայտ իւղոյ։ Զի՞նչ լինիցի փայտ որթուն յամենայն փայտից ոստոց, որ են ի փայտս անտառի, եւ այլն։ Ի պտղոյ փայտին ճաշակեալ։ Փայտիւն (խաչի) զփայտ սրբեալ. (Խոսր.։)
affecting, moving, touching;
amiable, dear;
offscum, offscouring, cf. Ջնջան;
— առնել, ասել, to conjure, to beseech, to entreat, to beg, to supplicate.
· Calfa
«ջնջան, ջնջոց, սրբիչ, քուրջի կտոր». մէկ անգամ ունի Ա. կոր. դ. 13։ «իբրև առակ նշաւակի եղեաք ամենայն աշ-խարհի, ամենեցուն փարելի լինել մինչև ցայժմ». յն. περίϑημϰ «աղտ, սրբուած կեղ-տը»։
Անմեղք, որ առանց նենգութեան են, եւ ամենեցուն փարելի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
ՓԱՐԵԼԻ. Խանդաղատական, աղերսական. սրտառուչ. գորովական.
Փարելի բարբառ ընդ իմ էլի էլի առ հայր գոչէր. (Շար.։)
Իբրեւ առակ նշաւակի եղեաք ամենայն աշխարհի, ամենեցուն փարելի լինել մինչեւ ցայժմ. (՟Ա. Կոր. ՟Դ. 1։)
Մի՛, աղաչեմ, եւ փարելի ասեմ, մի՛ վայրապար խաբեսցուք զանձինս։ Այլ աղաչեմ, եւ փարելի ասեմ։ Զքեզ փարելի առնեմք՝ արգահատօղ լինել, եւ մի՛ սաստիկ առ յանցաւորսն երեւել. (Ոսկ. եփես. ՟Դ. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 14։)
little, small;
few;
inconsiderable, trifling;
minor;
— ինչ, — մի, somewhat, a little;
փոքու իմն, in few;
almost;
յետ փոքու, զկնի փոքու ինչ, յետ — ինչ, shortly after, in a short time, shortly;
ի փոքուստ, from small matters;
ի փոքուն, in small things;
ի փոքուստ or փոքրուստ, in infancy, yet young;
— —, առ — —, ըստ փոքու փոքու, առ ի — —, by little and little, little by little, by degrees, insensibly;
— մի յառաջ, shortly before;
— մի եւս՝ եւ, — միւս եւս, — ինչ՝ եւ, little was wanting, there was little wanting to, almost, nearly;
— միւս եւս եւ անկանէի, I was very near falling in;
— մի եւս սասանեալ էին ոտք իմ, my feet were near sliding;
— ինչ համարել, վարկանիլ, — իմն թուիլ յաչս, to hold as trifles, to consider as insignificant;
ի փոքունս յարեալ հայիլ, to stand upon trifles, to lay much stress upon things of no importance.
· Calfa
(սեռ. փոքու, բղ. -քուէ, յգ. -քունք, -քունց, յետնաբար փոքեր, փոքրէ) «պստիկ, քիչ» ՍԳր. Ոսկ. որից փոքրել «մա-զերը կտրել» ՍԳր. փոքրիկ ՍԳր. փոքրկա-նամ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ել. փոքրոգի Մտթ, ժա. 30. Ոսկ. ա. թես. փոքրաբան Ոսկ. ա. կոր. փոքրագին «էժանանոց» Սեբեր. փոք-րադիր, փոքրամասնութիւն, փոքրատառ, փոքրաքանակ (նոր բառեր) ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phuku-ձևից, որ տուել է հյ. *փուքու, տարանմանու-թեամբ փուքու, որից փոքր։ Հնխ. արմատն է pok, pou, pu «փոքր, քիչ», որ -ko-, -ro-, -lo-մասնիկներով աճած ձևի տակ երևում է հետևեալ բառերի մէջ. լտ. paucus «ռեւ» paulus, paullus «փոքր, տկար», pauxillus «շատ փոքրիկ», pauper «աղքատ», paryus «փոքր», parum «շատ քիչ», յն. παυβος «սա-կասութիւն, փոքր, կարճ», նաև գոթ. fawai, հբգ. fao. fō, fōh, անգսք. féa, անգլ. few, հհիւս. fár «քիչ, սակաւ»։ Հնխ. pōu-առ-մատի տաստկականն է (ըստ Ernout-Meillet 707) phau-, որից է յն. φαῦλος «ցածրո-
Klaproth, Asia pol. 102 լտ. paucos, իտալ. poco, վոթյակ. pokzi։ ՆՀԲ լծ լտ. paucus, իտալ piccolo «փոքր», po-co «քիչ»։ Peterm. 17, 25, 38 յն. μιϰρος «փոքր», պրս. pusar և լտ. puer «մա նուկ»։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 449 յն. μιϰρός, լտ. paucus կամ պրս. pusar, սանս. putra, լտ. puer։ Win-disch. 15 լտ. paucus։ Պատկ. Изслед. ըստ Windisch։ Տէրվ. Altarm. 7 լտ. pau-cus, pu-er, յն. παῦρος «քիչ», πaίς =*παfιδ «տղայ», գոթ. faus, favs «քիչ» բառերին ցեղակից։ Նոյն, Նախալ. 93 կա՛մ ծագած հնխ. pu «զարնել, կոտ-րել» արմատի puk աճականիո (հմմա-յն. παίω, լտ. pavio, լիթ. piauti) և կամ աճած է ք մամնիկով։ Հիւնք. փուխր բառից։ Bugge 32, 31 ըստ Win-disch. նախաձևը դնելով phauku-։ (Մերժում են Walde և Pokorny նա-խաձայնի պատճառով. վերի ձևով կա-պելով յն. φαῦλος բառի հետ՝ բացա-տրւում է նախաձայնը)։ Patrubánv ՀԱ 1908, 277 հնխ. bhog-«չորացտել» աոմատից։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. փոքր, Երև. փօքր, Ագլ. Տփ. փուքր, Ննխ. փօքր «փոքր», իսկ Հւր. փօրիկ «մի քիչ», նոր բառեր են փոքրաւոր, փոք-րութ, փոքրափոր։
Եւ այս իմաստութիւն է՝ ի փոքունց իբրեւ ի մեծամեծաց երկնչել. (Մխ. առակ.։)
Այր ոմն ի պարսից՝ ոչ ի փոքունց եւ յաննշանից։ Փոքումբքն առ բարձրագոյնս ածէին զնոսա։ Ոչ է փոքր՝ թշնամանելոյն ոչ հատուցանել փոխարէնս։ Մի՛ փոքր վարկանիր։ Փոքր իմն թուեցեալ. (Խոր.։ Ոսկ.։ Սարգ.։ ՃՃ.։)
Աղէց նոցա փոքր մի ի սրբութիւն։ փոքր մի առաւել գտար քան զնոսա։ Փոքր մի յառաջ։ Որում մի եղերուք չարչարակիցք։ Փոքր մի ննջիցես.եւ այլն։
Առ փոքր մի նիզակակցացն յանզգաստութենէ ի պարտութիւն մատնեալ։ Առ փոքր մի ինչ բարկացեալ իցէ։ Եւ ոչ առ փոքր մի խոնարհեցան. (՟Բ. Մակ.։ Արծր. ՟Գ. 9։)
Փոքր ի շատէ ծծելով յանապական վերին օդոցն։ Ասասցուք փոքր ի շատէ։ Եւ ի մեզ փոքր ի շատէ խնայէին։ Ասացաք փոքր ի շատէ։ Փառացն բան հատուցեալ եղեւ փոքր ի շատէ։ Փոքր ի շատէ յիշատակեսցուք։ Զոր ծանուցաք փոքր ի շատ յիշատակեսցուք։ Զոր ծանուցաք փոքր ի շատէ. (Եղիշ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Ա.։ Շ. խոստ.։)
Փոքր փոքր յիշեցուցանեմ։ Փոքր փոքր յաւելեալ ի նոսա զզօրութիւն։ Փոքր փոքր՝ յառաջանալ իմաստիցն՝ պատուել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։ Իգն.։ Լմբ. պտրգ.։)
Առ փոքր զաճումն առեալ։ Առ փոքր փոքր՝ յաւելուածովն գալ ի կատարումն։ Առ փոքր փոքր յառաջատելով։ Առ փոքր փոքղ՝ զգայութիւնս ողոքելով՝ պարտել. (Յճխ.։ Սարգ.։)
Որ անարգէ զսակաւս, առ ի փոքր փոքր կործանեսցի. (Սիրաք.։)
Ըստ փոքու եւ առ սակաւ սակաւ խոշտանգեցից. (Ճ. ՟Գ.։)
ՓՈՔՈՒՍՏ, կամ ՓՈՔՐՈՒՍՏ. (առաւել ռմկ. ) Ի փոքր հասակէ. ի մանկութենէ. պըզտըկուց.
ՓՈՔՐ ՄԻ. մ. ՓՈՔՐ ԻՆՉ. μικρόν, κατὰ μικρόν, ὁλίγον, βραχύ τι, βραχέως paululum, parum, parumper, modicum, in modico, leviter, breviter. Սակաւ մի. սակաւուք. փոքու իւիք. խուն մի. առ սուղ ժամանակ. գոյզն խտրոցաւ կամ խտրութեամբ. քիչ մը.
froth, foam, scum;
slaver, drivel;
— օճառի, soap-lather;
— ի վեր բերել, to froth, to foam;
ի բաց առնուլ or բառնալ զ—ն, to skim, to scum, to despumate.
· Calfa
, ռ հլ. (յետնաբար յգ. փրփր-րունք, -րանց) «փրփուր» Վեցօր. որից փըր-փըրել, փրփրիլ Մրկ. թ. 17, 19. Յուդ. 3. եսն. փրփրեցուցանել Ղկ. թ. 39. փրփրածին Նռնն. Մառ. փրփրերախ Յհ. իմ. պաւլ. եղեգնափրփուր ՋԲ. ծովափրփուր, փըր-փըրալից, փրփրուն (նոր բառեր)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phēr-արմատից, որ և sper-«ցանել, ցրուել, սփռել», (տես փռել, սփիռ). սրանից հյ. *փիր, կրկնու-թեամբ *փիր-փուր>փրփուր. ցեղակիցնե-րից ունինք միայն յն. αՓρός «փրփուր»՝ պարզ արմատից, առանց կրկնութեան և α լաւե-լուածով. հմմտ. նաև օստ. ffiur «փրփուր»։ Միւս հնդևրոպական լեզուների մէջ այլ ար-մատից ունինք n կամ m բաղաձայնով՝ սանս. phéna-, օստ. fing, հսր. pšna, հպրուս. spaoуno, լիթ. spáine, հբգ. ferm, հանգլ. fám, լտ. spūma, սոգդ. pym 'kh, ո-րոնք հաւասարապէս պակասում են հյ. և յն. (Meillet-Ernout 927)։
ՆՀԲ լծ. լն. πορφύρα, լտ. purpura «ծի-րանի»։ Bugge IF 1, 456 միացնում է կասկածով յն. μορφὸρω «ծփալ, տա-տանիլ (ծովու)» կամ լտ. spuo «թրք-նել» ձևի հետ։ Հիմնք. յն. πορφῦρα։ Pat-rubány ՀԱ 1908 246 կազմուած փուր արմատից, որ կցում է փուք և փը-չեւ ռառերին։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 84 կրկնուած phor-արմատիզ, որի մեկնութիւնը տուել է Balt. u. Slav.
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Խրբ. Կր. Հմշ. Ջղ. Սեբ. Սչ, Տիգ. փրփուր, Ռ. փուրփուր, Գոր. Ղրբ. փրփօր, Սվեդ. փրփէօր, Զթ. փօյփույ, փօր-փուր, Երև. Արշ. Մկ. փռփուռ, Ագլ. փրփօռ. Շմ. փռփըռ, Սլմ. Վն. փռփուռ, Մշ. փըո-պուռ.-նոր բառեր են փրփրալի, փրփրա-կալել, փրփրուկ։
ՓՈԽ (borrowing) Լազ. փոփոժի, փոփոջի «փրփուր», որ թէև բաւական հեռու է երևում հայերէ-նից, բայց ենթադրում է հնագոյն *փոփորի. հմմտ. վրաց. քմարի=լազ. քոմոջի «ամու-սին» և վրաց. ծերի=լազ. մճաջի «ճանճ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 419)։ Համեմատու-թիւնը շատ կարևոր է ջ-ի և ր-ի նախնու-թիմնը որոշելու համար։
to cause to froth, to cover with foam;
cf. Փրփրամ;
— առ կատաղութեան, to foam with rage, to fume with anger.
· Calfa
«անմեռուկ կամ կոճկորաև կոչոսած բոյսը. դանդուռ, լտ. portulaca, տճկ. սէմիզ օթ, պրս. խըլֆա» Բժշ. Հին բռ. Մխ. հեր. որոնց մէջ գրւում է նաև փերփեր, փրփրերան, փերփերան, փարփար, փառ-փառ. մեր գրականում ընդունուած է փըր-փըրեմ ձևով, իսկ արևելեանում չի գործած-ւում (կայ միայն դանդուռ)։
ԳՒՌ (dialectal) Էնկ. թրքախօս հայոց մէջ փրփը-րեմ (Բիւր. 1898, 865), Սվեդ. փրփրէօս, Ագլ. փրփmրիւն, Ջղ. փէրփէրան (նոր փո-խառութիւն պարսկերէնից), Ղափան՝ պըր-պըրա՛ն, Կր. փիրփիրի, Խն. փարփար, Խրբ. փէրփէր, Մկ. փառփառ, Մշ. փարպառ, Ալշ. փmռօփmռօ (որ թուի թէ նշանակում է «օճառախոտ կամ օշինդր»).-Ըստ Մշ. ժողովրդական ստուգաբանութեամբ բառա ծագում է փառ «կտոր» ձևից, իբր թէ փառ-փառ «կտոր կտոր, փերթ փերթ տարածուած բոյս»։
Սկսաւ փրփրել, եւ թաւալել առ ոտս սրբոյն. (Ճ. ՟Ա.։)
animal excrement, ordure;
— արջառոյ, cow-dung, manure.
· Calfa
(յետնաբար ռ հլ. սեռ. քակորոյ՝ Լմբ. ծբ մարգ. էջ 40՝ ովս. թ. 4) «թրիք, աթար, արջառի աղբ» Եզեկ. դ. 15. Սղիշ, Վրք. հց. բ. 263. Նչ. եզեկ.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. kakka-«քաք» մանկական բառից՝ -որ մասնիկով. ժառանգ-ներից են պրս. [arabic word] kaka, [arabic word] kaki, յն. ϰαϰϰη, միռլ. cacc, քիմր. cach, բրըտ. cac'h, քորն. caugh, ռուս. кака (գոյականի նշա-նակութեամբ), լտ. caco, cacare, յն. xаϰϰаω, մեռլ. caccaim, ռուտ. какать, աբգ. kakken (բայական ձևով) ևն։ Նախաձևի կրկնակ k ձայնը պահած են յն. իռլ. լեզուները, բայց հայր կրկնակ թաղաձայն չընդունելով՝ վե-րածել է (Pokorny 1, 336, Ernout-Meillet 121, Walde 104, Boisacq 395)։ Մեր. բառի երկրորդ և առանց մասնիկի ձևն է քաք, որ տե՛ս առանձին։ Քաք և քակոր բառերի կա-պը հաստատում է նաև Ղրբ. քա՛քուռ, որի մէջ -ուռ մասնիկի համար հմմտ. ծակ-ուռ։
Müller SWAW 41, 7 սանտ çakrt «կղկղանք» բառի հետ։ Justi, Zendsp. 77 զնդ. kaxvarəδa «կախարդ», աֆղ. kakar «կեղտոտ, պիղծ»։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 29 գշ-կուր հոմանիշի կուր մասի հետ նոյն է դնում քա-կոր բա-ռի վերջին մասը։ Տէրվ. Altarm. 17 -որ դնում է մասնիկ, իսկ քակ-=աանս. chag-ana «չոր աթար», chagana «ա-թարէ կրակ»։ Հիւնք. պրս. kaki և հյ. քաք ձևերի հետ։ Փ. Տէր-Մովսէսեան, Arm. Bauernhaus, էջ 154 սանս. ča-
kլt, լտ. cacare, լիթ. sziku, յն. ϰαϰϰη կամ հյ. քաք բառից։ (Ոմանք արանցից ուղիղ են, միւսները ախալ)։ Pedersen, racare. ռուս. кака։ Վերի ձևով ունի Meillet MSL 15, 339։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 92 չընդունելով հյ. ք <հնխ. k, մերժում է այս համեմա-տութիմնը և դնում է անգսք. post, հբգ. dost «թրիք» <հնխ. *tug-s-to-, իսկ հայր *tuag-or-o. արմատը *tueg-, *tug-։
ՓՈԽ (borrowing) Գաւառականից է փոխառեալ ն. ասոր. k''ak'*or «վառելու աթար»։
Ետու քեզ քակոր արջառոյ փոխանակ աղբոյն մարդոյ. (Եզեկ. ՟Դ. 15։)
Քակորով արջառոյ առնել զհացն. (Նչ. եզեկ.։)
βόλβιτον stercus. Աղբ անասնոց. ապաւառ. գշկուր. թրիք. մանաւանդ չորացեալն.
he-goat, goat;
weedings;
— հանել, cf. Քաղահան առնեմ.
· Calfa
(ի հլ. ըստ Ոսկ. մ. ա. 4 մարդա-պայքաղից. յետնաբար ի-ա հլ.) «արու այծ, նոխազ» ՍԳր. Մանդ. Անյ. պորփ. որից քաղակ «փոքրիկ նոխազ» Թր. քեր. եղջե-րուաքաո «կէսը եղջերու և կէսը այծ՝ մտա-ցածին մի կենդանի» Եղիշ. հրց. 52, Անյ. աորփ. Սահմ. Վահր. երրդ. էջ 165. փղա-քաղ, ուղտաքաղ Մագ. թղ. 232, քաղեան «նոխազներ» Մագ. այծքաղ Օր. ժդ. 5 կամ այծաքաղ Վեցօր. 192. մարդապայքաղ Ոսկ. մ. ա. 4. վիշապառիւծ քաղ Ոսկ. Կո-ղոս. 602-4. նաև Պայապիս Քաղեայ յա-տուկ անունը՝ որ տե՛ս Պայ բառի տակ։-Նոյն քաղ բառն է դարձեալ, որ «անասնոց խառնք» նշանակութեամբ գործածուած է Եփր. մատ. Բ. էջ 305. «Եկի հասի ի վերայ քոյ և տետի զքեզ զի հասեալ էր ժամանակ քո և ժամ քողաց քոց» (հմմտ. Եզեկ. ժզ. 8 Տեսի զքեզ, զի հատեալ էր ժամանակ քո և ժամանակ խախտողաց քոց, եբր. [hebrew word] dōdīm «սիրոյ, կրից, տռփանաց»), որից էլ յառաջացել է քաղոց ամտանունը, իբր «ա-նասնոց խառնից ամիսը» (Աճառ. Նոր բա-ռեր հ. մատ. Բ. 279)։ Վերջապէս նոյն բա-ռըն է աքաղ «ոչխարների զուգաւորութիւն, խառնք». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ունի Վստկ. 216. «Թէ զխոտն՝ զոր հովուի բիր կոչեն, խառնես և տաս, շատ աքաղ տայ առնել որձացն և իգացն. և քօշին և մաքւոյն միապէս է»։ Բառիս ստուգութիւնը կասկա-ծելի է սակայն, որովհետև հատուածի վեր-նագիրն է. «Վասն վազեցնելոյ և ի փաղ գալոյ (մերձաւորիլ)». փաղ և աքաղ կարող էին ձևով շփոթուիլ. այլուստ ստուգելու պէտք կայ։
Peterm. 25, 29 տանս. čhāga «այծ». Pott BVS 4, 68 օսս. sáǰ «այծ», Տէրվ. Altarm. 26 սանս. čhaga «բուծ», հսլ. koza «այծ», kozilu «քաղ», անգսք. he-cen «ուլ»։ Justi, Dict. Kurde 321 քրդ. kar, karik «ուլ»։ Պատկ. Maтep. I. 16 պրս. kal «անասունների արուն» (իմա [arabic word] kāl «արու գոմէշ»)։-Հիւնք. քուղ «լար, առասան» բառից։
«ընտրելով պոկել հանել, հաւա-քել». արմատ որ այս իմաստով առանձին գործածուած չէ. կայ միայն քաղ «մշակու-թեան անպէտ և վնասակար խոտ, որ քա-դում ❇և դէն են քցում» Եփր. աւետ. 275. Տաթև. ձմ. ղբ. որից քաղհանել «անպէտ խոտերը պոկել հանել» Ոսկ. մ. բ. 19. «ի-րեն հաճոյ եղածը հանել, ընտրութիւն ա-նել» Եզն. քաղահան «անպէտ խոտերը ջո-կելու գործողութիւնը» Բուզ. Յճխ. քաղահեղ-ձոյց «վնասակար խոտերի մէջ խեղդուած» Ոսկ. և Գէ. ես. ընդհանուր իմաստից են բը-խում քաղել «ընտրել, մէջից ջոկելով առնել, կթել, հաւաքել (խոտ, հունձք, փշրանք, ոջիլ ևն)» ՍԳր. Եփր. բ. կոր. Եւս. պտմ. «ցտծ-րից վերև հետզհետէ նեղացնելով շինել (շէնքը)» Ծն. զ. 16 (այս բառի բացատրու-թիւնը տալիս է Տաթև. ձմ. ճժա «Քաղելով ռռռծեյն այն է որ ժե կանգուն հասասար բարձրացոյց... և ժե նրբացոյց ի մի կան-գուն)». քաղուածոյք «հատընտիր» Եա. պտմ. ծաղկաքաղ Վեցօր. Մանդ. վիշապաքաղ Ա-գաթ. սերմնաքաղ Գծ. ժէ. 18. Վեցօր. պրտ-ղաքաղ Օրին. իդ. 21. Ղևտ. ժթ. 10. ճռաքաղ ՍԳր. ձկնաքաղ Վեցօր. պատառաքաղ Խոր. փայտաքաղ Եփր. ծն. էջ 53, յես. հասկա-քաղ Միք. է. 1. Ես. ժէ. 5. կրկտաքաղ Ոսկ. բ. կոր. բանաքաղ. Եզն. Մծբ. խորշաքաղ Ոսկ. ա. տիմ. զինաքաղ Օրբել. զօշաքաղ ՍԳր. ևն։-Քաղել բառի համար «խորհրդա-ձել» իմաստն է ենթադրել տալիս Տաթև. ձմ. ա, երբ գրում է. «Քաղոց՝ զքննութիւն հօր և որդւոյ և հոգւսյն սրբոյ, ասէ, ընդ մի-մեանս առ ի ստեղծանել զմարդն ըստ պատ-կերի»։
= Բնիկ հալ բառ՝ հնխ. ql-արմատից, որի sqel-։ sk'el-ձևից յառաջանում է հլ. ցել, որի ցեղակիցները տե՛ս անդ. մեր քաղ բառի նշանակութիւնն են ներկայացնում ճիչտ՝ յն. σϰαλλω «քաղհանել», σϰολεία «քաղհանք», οϰαλίς «քաղհանքի բրիչ», σϰα-λευω «պրպտել, որոնել»։ Ըստ այսմ հյ. ցել և քաղ իրար կրկնակ ու ձայնդարձ են։-Աճ.
Տէրվ. Altarm. 17 սանտ. kar «վիրաւո-րել, սպանել», յն. ϰαρπός «պտուղ» ևն ձևերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 111 հյ. քերել և քաղոց բառերի հետ՝ կզում է յն. σϰά́λλω, լիթ. skelti, գերմ. scheeren, Arharren բառերին, իբր հնխ. skar-«քերել, կտրել» արմատից։-Meillet MSL 8, 297 և 10, 270 հպլ. kolǰa, լիթ. kalu «դարբնել», յն. ϰλϰω «պաառո-տել», հսլ. klasd «հասկ» բառերին զե-ղակից։ (Յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 49)։ Հիւնք. քակել բայից։ Patrubány ՀԱ 1906, 368 հնխ. svel «շրջել» ար-մատից. հմմտ. իռլ. sel, bel, կիմր. chwel, լեթթ. svalstit «շրջել»։ Lidén IF 44, 191 հյ. քիլ բառի հետ միասին = հբգ. gihalōn «հասաքել»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի կումուք. kaγmak «պտուղը ծառից ցած թափել», որ յա-ռաջանում է թրք. [arabic word] ︎ qaqmaq «ցըն-զել» բայից։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. քաղել, Վն. ք'աղել, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ռ. Սեբ. քաղէլ, Ասլ. քաղէ՝լ, Ագլ. Գոր. Զթ. Խրբ. Շմ. Տիգ. Տփ. քաղիլ, Հմշ. քաղուշ, Սկ. ք'առիլ, Սվեղ. ք'mղիլ.-Նոր բառեր են քաղ-հան, քաղհանաւոր, քաղհանիչք, քաղհանել (>քաղհնել, որից քախնել Մշ. Ռ. «քաղհանք անեւ». Արր. «մանրամասն որոնել», ինչ. յն. σϰαλεύω), քաղատեղ, քաղոտել, քաղոց. քաղօն, քաղքաղել.-Սչ. քաղել, քաղվել ըս. տացել է ընդհանուր իմաստ, իբր «հաւա-քել, հաւաքուիլ», ինչպէս մարդիկ, դրամ ևն.-կարևոր բառ է քաղլակ «քթոց», որ և քաղալակ Ագլ. Երև. Ղրբ. =մհյ. քաղելակ (Նորայր, Բառ. ֆր. 143 ա)։
Այնչափ յանդգնեալ սատանայական հոգւովն, մինչեւ ի պատգամանց հոգւոյն սրբոյ քաղհանել, զկէս աւետարանի ընտրել առնել, եւ զկէսն իբրեւ զխոտան ի բաց թողուլ։ Ելանէ սերմանահանն՝ կա՛մ ի վար, կամ ի քաղհանել զվնասակար բանջարս. (Եզնիկ.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)
Այս են բոյսք չարութեան, զոր ժիր մշակքն քաղահան առնեն, եւ զբարի բոյսն սնուցանեն. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։)
անխոնջ փորեն, պեղեն, քաղհնեն, ստածեն։ Քախնելն, որ է Թէմիզլէմիշ ընելն. (Վստկ. ՟Բ. ՟Ի՟Է.) ուր եւ ՟Մ՟Կ՟Բ. կայ Քախնիչ, իբր գործի քաղահան առնելոյ։
Որպէս եւ (Եփր. առ Լեհ.)
hunger;
hungry;
— դժնդակ, ուժգին, անհնարին, violent, canine, ravenous, appetite, or hunger;
յուղել զ—, to excite, sharpen or quicken the appetite;
—իւ հարկանիլ, to be hunger-beaten, to be or feel hungry;
մեռանել առ —ոյն, to starve, to die of starvation;
հարկանել զ—, to stay or satiate hunger.
· Calfa
, ո, ի հլ. «անօթութիւն» Բ. կոր. 4ա. 27. Ես. թ. 20. Ոսկ. մտթ. «անօթի» Եպիփ. ծն. Պտմ. յյտ. Ներս. 76 (քաղցք և ծարաւի եմք). Ճառընտ. որից քաղցնուլ «անօթենալ» ՍԳր. քաղցենալ Փիլիպ. π 12. Եփր. փիլիպ. 163. Մծբ. քաղցանալ Եւս. պտմ. քաղցութիւն Եփր. համաբ. 42. քաղցելաբար Եփր. համաբ. 227. քաղցա-կան Ագաթ. քաղցեցուցանել Եփր. ասաց. Նիկոմ. (Յուշարձան 206), ընչաքաղց Ա-գաթ. ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. suld-sk'-ձևից, որ կազմուած է հնխ. suel-արմատից՝ d և sk' աճականներով։ Մեր բառի հետ առաջին հերթին համեմատելի են հհիսս. svelta «քաղցիլ», sultr «քաղց», շվեդ. svalta և դան. sulte «քաղցնուլ», որոնք ծագում են գերմ. suelt <հնխ. sUel-d-արմատից։ Այս արմատի բուն իմաստն է «նքողիլ, քաղցից նւաղիլ», ինչպէս ցոյց են տալիս հհիւս. svella «մեռնիլ», անգսք. sweltan և գոթ. swil'an «մեռնիլ», հբգ. swelzan «այրել», անգլ. swelter «տաքից ուշքը գնալ», sultry «կիզիչ տաք»։ Բոլորի պարզականն է հնխ. suel-«այրել, խանձել», որից յառաջանում են գերմ. schwelen, մգ. swelen, հբգ. swi-lizōn «այրել, խանձել», անգսք. swelab «կամաց կամաց այրիլ», լիթ. svilti «խան-ձիլ». լեթթ. swel-«խանձել», յն. εἰλη «արևի տաքութիւնը», ἔλα «արեգակ» (Po-korny 2, 531-2)։
պրս. xordan «ուտել» + sk'a մանի-կով։ Մերժում է Հիւբշ. 502։ Meillet MSL 10, 270 համեմատում է լիթ. álkti, հսլ. alkati, lakati «քաղցնուլ» բառերի հետ. Յիշում է Հիւբշ. IF Anz 10, 49։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 151 առաջարկեց նախ վերի մեկնութիւը, որ աւելի է հաստատում Lidén, Arm. Stud. 99՝ մերժելով Meillet-ի մեկնու-թիւնը։ (Այժմ նոյնը կրկնում են Peter-sson, Ar. u. Arm. Stud. 45 և Pokorny 2. 532)։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. kasi «քաղց»։ Մառ ЗВО 1925, էջ 799 ռուս. голод «քաղց»։-Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 45 թէև ընդունում է վերի մեկնութիմնը, բայց առաջարկում է նաև (բխելով «չոր» իմաստից) լեթթ, kalstu, kalst, kaltu «չորացնել», kal-dans «նիհար, վտիտ», մբգ. hel «յոգ-նած», նբգ. hellig «ծարաւից պապա-կած» ևն։
Ի քաղց եւ ի ծարաւ։ Խոտորեսցի յաջակողմն իւր առ քաղցի. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 27։ Ես. ՟Թ. 20։)
Որք աղքատին առաւել քաղցի լինին պատճառ։ Ընդ բազմօրեայ քաղցի նոցին։ Փոխան ժուժկալութեան նոցին քաղզոյ եւ ծարաւոյ. (Շ. թղթ.։ Յիսուս որդի.։ Շ. տաղ.։)
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
· Calfa
«չափ, որչափ լինելը». իբր գոյա-կան առանձին գործածուած չէ, բայց շատ սովորական է իբր նախադասութիւն՝ քան, քան զ-, քան սական, քան չև, քան եթէ, քան թէ, քան զի ձևերով՝ ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. սրանից են քանի ՍԳր. քաներորդ Ոսկ. մ. ա. 4. քանիցս ՍԳր. քանիօն Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եստ. պտմ. Սեբեր. քանզի ՍԳր. ոռքան Հռ.. ժա. 13. Գղ. դ. 1, ժղ. թ. 1Ս. այնքան Խոր. Պիտ. այսքան Պիտ. նոյնքանի Սարգ. Լաստ. ցայսքան Փիլ. իմաստ. ցայն-քան Պիտ. անքան «անչափ» Վրք. և վկ. բ. 162. քանակ Փիլ. լին. Ոսկ. յհ. ա. 38. քա-նակութիւն Փիլ. լին. զուգաքանակ Յհ. իմ. ատ. վեցաքանակ Յհ. իմ. պաւլ. յն։ Սխալ է անքանակ Եզն. 226, որ ըստ Նորայր, Քըն-նասէր 10 պէտք է ուղղել անքակ։ Յետնա-բար մհյ. քան «որպէս» Վրդն. առկ. 175 (Խառնչէ քան զէշ, հաջէ քան զշուն «էշի պէս զռա՛, շան նման հաջի՛ր»)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k*ān (k*ām) ձևից. հմմտ. լտ. quam «քան, աւելի քան (մասնիկ բաղդատականի), ի՛նչքան, յոյժ», quantus «առաւել քան, որքան», quantum ռայնքան... որքան», qшando «երբ», ouam-quam, quanquam «թէև», quanto «որքան», quanti «քանի՛», օսկ. pan, ումբր. pañe «քան», նաև գոթ. hvan «եբը, ինչաես». հսա-քըս. hwan, հբգ. hvanne, հպրուս. kan, լիթ. ka «եթէ» ևն. բոլորի պարզականն է հնխ. k*o-, k*e-, k*1-դերանոսանական արմատը, որի ժառանգները ընդարձակ տե՛ս ❇։ Հիգբշ. 502?
ՆՀԲ լծ. լտ. quam և հյ. գոյն։ Լտ. ռառին են կցում Peterm. 25, 34, Win-disch 40, Հիւբշ. KZ 23, 30, Arm. Stud. § 288, Meillet MSL 8. 281 (վեր-ջին անգամ Ernout-Meillet 794) ևն։ Տէրվ. Altarm. 2, Նախալ. 119 արմա-տը քա=լտ. quo, qui, que, գոթ. hva, տանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε։ Նոյն, Մա-տիս 1881 յուլ. 4 լտ. quam։ Մորթման ZDMG 26, 517 բևեռ. hukan=քանի կամ ոք ձևի հետ։ Հիւնք. «ն «ձևձ» բառից։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 68 մերժելով լտ. quam՝ կցում է միայն լտ. quantus=յն. πάς ձևին։
ԳՒՌ (dialectal) Առւ. Ախզ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. ՍԱչ. Տփ. քանի, Մշ. Տիգ. քmնի, Մղր. քա՛նէ, Ղրբ. քա՛նըէ, Զթ, քանը՛, Վն. ք'անի, Արշ. Սլմ. ք'mնի, Մրղ. ք'mնի, ք'անը՛, Մկ. Սվեդ. ք'mնը՛, Հմշ. քօնի, Ասլ. քնի, Յղ. քնէ, Ազլ. քնա՛.-Ակն. քանի իւր, քանուր «քանի որ, որովհետև».-Հին հայերէնի քան զ-ձևի դէմ ունինք Ագլ. Ջղ. Տփ. քանզ, Տփ. քանս, Ագլ. Հւր. Սչ. քանց, Մշ. քանծ, Տփ. կանց, ղ'անց, Մկ. ք'mնց, Ջղ. քանջ, Վն. չանձ, Ջղ. քինչ (< քան ինչ), Ալշ. Բլ. Խրբ. Մշ. քընց, Մշ. քընծ, Սեբ. քընձ, Մշ. խընծ, Բլ. Մշ. խընց, Բլ. կըց, Ալշ. քըճ.-կրճատ՝ Պրտ. քըզմէզ, քըզ-քէզ «քան զմեզ, քան զքեզ».-էնկ. թռռա-խօս հայոց մէջ ծծկ. քանի՞ «քանի՞»։-Նոր բառեր են քանինոց, քանիանոց, քանիսա-նոց, քանիկան, քանիկական, քանո՞ւմ։
«հանք». գործածական է յետին հայերէնի մէջ. հմմտ. երկաթի քան՝ Վոռն առ. 143. Ասես թէ քան ունիմ, ի քարէն ջօհար ուզես հանել. Կոստ. երզն. 102։
Ուղիղ մեկնեց Պատկ. Драг. кам. 70. ւետոյ Մառ, Վրդ. առ. I. 17։-Սխալ է մեկնում Ամատունի, Հայ. բառ ու բան 182 երկաթիքան «դարբնոցի վերակացու կամ պահաաան»։
«տահմա՞ն», որից քանակից «սահ. մանակի՞ց». նորագիւտ բառ, որ երկու ան-ռամ գտնում եմ գործածուած Վիմ. տար. 95 և 241. «Զիմ կուղպակն, որ ի կօշկակա-րոցին, քանակից է վերի դեհն Տիգրանայ, ներքին Սլքերոյն (արձ. 1251 թ.)-Կուղ-պակն որ շինեցի, տերքի դեհն քանակից է Աւետեազն» (արձ. անթուական)։
Վաճառել աւելի քան երեք հարիւր դահեկանի։ Հզօր է բորբոքումն նորա քան զհրոյ. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 5։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27.)
Քան յամենայնէ՝ առաւել ի պատուիրանէն պատկառեսցուք։ Երկիցո՛ւք յերդմանց քան յամենայն մեղաց. (Ածաբ. աղք.։ Մանդ. ՟Բ։)
Քրիստոնեայն յաղքատութեանն առաւել պայծառանայ քան ի մեծութեան։ Յաղքատութեանն քան ի մեծութեանն դիւրին է զառաքինութիւնն կատարել. (Ոսկ. եբր.։)
Լաւ էր մեզ ծառայել եգիպտացւոցն՝ քան մեռանել յայսմ անապատի։ Յաւելցէ ի ձեզ ե՛ւ քան որչափ էքդ՝ հազարապատիկ։ Պատրա՛ստ եմք ի մեռանել՝ քան անցանել ընդ օրէնս հայենիս։ Ընդ մեզ բազումք են՝ քան ընդ նմա.եւ այլն։
Քան ամենայն ուրեք՝ առաւել անդ պաշտէին զայն դիսն։ Արդ քան՝ զնոսա արկանէր ի գեհեն, զնա, որ պատրեացն զնոսա, ընդէ՞ր ոչ արկանէր ի գեհեն։ Ախորժական էր նոցա՝ քան ընդ Քրիստոս ի փառս լինել, չարչարիլ վասն Քրիստոսի. (Ոսկ. եփես.։ Եզնիկ.։ Խոսր.։)
Յառաջագոյն՝ քան չէ էին մտեալ յեգիպտոս։ Քան ոչ էր կալեալ զտէր մեր, արար զայս։ Զի քան ոչ մտեալ են մարդիկ յատեան դատաստանի՝ բացէ ի բաց վճարեն զդատաստան. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Թ։)
Լաւ համարիմք մեռանել՝ քան եթէ զայսպիսի գործ տեսանել։ Ոչ այլինչ պտուղ, քան եթէ նոյն ինքն արժանաւոր լինել զԱստուած տեսանել։ Ոչ ոք ի ժողովրդոցն ելանէր յերուսաղէմ ի տօնն, քան եթէ ի հետիոտս։ Ոչ միայն քաջութեամբն՝ քան եթէ յաւէտ իմաստութեամբն։ Ո՛չ զիս արդեանս աղէտք՝ քան եթէ անցելոցն քաջափառութեանց յիշատակք խսցոտեն. (Փարպ. Նիւս. կուս.։ Նանայ.։ Պիտ.։)
Աստուած առաւել եւս սիրէ զմեզ՝ քան թէ մեք զանձինս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Բազումք առաքինացան՝ քան թէ սակաւք։ Ոչ այնչափ սիրելի զայնոսիկ առնէր՝ որոց շատն տայր, քան թէ թշնամի։ Ոչ ձայնի կարօտանան առ ի զգալ՝ քան թէ երկնային իմաստութեանն ի ձեզ տպանալոյ. (Եղիշ. ՟Ա։ Խոր. ՟Բ. 42։ Յհ. կթ.։)
hair, head of hair, locks, tresses;
foliage, leafy branches, leaves, green dress;
coma, beams;
—ք գիսաւորի, beams or tail of a comet;
—ք բերինիկեայ, Berenice's hair, coma Berenicis;
—ք առիւծու, ձիոյ, mane;
—ք գեղածփեալ, waving, flowing locks;
cf. Հիւսակ;
հողս արկանել զ—իւք, to cover the head with ashes;
cf. Հեր, cf. Մազ.
· Calfa
, ի հլ. (գործածւում է մանաւանդ յոգնակի) «երկար մազեր, ծամ» ՍԳր. փխբ. «աստղի ճաճանչ» Յոբ. լը. 32. Նար. յովէդ. Մաղաք. աբեղ. «ծառի սաղարթ» Պիտ. որից վարսաւոր «մազերը շատ» Ոսկ. ա. կոր. և ես. «ռիսաւոր աստղ» Փիլ. Ղևոնդ. Բրս. ծն, «սաղարթախիտ» ՍԳր. Ագաթ. վարսակալ Բուռ. վարսամ «գիսաւոր աստղ» Դամասկ. վարսամնահար «լուսնոտ, քնաշրջիկ» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 130. վարսավիրայ Եզեկ. ե. 1. Դատ. ժո. 19. Ոսկ. մ. ա. 4. վարսաւորիլ Սե-բեր. բարձրավարս Պիտ. Նիւս. երգ. թաղ-կավարս Մագ. ծաղկավարս Ճառընտ. սպի-տակավարս Պիտ.։
= Պհլ. vars, սոգդ. vars, զնդ. ❇ varəsa «մազ, վարս (յատկապէս ուևե)». պրս. [arabic word] gurs «խոպոպիք» (Horn § 908)։ Իրանեաններին ցեղակից են հսլ. vlasú, չեխ. vlas, ռուս. вοлоcь «ծամ, մազ (թէ՛ գլխի և թէ մարմնի)», յն. λαχνη «գանգուր կամ գռուզ մազ», λάχνος «գեղմն»։ Այս բոլորի պարզական արմատն է հնխ. uel-«ոլորել, գալարել», որ ունի բազմաթիւ աճած ձևեր. յն. λάχνη յառաջանում է ulk'-snā ձևիր. հա-յերէնի մէջ նոյն արմատից ունինք գեղմն, որ տե՛ս առանձին (Pokorny 1, 297, Boisacq 562, Trautmann 341)։ Իրանեանիր ևն փոխառեալ նաև օսթյակ. wāres «ձիու բաշ», բոշ. վալիշ, վալիս «մազ»։-Հիւբշ. 246։
ՆՀԲ կցում է բարշ, բաշ, ռմկ. բէրչէմ ձևերի հե՛տ։ Böttich. ZDMG 1850, 362 սանս. vrjina, մակեդ. ἀβαρϰνα։ Lag. IIrgesch. 668 զնդ. varəsa, հսլ. wlasu։ նոյնը նաև Müller SWAW 42, 253. lusti Zendsp. 270 զնդ. varəsa, պհլ. vars։ Lag. Ges. Abhd. 275 աւելացնում է նաև լիւդ. βα(ρ)σάρα։ Canini, Et. étym. 35 սանս. vrkša «ծառ» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 107 զնդ. varəsa, լիթ. varsá, հսլ. vlasu բառերի հետ հնխ. varsa ձևից։ Հիւնք. պրս. բէրչէմ բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Բլ. Գոր. Ղրբ. Մշ. Շմ. Ջղ. վարս «կնոջ մազ» (անէծքների մէջ միայն գործածուած), Ագլ. վէօրս «խոպոպիք»։ Նոր բառեր են վարսակտուր, վարսավարար, սպիտակավարս։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. կայ ვარსიმი վարսիմի «սափրիչ՝ որ մազ է խուզում և արիւն առ-նում». բայց հաւանաբար ուղղակի պհլ. փո-խառութիւն է, որովհետև հայերէնի մէջ վարսիմ «սափրիլ» բառ գոյութիւն չունի։
«դեղնախունկ, դեղին կոճ, զէր-տէչավ, memocylon tinctorium» Գաղիան. Ամիրտ. ունին միայն Բառ. երեմ. յաւել. 575 և ՀԲուս. § 2890։
Կապէր զպատիւ վարսին։ Զվարսն առիւծու ունէր։ Եղիշ. (է։ Պտմ. աղեքս.։)
Ցցունս ի վարսից գլխոց ձերոց մի՛ առնիցէ՛ք։ Աճեցուցեալ զվարսս մազոյ գլխոյ իւրոյ։ Կտրեաց զվարսս իւրոյ։ Առեա զվարսից իմոց՝ փետտեաց զիս։ Կալաւ զվարսից գլխոյ նորա։ Վարսք իբրեւ զառիւծուց մեծացան։ Զվարսս իւրեանց մի՛ անօսրացուսցեն։ Զգլխոյն մորթն վարսիւք հանդերձ զերեսօքն արկանէին։ Վարսք քո իբրեւ զերամակս այծից.եւ այլն։
Վարսս իւր յիրաւի ասասցէ քրիստոս իբրեւ զզարդ գլխոյ՝ զառաքեալսն. (Իսիւք.։)
Արուսեակն գեղեցիկ վարսիւք իւրովք խայտայ ի ժամ առաւօտուն. (Նար. յովէդ.։)
Երեւեցաւ աստղ մի վարսաւոր. եւ շառաւիղք վարսին հասանէր յարեւելից մինչեւ ի մէջ երկրի. ամենեւին հատաւ չառաւիղք վարսին. (Մաղաք. աբեղ.։)
above, upon, on, over;
on high, high, high up;
վեր ի վայր, ի վեր եւ ի վայր, up and down, high and down, upside down;
topsy turvy;
frequently;
ի վեր եւ ի խոնարհ, up and down, always, incessantly, at every moment, ever;
ի վեր անդր, above, up there;
ի վեր քան զամենայն, above all;
վեր ի վայր կործանել, to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset;
վեր ի վայր շրջել, to turn over, to overthrow, to overturn;
to disorder, to disturb;
ի վեր մատչել, to go higher up, to ascend;
ի վեր ունել, to bear up, to support, to sustain, to prop;
ի վեր հանել, բերել, to elevate, to raise on high;
to discover, to manifest, to unmask, to unveil, to denounce, to disclose, to reveal;
ակն ի վեր տալ, to lift up one's eyes, to look up, to raise one's head;
ձի ի վեր առնուլ, to ride, to mount on horseback;
ի վեր գալ տնկոյն, to peep out heads, to pullulate and grow, to sprout, to bud;
ի վեր կացուցանել զսպանեալն, to raise from the dead, to bring to life again;
ի վեր քան զբան, ineffable;
inexplicable;
ի վեր է այս քան զկար զօրութեան իմոյ, that is beyond my power;
ի վեր քան զպայման մերասեր բնութեան, above humanity;
որպէս ի վեր անդր ասացաք, as we have already said;
վեր ի վերոյ, apparent, superficial, feigned, affected;
երկիր պագին նմա —, they feigned to worship him;
superficially, apparently, affectedly;
— ունելով գիտութիւն, without a thorough knowledge of, having a smattering of.
· Calfa
«վերևը, վերի ծայրը». այս իմաս-տով ունի Յհ. բ. 7. «Լցին զնոսա մինչև ի վեր». սովորաբար գործածւում է նախդիրով. ինչ. ի վեր «դէպի վեր» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. «այն ժամանակից մինչև այժմ» Շնորհ. ա. պետ. Կանոն. «աւելի բարձր, գերադասելի» Եզն, և ի վեր «աւելի այն կողմ» ՍԳր. ի վեր քան «աւելի վեր» ՍԳր. Եզն. ի վեր և ի խոնարհ «անդադար, միշտ» Ոսկ. ես. վեր ի վայո «տաևնուվրայ» Ոսկ. բ. տիմ. «միշտ, ան-դադար» Ոսկ. մտթ. և յհ. վեր ի վերոյ «երե-սանց, հարևանցի» Եղիշ. Պիտ. «դրսից, երե-սից» Գ. մկ. գ. 1. ի վերայ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. ի վերոյ Ել. լզ. 19. լթ. 30. Ծն. ա. 7. Կորիւն. ի վերոյ քան ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. ի վերուստ ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. մաս-նիկների յաւելումով՝ վերստին ՍԳր.. Եղիշ. փիլ. վերստեայք Եւս. պտմ. 720. վերին ՍԳր Եզն. բարդութեանց մէջ՝ զառիվեր ՍԳր. զա-ռիվերակ Նորագիւտ բ. մնաց. ի. 16. Եփր. թգ. էջ 449. խաչվերաց Խոսր. Յայսմ. նախ-ավերակ Շիր. գլխիվեր Վրդն. պտմ. ծառա-վերաց Տօնակ. բարդութեանց սկիզբը վեր-ունի կրկին գործածութիւն. ոսկեդարեան նը-շանակութիւնն է «վերը, վրան, բարձրր», հմմտ. վերակացու ՍԳր. Կոչ. վերարկու ՍԳր. վերագոյն ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եփր. հռ. եբր. և տիտ. վերամբարձ Եզեկ. գ. 15. Ագան Ոսև. ես. վերանալ ՍԳր. Եզն. Եփր. թգ. ևն. իսկ յետին յունաբան հեղինակների մօտ դարձել է մասնիկ՝ «վերստին, կրկին, նորից, դարձեալ» նշանակութեամբ, իբր համապա-տասխան յն. άυα-նախդիրին. հմմտ. վերա-բանութիւն=ἀναλογία, վերագրել = ἀναγράγω. վերածել =ἀνάγω վերծանել=αναγιγνιαϰω ևն։ Նոր բառեր են վերնամաշկ, վերաբանալ, վե-րաբացում, վերաբերմունք, վերաբնակիչ, վերակազմութիւն, վերակազմեալ, վերակեն-դանութիւն, վերահաստատել, վերահսկել, վերահսկիչ, վերամշակել, վերամշակութիւն, վերանորոգել, վերանորոգիչ, վերաշինութիւն, վերաշինել, վերաշինական, վերապահութիւն, ոնվերապահ, անվերապահօրէն, վերապատ-ուելի, վերաստուգել, վերաստուգութիւն, վե-բաստուգիչ, վերացական, վերազականու-թիւն, վերաքննել, վերաքննութիւն, վերաքըն-նելի, վերաքննիչ վերելակ ևն։
= Բնեև հալ բառ՝ հնխ. uper-ձևից, որ ծադում է պարզական uрo>հյ. հուպ ար-մատից. ժառանգներից հմմտ. սանս. upāri, հինդուստ. ❇ ūpur, գնչ. oprē, զնդ. upai-ri, հպրս. upariy, պհլ. apar, պազ. awar, խոթանի իրան. vīra, պրս. ❇bar, քրդ. ber, աֆղան. bar, pre-, օսս. uol, ol, välä, բե-լուճ. par, վախի war, զազա vər, բոշ. ու՛բ-րա, յն. სπερ, լտ. s-uper (>ֆրանս. sur), գալլ. ver-, կորն. կիմր. gor, հիռլ. for, գոթ. Նfar, հբգ. ubir, գերմ. uber, հիսլ. yfir, հսաքս. obar, անգսք. ofer, անգլ. հոլլ. over, բոլորն էլ «վեր, ի վերայ» նշանակութեամբ (Pokorny 1, 192 և 267, Walde 824, Boisacq 282, 1003, Kluge 501, Ernout-Meillet 951, Horn § 191)։ Հնխ. uper-դարձել է նախա-հայ *ոււեր, որից վեր։
Klaproth, As. pol. 106 ի վերայ= գերմ. uber, 101 վեր=իռլ. orϑa։ ԳԴ մեկնում է վեր, ի վերայ=պրս. bar, վե-րին=barin, վերնատուն=varϑān։ ՆՀԲ լծ. հյ. գեր, պրս. պէր, ֆէր, զէպէր, ւն-ύπὲր, լտ. super։ Peterm. 35 պրս. bar։ Wind. 7, 19, 41 հյ. գեր, սանս. unari յն. ὸπὲρ, գոթ. ufar, գերմ. uber։ Gosche 26 փռիւգ. ὄρου, սանս. upari, պրս. bar, abar։ Böttich. Arica 38 և Lag. Ur-gesch. 227 var արմատից (վերջինը՝ էջ 224 նաև վերին=սանս. varuna)։ Mül-ler SWAW 38, 586 վերանալ=յն. aεἰ-οειν< αfερ-ε-ειν, Մասեաց աղաւ. 1863, 144 կարծում է թէ ի վեր «հետէ, այն ժամանակից սկսած» նշանակութեամբ՝ թրք. պէրի, պէրու «ի վեր, հետէ» բառն է, ինչպէս որ Խրիմի և Նոր-Նախիջևանի հայերն էլ ունին վէրի փխ. տճկ. beri, այսպէս «Երկու օրէն վէրի. Անկից վէ-րի. Զինքը տեսածէս վէրի»։ (Այս մեկ-նութիւնը յայտնապէս սխալ է, որով-հետև նոյն ձևը հների մէջ էլ գտնում ենք գործածուած. հմմտ. Շնորհ. ա-պետ. ծե. Կանոն)։ Justi, Zendsp. 62 սանս. upari, պրս. bar, փռիւգ. ὄροῦ ձևերի հետ՝ զնդ. upairi բառի տակ։ Pictet 2, 298 վերարկու կցում է սանս. varutra, անգլ. wearing ևն բառերին։ Այվազեան, Ուղղագր. էջ 44 լծ. վեն։ Fick KZ 7, 365 մերժում է պհլ. a par, awar, որոնք պիտի տային հյ. վար, և մեր բառը իբր բնիկ հանում է հնխ. varsu ձևից, որի ժառանգներն են՝ սանս. váršman «բարձրութիւն, վերը, վերի-նը», váršīyas «բարձրագոյն, վերնա-գոյն», váršištha-«ամենաբարձրը, ա-մենավերինը», լիթ. virszùs «վերինը». հսլ. vruchü «գագաթ», հիռլ. ferr «լա-ւագոյն», փռիւգ. fόρου, ὄροῦ։ Հիւբշ. KZ 23, 34 և 48 յն. άfερ, αείρω «բարձրաց. նել», փռիւգ. ὄρου։ Lag. Arm. Stud. § 2124 պրս. bar, abar, war, զնդ. upai-ri, սանս. upari։ Մորթման ZDMG 26, 531 բևեռ. uri, euri «ի վերայ» և 526 vara «վրայ»։-Հիւբշ. ZDMG 36
cissz), i21 և Arm. stud. § 265 ըն-դունում է Fick-ի մեկնութիւնը։ Տէր-վիշ. Նախալ. 52-53 հնխ. vardh «վե-րանալ, աճիլ» արմատի var պարզա-կանից. հմմտ. սանս. vardh, յն. δρϑος «ուղիղ, վեր», գւռ. βορϑός, Հիւնք. պրս. վէր և պէր։ Bugge, Btrg. 24 և KZ 32, 56 առարկելով թէ հնխ. rs>հյ ռ (ա-ւեւացնենք նաև ա՛յն, որ հնխ. ν-տա-լիս է հյ. գ. և ոչ վ), մերժում է դնել ըստ Fick և Հիւբշ. հնխ. vers-արմա-տից և հին քերականների առաջարկած մեկնութիւնը ձևակերպում է վերի ձե-ւով։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 84 լիւկ. vel-բառի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 Ա. 111 վեր, գեր և լեառն կցում է զնո. gairi «սառ. ւեռ» բառին։ Meillet MSL 7, 164 չի ընդունում թէ հնխ. rs>հյ. ռ, իսկ հնխ. w ձայնի դէմ սպասելով հլ. գ, հաւանական է համարում դնել *vers> վեր, որի հետ նոյնացնում է հյ. գեր, ինչ. գեր ի վերոյ։ Հիւբշ. Arm. Gram. 495 խնդրական է գտնում գեր, որով-հետև հների մօտ գոյութիւն չունի, և հնխ. *vers-ձևի հետ յիշում է նաև հնխ. upero-կասկածով։ Վերջապէս Pe-dersen, Նպաստ, էջ 1 ընդունում և պաշտպանում է ուղիղ մեկնութիւնը։ Meillet, Dial. indoeur. 85 ընդունելով հնխ. rs>հյ. ռ ձայնափոխութիւնը, բը-նականաբար նոյնպէս անցնում է նրա կողմը։ Սանտալճեան, L'idiome 10 վերստին բառի մէջ -ստի=ուրարտ. si-di, իսկ վեր=teruni, անդ՝ էջ 13։-Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar «բարձրը, գագաթ, մակերևոյթ», 406 meri «բարձրացած», 422 թրք. giru, ge-ri «յետ», 425 թթր. ույգ. oru, óri, չա-ղաթ. uri, ur «վերև, բարձր»։ Վերջին անգամ Meillet BSL л 79, էջ 9 ընռու-նում է մեր<հնխ. uper-, բայց գեր ի վերոյ ձևի մէջ վեր բաժանելով ծանօթ վեր բառից, միացնում է հյ. գեր, գերել, յն. αείρω բառերին։ Պատահական նմա-նութիւն ունին մորդվ. vär «վերևը», vá-ra «վրայ», ճապոն. [other alphabet] ue «վեր»։
ԳՒՌ (dialectal) Վեր, ի վեր ձևերի դէմ ունինք Մշ. Սլմ. Սչ. Վն. վեր, Ախց. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. վէր, Ասլ. վէ՝ր, Հմջ. Ագլ. Մկ. Մրղ. Տիգ. վիր, Տփ. վիր, վի, Մշ. Ալշ. վի, Շմ. (տի)վէ՛ր, վէ(կալ), վ(էլլիլ), Հճ. վեյ, Գոր. Ղրբ. յէր, տիյէր.-իսկ ի վերայ դարձած է Ջղ. վերա, Շմ. վէրm, Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. վրա, Սլմ. վրm Ազլ. վm՛րm, Տիգ. վրmն, Մշ. վրէն, Վն. մt-րէն, Մրղ. Հւր. վիրm, Զթ. վիյm, վիրm, Հճ. վիյօ, Գոր. Ղրբ. յըրա։-Նախդիրը պահում է Սվեդ. ի վիր «վեր», այլուր միայն պատն ի վեր, երեսն ի վեր և նման կապակցու-թեանց մէջ։-Յատուկ ուշադրութեան արժա-նի է վերև ձևը (Ալշ. վէրեվ, Երև. վէրէվ, Տփ. վէրիվ, Մկ. վիրիվ), որ աճած է և մասնի-կով (հմմտ. ներքև, միջև, ստորև)՝ յատկա-պէս զանազանելու համար վեր «ի վեր» և վայր «ցած, ներքև» բառերը, որոնք շատ տեղ ստացել են միևնոյն ձևը, ճիշտ ինչպէս որ նոյն պատճառով Ջղ. ձևացած է դավեր «դէպ ի վեր, վեր» բառը։ Նխ. ունի -իկ մաս-նիկով աճած ձևով՝ վրակս, վրակդ, վրակը «վրաս, վրադ, վրան»։ Հմշ. վռէն «ի վերայ, վրան»։ Նոր բառեր են վելլել «հեծնել, բարձ-րանալ» (իմա՛ վեր ելլել), վերավզտուկ, վե-ռաքաշու, վերդի, վերևանալ, վերկար, վե-րևանց, վերնակ, վերնաշապիկ, վերնաքամի, վերնեք, վերնաքար, վերունիստ, վերուդիր, վերվեր, վերվերի, վերվերուկ, վերվերիչ, վե-րօք, վրակար, վրակոխ, վրակրունկ, վրա-հաս, վրաձգոց, վրանոց, վրատեսք, վրավը-րուց ևն.-Թրքախօս հայերից՝ Ատն. վէրա-ղասու «վերակացու»։ ՎԵՐԱՀԻԿ «սրահ». ունի միայն Բռ. երեմ.
Հողմք ի չորից վեր ի յօդս ամբառնեն. (Տաղ. այսինքն ի վեր ի յօդս։)
Ելցէ ի վեր ի վեր, եւ դու իջցես ի վայր ի վայր։ Արձակեսցէ արմատս ի խոնարհ, եւ պտուղս ի վեր։ Հնգետասան կանգուն բարձրացաւ ջուրն ի վեր։ Ի վեր հայել։ Ի վեր համբառնալ։ Ի վեր առնուլ զվէմն (այսինքն բառնալ)։ Ի վեր հանել զխորհուրդն կամ զբանն. (այսինքն յայտնել. արտաբերել ընդ բերանն. ասել). (եւ այլն։)
Արմատ բառիցս Ի Վեր, ի Վերոյ. ի Վերայ. Վերստին. (լծ. գեր. եւ պ. պէր, ֆէր, զիպէր. յն. իբէ՛ր. լտ. սու՛բէր ). ὐπέρ super. որպէս եւ իբր վերստին՝ անդրէն. յն. ἁν-, ἑπί- լտ. re-.
Ձի ի վեր առեալ. յարձակէին. (Եղիշ. ՟Զ։)
նխ. Ի ՎԵՐ. նխ. ուղղ. խնդ. առընթեր բառիս Հիմն, որով մակաբայանայ, իբր ի հիմանէ, հիմնովին. ի հիմանց. ... ἅρδην funditus.
Ի վեր է վշտանալոյ՝ անճառ եւ անհաս բնութիւն. (Պրպմ. ՟Խ՟Զ։)
Կարօղ գոլով՝ ի վեր քան զվիշտս (այսինքն առանց վշտաց) զտնտեսութեան աւարտել խորհուրդ։ Ոչ ես գրաւեալ ընդ մասամբք ախտից ի վերդ քան զբան. (Նար. ՟Խ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Զի թէ զվարս առաջնորդացն պարտ էաք քննել, ամենայն ինչ վեր ի վայր կործանէր. ոտքն ի վեր, եւ գլուխն ի վայր. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Զբոլոր վեր ի վայր ջանայ կործանել զհաստատութիւն մարդկայինս կենաց։ Ցրուեաց վեր ի վայր, եւ արար իբրեւ զհօտ՝ որոյ ոչ գուցէ հովիւ։ Իբրեւ զծաղիկ գարնան են փառք աշխարհիս, եւ իբրեւ զանիւ որ ի վեր եւ ի վայր շրջի։ Ի վեր եւ ի վայր զվկայութիւնս տարուբերէք (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ). (Պիտ.։ Փարպ.։ Գէ. ես.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
Զոր գրէ հոգին, ոչ վեր ի վերոյ գծեալս, այլ ի խորոջ նշանակեալս։ Խորհէր քրիստոս ի խորս պնդել զհաւատս նոցա, որպէս զի մի՛ վեր ի վերոյ լինելով խլեսցին յարմատոց։ Մի՛ վեր ի վերոյ անց եւ անցս առնիցէք, այլ զի ի խորս իջանիցէք աստուածեղէն գրոց. (Ածաբ. պասք. ՟Ա։ Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. ղկ.։)
Վեր ի վերոյ ընկլեալ զտարող գանձին՝ առ իւր արգել. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
նխ. Ի ՎԵՐ ՔԱՆ. նխ. ὐπέρ, ὐπεράνω super, supra. եւ բայիւ ὐπερέχω emineo, superemineo եւ այլն. Ի վերոյ քան. գեր քան. առաւել վերագոյն. գերագոյն. գերազանցեալ. աւելի վեր. իւստիւն, զիատէ.
ՎԵՐ Ի ՎԱՅՐ, կամ Ի ՎԵՐ ԵՒ Ի ՎԱՅՐ. ἅνω καὶ κάτω supra et infra, sursum versum, perversum, perturbatum. Ի վեր անդ, եւ ի խոնարհ վայրիս, այսր անդր. խառնիխուռն. գլխի վայր. շրջամաբ կամ տապալմամբ. վերվար, վերուվար, ասդին անդին, տակնուվրայ.
sore, wound;
ulcer;
—, հիւթ վիրի, sanies, matter, pus, gore;
կեղեւ վիրաց, scab, scurf;
cf. Պատրոյգ;
— սրտի, heart-sore, heart-ache, heart-break, heart-burn;
—ս առնել, —ս ի վերայ դնել, to wound, to cover with sores, to ulcerate;
—ս ընդունել, to be wounded;
դարմանել զ—ս, to dress, to cure a wound;
ցաւ վիրին խստանայր, the pain caused by the wound became insupportable;
տայ —ս եւ ինքն ոչ առնու, he wounds others but receives no hurt.
· Calfa
, ի-ա հլ. «մարմնի վրայ խոց, կեղ» (սովորաբար անեզական) ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1Ո. «վէրքի հիւթ, շարաւ» (այս իմաստով նաև գրուած վեր) Եփր. աղ. Պղատ. տիմ. Լաստ. որից վիրաւոր ՍԳր. Եզն. վիրաւորել ՍԳո. վիրաւորիչ Ոսկ. ես. վիրաբերան Դատ. գ. 22. վիրած «վէրք ունեցող» Ոսև. մ. ա. 14. Սեբեր. կարեվէր Ագաթ. Փարպ. դառնա-վէր, բազմավէր, խստավէր Մանդ. կողավէր Տօնակ. մեծավէր Արծր. վիրել «վէրք բա-նալ» Մխ. դտ. Մարթին. նոր բառեր են վի-րակապ, վիրաբոյժ, վիրաբուժութիւն, վիրա-բուժական, վիրահատութիւն, վիրատրանք, վիրաւորական ևն։ Իմաստի ճշտման համար հմմտ. Ոսկ. ես. «վիրին հատած ի խոր է»։
Lag. Urgesch. 239 սրանց հետ նաև պրս. verān «աւերակ»։ Justi, Zendsp. 88 զնդ. xvara «վէրք» ձևի տակ՝ սանս. sváru, փարսի xor, պրս. xaruh ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 76 սանս. vadh «զարնել, սպանել», vadha «հարուած, վիրաւորում», զնդ. vadarə «զէնք» ևն։ Հիւնք. վիրգ բառից։ Patrubany ՀԱ 1908, 213 հնխ. epi «վրայ»+ei «եր-թալ»+rā մասնիկ, իբր «մարմնի վրայ գնացող»։ Պատահական նմանութիւն ունին ալբան. vaīε, սանս. vraná, հսլ. ռուս. լեհ. rana «վէրք» (Pokorny 1, 286), զնդ. xvara «վէրք», հբգ. sweran «ցաւիլ, թարախ կապել», swero «ցաւ, ուռուցք», հնխ. suer «թարախոտիլ» արմատից (Pokorny 1, 529), որոնց Berneker 409 կցում է լեհ. chory «հի-ւանդ», ռուս. xворать «հիւանդանալ» ևն։
Վէրս ի վերայ վիրաց առեալ։ Տայ վէրս, եւ ինքն ոչ առնու։ Մերձեցի՛ր առ բժիշկն (քրիստոս), աղաչեա՛ բժշկել զվէրսդ վիրօքն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ Իսիւք.։ Ածաբ. աղք.։)
τραῦμα vulnus πληγή plaga եւ այլն. Հարուած եւ պատառուած ի մարմին. խոցուած. խոց. եւ Կեղ. սպի. քոս. ... (լծ. եւ լտ. ֆէ՛րիդում )
Զվէրս ծնգաց եւ զպահս եւ զգետնախշտութիւն։ Աղօթք, արտասուք, վէրք ծնգաց, հառաչումն ի վեր առաքեալ. (Առ որս.։)
neck, crag;
— ամբառնալ, to become rebellious, proud, insubordinate.
· Calfa
(սեռ. վզի) «պարանոց, ճիտ» Ոսկ. մ. բ. 13. Եւս. քր. Փիլ. Խոր. որից վզանոց Վրդ. սղ. ընդվզիլ «գլուխ քաշել, ապստամ-բիլ» Բ. մն. Իթ. 6. Յոբ. մե. 25. ընդվզել «վիզը պոկել» Խոր. Մագ. կոկոզավիզ Անյ. հց. իմ. Արծր. բարձրավիզ Փիլ. բարձրավը-զութիւն Ոսկ. ղկ. Թէոդ. խչ. բրտավզութիւն Գրչ. արիստ. խստավիզ Փիլ. լին. վզկապ (նոր բառ)։
ՆՀԲ լտ. cervix հոմանիշը համառում է կազմուած պրս. կէր(տան)+հյ. վիզ բառերից։ Böttich. Arica 70. 152 սանս. viha։ Lag. Urgesch. 682 յն. αύχήν հո-մանիշի հետ vah արմատից։ Justi, Dict. Kurde, էջ 432 զազա vəzde jene-
n'a «սուլել» (բառացի «վզից քաշել») ձևի հետ կասկածով համեմատում է հյ. վիզ։ Հիւնք. յն. βῆσσα «հովիտ, կիրճ, պարանոց»։ Patrubány SA 1, 188 հնխ. veg'ho-«շարժելի» ձևից. հմմտ. գոթ. vigan, vag, գերմ. bewegen «շարժել», սանս. vahāmi, զնդ. vazāmi «վարել» ևն։ Pedersen KZ 36, 340 և Հայ. դր. լեզ. 163 հպրուս. wmsus «վիզ», չեխ. vaz «ծոծրակ» բառերի հետ. բայց սր-րանք դնում է հսլ. vezati «կապել» բա-ռից, որի մէջ v նախամասնիկ լինելով, հայերէնի մէջ էլ վ մասնիկ է համա-րում։ Meillet (անձնական) չի ընդու-նում հառուս. winsus, չեխ. vaz համե-մատութիւնը, սպասելով այս պարա-գային հյ. *վինձ։ (Թէև հյ. վիզ կարող էր յառաջանալ *վինձ ձևից, սակայն համեմատութիւնը ընդունելի չէ նախա-ձայն վ-ի պատճառաւ՝ փխ. գ)։ Peters-son, Ar. u. Arm. Stud. 133-4 մեր-ժում է Pedersen-ի մեկնութիւնը և հյ. թիզ, թեզան բառերից ենթադրելով հնխ. teg'h-«ձգել, լարել» արմատը, աւելաց-նում է սրա վրայ ō-նախամասնիկը և այս ō-tēg'h-ձևից հանում է հյ. վիզ (միջաձայն t ընկել է, ō դարձել է հյ. ու, որ ձայնաւորի մօտ եղել է վ)։-Schefte-lowitz KZ 54 (1927), էջ 249 մերժելով հպրուս. winsus, որովհետև փոխառեալ է սլաւականից, կցում է յն. αύχήν բառին։ Pokornv I. 63 կասկածով յիշում է Pe-dersen-ի մեկնութիւնը։ Պատահական նմանութիւն ունի ուտ. ozan «վիզ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ալշ. Գոր. Հճ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. վիզ, Ղրբ. վրէզ, Սվեդ. վէզ։ Նոր բառեր են վզա-թակ, վզածուռ, վզակոթ, վզահոռ, վզատակ, ծուռվիզ։-Սրանից է Ակն. էրգանբըզիգ «եր-կայնավիզ», ուր գտնում ենք վ դարձածբ։ -Սրանի՞ց է ն աև Ագլ. խա՛յզակ «ծոծրակ», որի հետ նոյն են խզակոթ Ղրբ. և խզատակ Ագլ. Ղզ. Ղրբ. Շմ.=խզիտակ Ղզ. =խուզա-տակ Ջղ., որոնց համապատասխան ձևերն են այլուր վզակոթ և վզատակ։
Զօրեաց զվիզ ի վեր համբառնալ, եւ ի վեր հայել։ Զվիզն ի վայր արկեալ՝ ի ներքս դարձուցանելով ի բաժակսն։ Զվիզն այսր անդր շուրջ ածեալ՝ աչօք եւ ռընգամբք շուրջ լափլիզեն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. տեսական.։)
Խրոխտալով վիզ ամբառնան ընդդէմ աստուծոյ. (Գէ. ես.։)
abyss, gulf, chasm;
chaos;
hell, the bottomless pit;
grave, tomb;
great distance;
profound, deep;
անդնդախոր —ք ծովու, the depths of Ocean;
— թշուառութեան, depths of misery.
· Calfa
(ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն յետնաբար. ինչ. վհից Նար., վհաւ Իգնատ. ղկ. 330) «գահաւանդ, խոր փոս, անդունդ. փխբ. գերեզման, դժոխք» ՍԳր. Ագաթ. «խոր. խորունկ» Եփր. ծն. էջ 79. «խտրութիւն» Եփր. համաբ. որից վհական «հրաբուխնե-րից ուժով դուրս եկած օդը» Հին հաւ. 67. բառիս հնագոյն ձևն է վիրհ Ոսկ. ես։
Գ. Կ., Արշալ. արրտ. 1843, թ. 130 վի հ ձայնարկութիւնից։ Հիւնք. համա-ռօտուած վիրապ բառից։ Patrubány S3 1, 196 սանս. varūtar «պաշտպանու-թիւն», յն. fρύτωρ «պաշտպան» բառե-րի հետ։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 72 պհլ. vr «հոր, ջրհոր, գուբ», որ ինքը հայերէնի համեմատութեամբ կար-դում է vir. այստեղից է դնում նաև հյ. վիրապ, իբր պհլ. vir-i-āp «հոր ջրու-
Վիհ մեծ յոյժ։ Վիհ մեծ է ընդ մեզ եւ ընդ ձեզ։ Ընկէց զնա ի վիհ մեծ յանտառին ի խորին յոյժ։ Ոչ ի վիհս գտի զնոսա։ Սատակմանն եւ վհին ակն ունէին։ Վիհ խաւարին յաւիտենից.եւ այլն։
Վիհս փոսացուցեալ՝ սահմանս հատանէին։ Զայս ինչ վախճանեցելոյ վիհ փոսել։ Բառնան եւ տանին ի հանգստեան վիհի. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Մաշտ.։)
care, solicitude, study, attention, entreaty;
diligence, promptitude, activity, celerity, hast, hurry;
active, diligent, careful, prompt, vigilant, assiduous;
— պնդութեան, eagerness, assiduity, interest, care;
—, ընդ —, — ընդ —, — —, — ի փութոյ, diligently, soon, promptly, hastily;
փութոյ պնդութեամբ, eagerly, carefully, earnestly, ardently, passionately;
— առնել, ունել, դնել, — ի մէջ առնուլ, — յանձին ունել, to be or zealous about, to apply oneself with diligence to, to take to heart, to be warm about, to endeavour or strive to;
— տանել, to take care of, to care, to solicit, to watch;
— ի մէջ առեալ, seriously, earnestly;
մեզ չէ —, that is no matter to us, what is that to us ?
;
չէ —, չէ ինչ —, no matter, never mind, it is nothing;
ոչ զի զաղքատաց ինչ — էր նմա, not that he cared for the poor;
— մեծ էր նորա այսմ, he took great care of that;
ոչ — ինչ առնեմ, I don't c are, it is no matter to me;
ամենայն — նոցա, all their care, effort or thought;
զի՞ — է, what does that matter ? what does it signify ? what of that ?
զի՞ — է քեզ, what is that to you ? what does it matter to you ?
զի՞ — է ինձ, what does it concern me ? what does it matter to me ? nonsense !
— ինչ չառնէր, he did not take it into account, he took no heed of it;
չէ — ինձ, it is no matter to me, it is all the same to me, I don't care about it, I am indifferent about it;
չառնեն ինչ — զիմեքէ, they care for nothing;
վաղ ընդ փոյթ, cf. Վաղ.
· Calfa
, ո հլ. «ջանք, ճիգ, հոգատարու-թիւն, աշխատասիրութիւն» ՍԳր. Եփր. ծն. Իւս. պտմ. և քր. Ոսկ. «աճապարանք, ըշ-տապում» Եզն. 19 (առ փութի), «աշխատա-տէր, ջանացող» (ի հլ.) Ոսկ. մ. ա. 17։ Վեցօր. որից փոյթ առնել-փոյթ ունել «ջա-նալ, հոգ տանիլ» ՍԳր. Բուզ. փոյթ ի փութոյ «շուտով» Եփր. թգ. 430. փութալ «շտապել» ՍԳր. Ագաթ. փութանակի ՍԳր. Եւս. օր. Ա-գաթ. փութագոյն Ոսկ. ես. և Կողոս. Կիւրղ. ծն. փութկոտ Եւս. պտմ. փութոտ Եւագր. անփոյթ ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ. բազմափոյթ Ոսկ. ժ. կուս. երագափոյթ Մծբ. մեծափոյթ Եփր. թգ. 418. յօժարափոյթ՝ Մծբ. տագ-նապափոյթ Ագաթ. փութաքայլ (չունի ԱԲ) «արագընթաց» Յայսմ. սեպ. 20. փութա-ջան, անփութօրէն (նոր բառեր) ևն։
-Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. speud-«ճնշել, արտորցնել, շտապել» արմատից. ժառանգ-ներն են յն. օπουδή «խնամք, ջանք, փոյթ, ե-ռանդ», σπεύδω «շտապել, փութալ», σπου-ბαῖος «փութկոտ, ջանասէր», ալբան. pune «գործ, աշխատանք» (<*spudna), կիմր. ffvdan «շտապումն, փութկոտութիւն» (Zu-pitza BВ 25 (1899), 104), լիթ. spuditi «շտապել, փախչիլ», spaudžiu «նեղել, ճըն-շել», spūdéti «նեղութիւն քաշել», spaus-tùve «մամուլ, քամիչ», լտ. pudet «ամաչել» (Ernout-Meillet 782)։ Հայերէնի մէջ դժուա-րութիւն է յարուցանում վերջաձայն թ (փխ. տ), որ կարող է մեկնուիլ կա՛մ նախաձայն փ-ի ազդեցութեամբ և կամ (ըստ Meillet MSL 10, 277) հնխ. պարզ արմատը դնելով speu-, որից d աճականով speud-և t ա-ճականով էլ speut->հյ. փոյթ (Pokorny 2, 659, Boisacq 895, Trautmann 273-4)։ -Հիւբշ. էջ 501։
Tromler, Disputatio (1759 թ?) էջ xxI7 փոյթ բառի հետ է կապում ե-գիպտ. Potiphar անունը (ըստ Karst, Gesch. d. Arm. Phil. էջ 2)։ ՆՀԲ լծ. յն. օπουδή, յորմէ լտ. studium։ Boрp. Gram. comp. 3, 106 սանս. pathāmi «երթամ»։ Տէրվ. Altarm. 4 յն. σπεύδω։
Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 117 յն. «ռո-Նδή, ուր ბ-թ թէև անկանոն է, բայց բաւական պատճառ չէ համեմատութիւ-նը մերժելու։ Նոյն, Arm. Stud. § 284 կասկածով յն. σπουδή։ Տէրվիշ. Նախալ. 115 յն. նաև լտ. studeo «ջանալ, հոգ տանիւ», գերմ. sputen «փութալ, շտա-պել» բառերի հետ հնխ. spud արմատի տակ։ (Յիշեալ լտ. և գերմ. բառերը առաջ կցում էին յն. յիշեալ արմատին, ռայց այժմ տարբեր արմատի տակ են դնում, տե՛ս Walde 746, 729)։ Յն. απουδή բառի համեմատութիւնը ընդու-նում են նաև Bartholomae BВ 17 (1891), 99, Bugge IF 1 (1892), 455 (δ=թ համեմատութեան համար ապա-ցոյց է բերում պայթել=սանս. bhs̄dá), Zupitza BВ 25 (1899), 104 և ի վերջոյ, Հիւբշ. Arm. Gr. 501 (կցելով նաև լտ. studeo)։-Հիւնք. յն. βοήϑω «օգնել»։ Մերժում է յն. բառի համեմատութիւնը Pedersen, Նպաստ 10, որովհետև չի ընդունում sp>փ և δ=թ յարաբերու-թիւնը։ Այսպէս նաև Persson, Beitrāge էջ 416, որ փոյթ կցում է յն. σφυγ-ար-մատին, որ է «զարնել, ուժով խփել» (Boisacq 931)։ Ընդունում է Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 61-62 հայերէնի նախաձևը դնելով sphoug-to-և իմաս-տի զարգացման համար համեմատելոմ լտ. studeo «ջանալ»=գոթ. stautan «խփել, հարուածել»։ Պատահական նը-մանութիւն ունին վրաց. փոթեբա «վա-խեցնել, անհանգստացնել», գափոթե-բա «շփոթել, անհանգստացնել»։
Նախ առաջին՝ Աստուածայ շնորհացն, եւ ապա մերոյս փութոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Վրիպեալք առ փոյթ ժամուն։ Զմեծարեալ դին առ փութի չծածկելոյ՝ թերեւս շանց եւս կուր արկանեն. (Եզնիկ.։)
Փոյթ արասցեն բարեաց գործոց վերակացու լինել։ Փոյթ արասցես այսմ իրաց։ Եւ ես ոչինչ փոյթ առնէի.եւ այլն։
Աւելի զարդարուեւենէ փոյթ արասցիք, եւս առաւել զողորմութենէ. (Բուզ. ՟Ե. 44։)
Փոյթ զայնպիսեացն առնել պիտոյից. (Խոր. ՟Գ. 52։)
Ոչ փոյթ ինչ առնեմ։ Չառնեն ինչ փոյթ զիմեքէ։ Ոչ փոյթ ինչ արարեալ զսարսափելի աւետարանութիւն փրկչին։ Ոչ առնէր փոյթ վասն որդւոյն իւրոյ։ Օրհներգութեանց եւ սաղմոսաց փոյթ առնել. (Շ. թղթ.։ Իգն.։ Յհ. կթ.։ ՃՃ.։ Մխ. առակ.։)
Զոր օրինակ առիւծ յագեալ յորոսյ՝ ոչինչ փոյթ առնիցէ զանզէն էրէոց. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Փոյթ յանձին ունիջիք կամ կալանք։ Զամենայն փոյթ յանձն կալեալ գրել ձեզ։ Փոյթ կալաւ չու առնել հասանել.եւ այլն։
Փոյթ յանձին ունի վասն խաչին արօտի իւրոյ։ Փոյթ յանձին կալան աւանդել յունաց։ Ոչ ոք այսպիսի իրաց փոյթ յանձին ունէր։ Փոյթ յանձին ունել յամանայնի ամենայնիւ զամենեսեան խրատել։ Յայսորիկ զփոյթն ունել։ Իւրեանց տանց փոյթ յանձին ունէին շինելոյ։ Չունէր այնպիսի փոյթ կռուոյ։ Ոչ ոք առաքինութեան փոյթ յանձին ունէր. (Մծբ. ՟Ժ։ Խոր. ՟Ա. 1. 13։ Յհ. կթ.։ Յճխ. ՟Ե։ Նախ. անգ.։ Շ. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Սմին այսմիկ զամենայն փոյթ ի մէջ առեալ. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 5։)
Զի՞ փոյթ է տեառն։ Միթէ զիղանց ինչ փո՞յթ էր Աստուածայ։ Ոչ ինչ է քեզ փոյթ։ Ոչինչ փոյթ է քեզ զումեքէ։ Ոչ է քեզ փոյթ զումեքէ (ի մարդահաճել )։ Ոչ Աստուածայ այլ գոյ բաց ի քէն, որում փոյթ իցէ վասն ամենեցուն։ փոյթ լիցի նմա վասն սրբոցն։ Փոյթ լիցի առնել պատճէն մի հրովարտակիդ։ Մեզ չէ փոյթ, դու գիտես։ Չէ՛ փոյթ նմա վասն ոչխարացն։ Ոչ զի զաղքատաց ինչ փոյթ էր նմա Եւ ոչինչ զայնմանէ գաղիովնի փոյթ լինէր, եւ այլն։
Եթէ խեղութիւնք եւ վէրք մարմնոյ փոյթ են քեզ, ընդէ՞ր անտես առնես զախտացեալս հոգւով. (Սարկ. աղ.։)
Որ փոյթ է ի հնազանդութիւն հոգեւոր օրինացն։ Փոյթ յառաքինութեան ործասիրութիւն։ Որք փոյթ են յուսանել։ Արթուն լեր աղօթից, եւ փոյթ վարդապետութեանն պօղոսի։ Աշակերտք հեզդ առ ի յուսումն, եւ փոյթք առ ի վարդապետել։ Առ հեղդագոյնսն, եւ փոյթսն։ Վերապատուեցէք փոյթք զպնդութիւն. (Յճխ.։ Մանդ.։ Խոր. ՟Գ. 68։ Իգն.։ Սկեւռ. լմբ.։)
Չեն վրիպեալ ի մտաց փոյթ քննողաց պատճառք մերոյ լռութեանս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Փոյթ եւ առ ձեռն մեղք է լեզուին ներգործութիւն. (Մաշկ.։)
Կամ յերկար.. . կամ փոյթ։ Փոյթ առ իս առաքեցէք։ Առ թըզենին ձգեալ անիծից՝ եղեւ ցամաք փոյթ ի հիւթից. (Խոր. ՟Ա. 31։ Մագ. կ։ Շ. խոստ.։)
Ընդ փոյթ ընթացաւ առ նաթանայէլ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 19։)
Նոյն հետայն փոյթ ընդ փոյթ ազգ առնէ։ ոյթ ընդ փոյթ հասուցանէ։ Ոչ փոյթ ընդ փոյթ լեալ անց ծագումնն. (Խոր. ՟Բ. 68։ ՟Գ. 45. 67։)
Փոյթ ընդ փոյթ ձեռնամուխ եղեն աւերել։ Զի մի փոյթ ընդ փոյթ ի նմանէ ի բաց դարձցուք։ Փոյթ ընդ փոյթ զգացումն եղեւ դրանն արքունի։ Փոյթ ընդ փոյթ ածել զառաջեաւ. (Արծր. ՟Բ. 1։ Խոսր.։ Ուռպ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Քանզի առատ եմ որ շնորհեմ, միայն ըղկամաքն ի փոյթ խնդրեմ. (Կրպտ. ոտ.) իմա, փութով, կամ առ ի փոյթ ջանից։
ՓՈՅԹ ԱՌՆԵԼ, կամ ՈՒՆԵԼ, եւ այլն. σπουδήν ποιέω, σπουδάζω, παρεισφέρω, φροντίζω, προνοέω operam do, curam habeo, gero;
diligentiam facio, pono;
studeo, provideo. Ջանալ. գուն գործել. հոգ առնել. հոգալ. փութալ.
dust;
— or — հրացան, gun-powder, powder;
— կաղնւոյ, tan, oak-bark;
— շաքարի, powder-sugar;
— իւղեփեցաց, sweet-powder;
— հերաց, hair-powder;
տուփ փոշւոյ հերաց, powder-box;
ամպ փոշւոյ, a cloud or whirlwind of dust;
դնել ինչ ի —, ի — դարձուցանել, to powder, to grind to dust, to reduce to powder, to pulverize;
լնուլ փոշւով, to cover or sprinkle with dust;
ի — դառնալ, to be reduced to powder, to be pulverized;
to crumble into dust, to moulder away;
— յարուցանել, to raise a dust;
ընդ — թաւալիլ, to roll in the dust;
թօթափել զ—, to dust, to beat the dust out of, to shake off the dust, to free from dust;
— դէզադէզ ամբառնայր յամպս հասանէր, a thick cloud of dust rose up to the skies;
— ամպաձեւ մրրկեալ դիզացեալ ծածկէ զերկին, a cloud of dust arose and obscured the heavens;
cf. Մանրամաղ;
cf. Վառօդ;
cf. Ջաղացք.
· Calfa
(-շտյ, -շեաց) «թօզ» ՍԳր. Վեցօր. Սեբեր. որից՝ փոշոտ Կոչ. փոշոտիլ Ոսկ. ես Ագաթ. փոշաջուր Պիտառ. կամ փոշեջուր Վստկ. փոշետեսակ Մագ. Սարգ. փոշիաձև Անան. եկեղ. փոշեթաթախ, փոշիանման դեղափոշի (նոր բառեր) ևն։
= Տե՛ս փշուր բառի տակ ասուածները։
Klaproth, Asia pol. 105, 201 վօգուլ. pošox, սիրյ. պերմ. buš «փոշի» բառև-րի հետ։ ՆՀԲ փշրել բայի՞ց։ Böttich. ZDMG 1850, 363, Arica 81, 350, Mül-ler SWAW 38, 579, Justi, Zendsp. 195, Տէրվ. Altarm. 7, Նախալ. 94, Հիւբշ. KZ 23, 19 կցում են սանս. pasն-, զնդ. paзnu-«աւաղ, փոշի», հսլ. pësūkū, հռար. necотъ «աւազ» բառերին, որոնք Հիւբշ. Arm. Stud. § 283 կաս-կածով միայն նշանակում է, իսկ Arm. Gram 501 բոլորովին մերժում է։ Ka-гolides, Γλ. συγϰρ. 100 կպդովկ. «ός «փո. շի», յն. φε, φu, ϑε, ϑο, լտ. fumus, յն. ϑύος սանս. dhus «ծուխ» և հյ. փչել բառերի հետ։ Հիւնք. շփել բայից։ Thomaschek, Deutsche Littz. 1883, էջ 1254 ուտ. phos ձևի հետ։ Patrubány SA 1, 197 գերմ. spuck «թուք», իսկ ՀԱ 1908, 313 *phū-«փչել» արմատից։ Pokorny 2, 68 յիշելով սանս. pasu-ևն խումբը, հայը դնում է փոխառեալ։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. փոշի «խմորը թաթախելու ա-լիւր», Ալշ. Մշ. փօշի «մոխիր, ալիւրի փո-շի», Երև. փօշի «սպասի ալիւր», Սեբ. Սչ. Տփ. փօշի, Ասլ. փէօշի «փոշի», Սլմ. փէօշի «աւիւր», Խրբ. Տիգ. փօշի «մոխիր», Մկ. փուշը՛, Ղրբ. փուշի «խմորը թաթախելու այիւր», Սվեդ. փիշա «փոշի»։ Նոր բառեր են փոշաման, փոշահամ, փոշահոտ, փոշա-թուխ, փոշեկ, փոշեհան, փոշետուն, փո-շևոր, փոշինայ։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. უომი փոշի «խնկի փոշի» (Չուբինով 1313), կպդովկ. յն. φός «փոշի» (Karolides, Γλ. συγϰρ. 99), բոհեմ poš, pus «փոշի» (Vaillant, Gram. Bohem. 123), գնչ. pošik «հող, գետին» (Paspati)։-Գնչ. բառը Ascoli, Zigeun. 10 կցում է ռուս. posva «գետին» (իմա՛ noчвal) և բոհեմ. puda ձևերին, Paspati սանս. puš «խնա-մել, մեծացնել» արմատին, որոնք անլար-մար են. Müller SWAW 66, 278 առաջին անգամ դրաւ հայերէնից փոխառեալ, մինչ-դեռ Հիւբշ. Arm. Stud. § 283 հակառակն է ռնում։
Եղիցի փոշի ընդ ամենայն երկիրդ եգիպտացւոց։ Եղեւ մանր իբրեւ զփոշի, եւ ընկեցի զփոշին ի վտակն։ Իբրեւ զփոշի՝ զոր տարաւ մրրիկ։ Կոխան առնել զքաղաքս, եւ դնել զնոսա ի փոշի։ Եղիցի իբրեւ զփոշի անուոյ մեծութիւն ամպարշտաց։ Հողմ երիվար նորա, եւ ամպք փոշի ոտից նորա։ Զմուռս եւ կնդրուկ յամենայն փոշեաց իւղեփեցաց։ Իբրեւ զփոշի մանր.եւ այլն։
Փոշիմանրամաղ։ Փոշոյ ըստ օրինակի ծխոյ յամպս ծառացելոյ. (Վեցօր. ՟Բ։ Անյաղթ բարձր.։)
Հող կոչի փոշին՝ որ յառնէ, եւ երկիր՝ որ զպտուղ բերէ։ Որպէս Հանդերձ եւ աչք ի փոշւոյ վնասին, նոյնպէս եւ ոգիք ի մեղաց. (Սեբեր. ՟Գ։)
hastily, soon;
— — առնել, to rend, to tear in pieces.
· Calfa
«կտոր, պատառ». մէկ անգամ ունի Ոսկիփ. «Թափեցան շունքն ի վերայ գայ-լոցն՝ խածատել և վիրաւորել, և փութ փութ արարիա»։
Մի փութս նկրտիս յառ ժամանակաց տեսութիւնս. (Կլիմաք.։)
hatchet, axe;
դնել զ— առ արմին, to lay the axe to the tree.
· Calfa
= Պհլ. *tapar բառից, որի ժառանգներն են պրս. [arabic word] tabar, [arabic word] tavar «կացին, տա-պար», քրդ. tefer, tewir «կացին, սակուր, բրիչ, փայտատ», բելուճ. tapar, towār, վա-խի tipár. հմմտ. նաև պհլ. tabrak «կացին» (Horn § 374)։ Իրանեանից են փոխառեալ արաբ. [arabic word] tabar (այժմ «եաթաղան» իմաս-տով է. չգիտէ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 7), թթր. tavar, վրաց. ტაბარი տաբարի, ტაბარ. ძენი տաբարձենի, ուտ. թավար, չէրք. tavór, պամիր. tipár, գնչ. tover, tovel։ Բառը ան-ցել է նաև տաւական, բալկանեան և ուգրօ-ֆիննական լեզուներին. հմմտ. հսլ. topora, ռուս. топоръ, նսլ. topor, լեհ. ռում. հունգ. topor, սլով. porisko, չեխ. toporo, չերեմիս-tavár, նյն. τεπερι, էստոն. tapper, ֆինն. tap-para ևն։ (N. Anderson, Studien zur Verg-leichung der ugrofinnischen und indog. Sprachen, Dorpat 1891, էջ 126-132 «ա-նում է ցոյց տալ թէ բառը բնիկ ֆիննական է և ածանցւում է tap «սպանել» արմատից. հմմտ. վոտյ. tapan, վեպս. tappan, էստոն tapan, tapma, մորդվ. tapan, հունգ. csapni «սպանել, մեռցնել». այնուհետև փոխառու-թեամբ անցել է սլաւներին, պարսիկներին ևն)։-Հիւբշ. 252։
Նախ Klaproth, Asia pol. 99 պրս. tabar և ռուս. topor ձևերի հետ։ Պրս. բառին են կցում նաև ԳԴ, ՆՀԲ, Böttich Rudim. 13, Arica 46, Lag. Urgesch 930, Gesam. Abhd. 49 (նաև ռուս. ձևը), Muller SWAW 42, 250, Pictet 2, 132, Հիւնք. ևն։
«մի տեսակ կարմիր պտուղ՝ թղե-նու ցեղից» Ամիրտ. ունի միայն ՀայԲուսակ § 2924, իբր անստոյգ բառ։
= Արաբ. [arabic word] tabbār, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 7 մեկնում է «թզենու նման մի ծառ է. ուրիշ բառարանների մէջ նշանակուած է իբր մեծ և կարմիր թուզ, որ ուտելի չէ»։ Չու-նի Steinschneider։-Աճ.
Ա՛ռ աբիմելէք տապար ի ձեռն իւր, եւ կոտորեաց բեռն մի փայտի։ Տապար առ արմին ծառոց դնի.եւ այլն։
Տապարն է սուր հատանողական ծառոց. (Նչ. եզեկ.։)
complaint, grumbling, murmur, lament, cry, quarrel;
complaining, murmuring;
— ունել, to make a complaint, to complain;
— լինել, cf. Տրտնջամ;
— առնել, to dissatisfy, to discontent.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. der-, կրկնութեամբ der-der-, drdor-, կրճատ կրկնութեամբ dor-d-, dr-d-«մռմռալ, մրթմրթալ, յանդի-մանել, շաղակրատել» բնաձայն արմատից. քրա ժառանգներն են սանս. dardura. «ռոոտ, սրինգ», իռլ. deirdrethar «ռռռոս-ռալ», dord, fodord «մռմռոց, մրթմրթոց, բամբ ձայն», andord «երգ», dordaim «եղջե-րուի ձայնը», յն. δάρὸα «մեղու», կիմր. dordd «հնչիւն, աղմուկ», լիթ. dardéti, լեթթ. dārdèt «ճարճատել», բուլգար, durdóru, սերբ. drdljati, սլով. drdráti «շաղակրա-տել, ճարճատել, ճայթել ևն» (Pokorny 1, 795, Berneker 254)։ Հայերէնի մէջ -ունջ մասնիկ է, ինչպէս շշունջ, մրմունջ. պարզ արմատը գտնում ենք վրաց. դրտվինվա, ա-լրտվինեբա «տրտունջ, գանգատ» բառի մէջ։
ՆՀԲ իբր ընդ ունչս տրտմել կամ տըռ-տռալ։ Հիւնք. տենչալ բայից։ Liden, Arm. Stud. 17 զնդ. drənlaveiti «ա-ղօթք մրմնջել», պհլ. dranǰītan «սովո-հիլ», հիռլ. drengaitir «արտասանել» բառերին ցեղակից։ Վերի վրաց. ձևերին միացրեց Աճառ. ՀԱ 1908, 123, որից յետոյ Մառ Иппoл. 59 դրաւ նոյն ձևին ցեղակից։ Karst, Յուշարձան 424 թրք. dərdərlanmaq, վրաց. drdenva։ Մաք-սուտեան, Շողակաթ 165 համարում է կրկնաւոր՝ իբրև տր-տունջ։ Վերի մեկ-նութեւնը տուաւ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 74-77 և յետոյ IF 43. (1925),
Վասն լսելոյ տեառն զտրտունջ ձեր։ Զի ոչ զմէնջ է տրտունջդ ձեր, այլ զաստուծոյ։ Զտրտունջ որդւոցն իսրայէլի՝ որ տրտնջեն զձէնջ՝ լուայ։ Եղեւ տրտունջ յունացն առ հեբրայեցիս.եւ այլն։
Չա՛ր է տրտունջ, եւ հաւասար հայհոյութեան։ Տրտունջ գոգցես եւ մեղադրութիւն բազում զնախամարգարէէն լինելով։ Յայսմ գաւառէ տրտունջ զմէնջ բարձեալ. (Մանդ. ՟Ա։ Պիտ.։ Մագ. ՟Ա.։)
Զպատճառս տրտնջոյն իւրեանց։ Լաւ է չգործել՝ քան տրտնջով գործել։ Ւր տրտնջովն եղեւ գործն։ Ոչ խնդրէին մեղմով, այլ տրտնջով աղաղակաւ. (Փարպ.։ Ոսկ. փիլիպ.։ Բրս. հց.։ Լմբ. սղ.։)
Մի՛ ոք տրտունջ լիցի զտանուտեառնէն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
bundle, bunch;
— խոտոյ, truss, bottle;
— փայտի, faggot, bundle of wood;
— մագնիտական, pencil of magnetic rays;
առնել տրցակ or տրցակեմ, to truss, to tie in a bundle, to bottle, to bind up in faggots.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խուրձ, կապոց» Վրք. հց. ա. 90. Վրդն. ել. Բրս. մրկ. Ոսկիփ. որից տըր-ցակել «տրցակ կապել» Սկևռ. աղ. Ճառընտ.։
= Պրս. [arabic word] dasta «փունջ, տրցակ» բառից. աւելի ընդարձակ տե՛ս տստակ բա-ռի տակ։-Աճ.
Հիւնք. հանում է թրք. dirsek «ար-մուկ» բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm. 78, 104 վերագրում է հաթեան շրջանին։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Աճառ. ՀԱ 1аՈв. 123։ Petersson KZ 47, 265 իբր բնիկ հյ. կցում է յն. ὄρασσομαι «բռնել», ռանս. drdhás «հաստատուն», զնդ։ dərəza «կապանք», պրս. darz «կար», յիթ. diižas «փոկ» բառերին և հանում է հնխ. dergh-«բռնել» արմատից Նոյնպէս Pokorny 1, 807։
Բանջարածախ եմ. գնեմ մեծամեծ տրցակս, եւ կապեմ փոքերս, եւ վաճառեմ. (Վրք. հց. ձ։)
feast, solemnity, festival, celebration;
— նշանաւոր, հանդիսաւոր or մեծահանդես, extraordinary, solemn feast;
օր —ի, feast-day, holiday;
ամենաժողով —, fair day, market day;
— անուան, saint's day;
— ամենայն սրբոց, All-Saints' day, All Hallows day;
— մարմնոյ եւ արեան տեառն, Corpus Christi day;
— անմեղ մանկանց, Childermas-day;
սրբել, խմբել, կատարել, տօնել զ—, to keep, to observe, to celebrate a feast;
շնորհաւորել ուրուք զ— իւր, to wish a person many happy returns of the day;
cf. Տարեկան.
· Calfa
, ի հլ. «հասարակաց հանդէս, հան-ղիսաւոր օր» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. մ. բ. 14. որից տօնել ՍԳր. տօնախմբել Ագաթ. Կորիւն. տօնանան Ագաթ. Ոսկ. Կորիւն. տօնամա-ճառ Իմ. ժե. 12. տօնապետ Կիւրղ. «նձ. նա-խատօնակ Փիլ. յառաջատօնակ Փիլ. ել. վերջատօնակ Ածաբ. խորհրդատօն Փիլ. բա-գըն. զուգատօնել Նիւս. սքանչ. պասեքատօն Եա. քր. տօնամակ Գր. վկ. (Զարբհանա-լեան, թրգմ. 722-3), տօնակատարութիւն (նոր բառ)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dapni-ձևից, որ նշանակում էր «զոհ». հմմտ. հիսլ. tafn «զոհի անասուն, զոհ, ողջակէզ», լտ. daps, dapes «աստուածներին նուիրուած զոհ, նուիրական խնջոյք, հացկերոյթ», dapino «առատ խնջոյք տալ», յն. δαπάνη «ծախս», δαπανάω «ծախտլ», δεῖπνον «ճաշ. նա-խաճաշ, ընթրիք»։ Այս բոլորը յառաջանում են հնխ. dāp-, dəp-«բաժանել, բաշխել» արմատից (հմմտ. սանս. dāpayati), որ ինքն էլ աճած է թ-ով՝ պարզական dā-«բա-ժանել, մաս մաս անելով բաժանել» ար-մատից. հմմտ. յն. δαίομαι, δατεομαι «բա-ժանել», δαιτύς «բաժին, ճաշ, զոհ» ևն (Bo-isacq 166, Walde 220, Pokorny 1, 764։ Meillet Dict. étym It. 243, որ լտ. dapināre ձևի մէջ n նոյն է դնում հյ. տօն և հիսլ. tafn բառերի n-ի հետ)։ Նոյն խմբին են պատկանում նաև հյ. տի «տարիք» և տռր-«արջառ», որոնք տե՛ս առանձին։
Հներից Տաթև. ամ. 654 սխալ է մեկ-նում իբր օտար բառ. «Տօնն թարգմանի ուրախութիւն և պայծառութիւն... քանզի անունս այս ոչ է ի մեր լեզուէ, այլ յօ-տար ազգաց. զի նոքա զուրախութեան կամ զհարսանեաց տօն անուանեն և զպայծառ հանդէս՝ տօն կոչեն»։ ՆՀԲ լծ. թրք. տիւյիւն «հարսանիք», տօնա-նմա «հրավառութիւն»։ Ալիշան, Հին հաւ. 458 հյ. տալ, տուրք, Արգիացոց Հերա դիցուհեայ Tonêe. կոչուած տօ-նաևան օրերը։ Patrubány SA 1, 18 տառռեր է գնում վօթյ. d'uonjos «ար-ձակուրդ», իսկ SA 2, 175 տալիս է ու-ղիղ մեկնութիւնը, որ ընդունում են
Pedersen Հայ. դր. լեզ. 30, Lidén, Arm. Stud. 9, Walde 220, Meillet, Esq latine էջ 78։ Karst, Յուշարձան 424 թթր. tam, tom, ton «հաւաքուած», ույ-գուր. չաղաթ. tomen «դէզ», նաև թրք. düvin «հարսանիք», donanma «հրա-վառութիւն»։ Մառ ИАН 1911, էջ 472 վրաց. ճոնա «զատկական ձու հաւաքե-լու երգ»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, 80 գրում է թէ Մառ, անդ՝ էջ 441 կցում է վրաց. ծանա «խրախճան, տօն» բառին, որին աւելացնում է ինքը մինդրել. ճան «հրաւիրել, կանչել»։
ԳՒՌ (dialectal) ՒԻՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Կր. Մշ. Շմ. Վն. տօն, Երև. տօնօր, Խրբ. Հմշ. Ռ. Ննխ. Սեբ. Սչ. Տիգ. դօն, Զթ. դէօն, Մրղ. Ջղ. Սլմ. տուն, Ասլ. դm։ Նոր բառեր են տօնածառ, տօնա-նոր, տօնութիւն, տօնշնորհատր (>Ննխ. դօշնավօր), տօնիկ, տօնչէք։
Տօն է տեառն աստուծոյ մերոյ։ Տօնեցէ՛ք զդա տօն տեառն յաղգս ձեր։ Ի տօնի բաղարջակերացն, եւ ի տօնի եօթներորդացն, եւ ի տօնի տաղաւորոհալաց։ Տօն ամարայնոյ, եւ տօն կատարածի ելից տարւոյն։ Դարձուցից ի սուգ զտօնս ձեր.եւ այլն։
Խնդութեամբ տօնիցն ընկալեալք. յն. մի բառ իբրու տօնախմբութեամբ։
Սրբոց հանապազ տօնք են։ Զի՞նչ իցէ տօնք սրբոց. զաստուած օրհնել. ապա ուրեմն որ հանապազ օրհնեսցէ, ցանկ տօնս առնէ։ Որ ցանկ օրհնէ, միշտ տօն առնէ։ Զատկացն եւ կացրդիցն եւ ամենաժողով տօնից անունզ զբազմաց ի մի վայր գումարելոյ յայտ առնէ. (Սեբեր. ՟Ե։)
Տօնս տարեկանս փրկչին փայլման կատարեն։ Տօնէ ճշմարիտ քարոզութեանն խնամոց։ Որ յանցեաւն առ աստուած, յերկրի տօն ոչ ունի, այլ՝ սուգ եւ տրտմութիւն։ Արասցե՛ս մեզ տօն ի գալուստ ծերոյս. (Նար. կուս.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։ Մաշկ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Եթէ եղիցի օր տօնին, հարազատագոյն է առ ի մկրտութիւնն. (Բրս. մկրտ.։)
sowing;
dispersion;
cf. Ցռօտ;
scattered, disseminated, spread;
— եւ ցիր, ցիր եւ —, scattered about, dispersed every where;
here & there;
— եւ ցիր առնել, կացուցանել, սրփել, to scatter here & there, to disperse;
— աստ անդ հարցանել, to interrogate (a scholar) promiscuously.
· Calfa
Հիւնք սանձ բառից։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1902, 77 ց մասնիկով է համառում կազմուած։
ՓՈԽ (borrowing) Լազ. ցանցա «խաղող ևն հաւաքե-լու յատուկ կողով» (Աճառ. Արրտ. 1911, էջ 419)։
Ցան եւ ցիր սփռեալք ընդ երեսս երկրի։ Ցան եւ ցիր առ ստորոտով լերինն կալեալ կայեանս։ Ցան եւ ցիր անկեալ, եւ սփռեալ յօտար ազգս. (Յհ. կթ.։)
Բնակէին առանց պարսպաց ի շէնս ուրեք աստ անդ ցան ու ցիր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
pain, ill, suffering;
sorrow, grief, affliction, displeasure, bitterness;
regret;
disease, illness;
ցաւովք, painfully, sorrowfully, sadly;
դառնակակիծ —, sharp, smarting, poignant or bitter pain;
— սրբազան, epilepsy, falling sickness;
—ք ցանկութեան, concupiscence;
ի —ս լինել, —ս լինել, —ս կրել, տանել or բերել —ոց, to suffer or endure pain, to feel unwell, to be in pain, full of pain;
զմահու — ջերանիլ, to be ill of a fatal disease;
մեղմել զ—ս, to calm, to allay, assuage or lull pain;
դժոխըմբեր կալաւ զիս —, a cruel pain seized me;
փարատեցան յինէն —ք իմ, I have no more illness, I am free from pain;
— է or —է ինձ, it displeases me, I am vexed, I am very sorry;
cf. Ըմբռնիմ.
· Calfa
Հիւնք. զաակ բառից։ Patrubány SA 1, 191 սանս. çyāvā «սև, *թուխ» բառի հետ։ Pedersen. Նպաստ 10 սանս. skšá. payati «այրել» բառին ցեղակից։ (Յի-շում է Pokorny 1, 500 հնխ. k'sε-«այ-րել» արմատի տակ)։ Scheftelowitz BВ 28, 288 յն. ϰαίω «այրէլ» բառի հիւր։
ԳՒՌ (dialectal) Սչ. ցաւ (ձայնաւորի մօտ ցավ), Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. ցավ, Տիգ. ցmվ, Ագլ. Հճ. ցօվ, Զթ. ցօվ, ցով, Սվեդ. ցուվ. -թրքա-խօս հայերից Ատն. ցավագալ «ցաւագար»։ Նոր բառեր են անցաւել, ցաւիկ, ցաւկոխ, ցաւմեծիկ, ցաւսիրտ, ցաւտօն։
ՓՈԽ (borrowing) Justi, Dict. Kurde, էջ 176 հլ. թո-քացաւ բառից է դնում քրդ. dexsu հոմանի-շը. իսկ էջ 264 զազա šaušəvúke «մի տե-սակ թռչուն» կազմուած է համարում šev «գիշեր» + հյ. ցաւիլ բառին ազգական մի ածականից։
Սիրտ անզգամի ցաւ է կրելեաց իւրոց. ցաւք են ծնանելեաց իւրոց։ Արկի զձեօք ցաւ ատամանց. (այսինքն կծուումն. ակռային առնելը). (Առակ. ՟Ժ՟Է. 21։ Ամովս. ՟Դ. 1։)
Յորժամ առաջի բազմաց զճշմարտութիւնն ասիցէ, անտանելի լինի ցաւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Իցե՞ն երբէք ցաւք ըստ ցաւոցս լեալ։ Ցաւք իմ նորոգեցան յիս։ Առ ոչինչ զցաւսն համարեցաւ։ Ցաւք սաստիկք։ Ունին զիս աւուրք ցաւոց։ Ցաւք սրտի իմոյ։ Միով միով ցաւօք ի վերայ հարեալ մարմնոյն զայրացելոյ։ Զցաւս վիրաց քոց բժշկեսցէ։ Առ ցաւս իւր ճչիցէ։ Աղաղակեսջիք առ ցաւս սրտից ձերոց։ Գիտէ համբերել ցաւոց։ Մինչդեռ էին նոքա ի ցաւսն, կոտորեցին։ Չպատմէին միմեանց զցաւս իւրեանց.եւ այլն։
Զի թէ գլխաւոր ցաւոց մահն՝ ի մեղաց էառ սկիզբն եւ վախճան, ո՛րչափ եւս առաւել եւ բազում ինչ անխտք ցաւոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։) դիմազ. ՑԱ՛Ւ Է. դիմազ. որ ռմկ. եւ յայլ լեզուս ասի՝ ցաւիմ, իս. ի. կըցաւիմ .... cf. ՑԱՒԷ։
the universe, the whole world, the earth, macrocosm;
ընդ —րս, ընդ ամենայն or բնաւ —ս, ընդ ոլորտս —րաց, throughout the world, every where;
առնել —րս անապատ, to reduce the earth to a waste.
· Calfa
= Կառմուած է տի «մեծ» և եզերք բա-ռերից. տի<հնագոյն տէ-ձևի վրայ տե՛ս տէր. իսկ եզր բառի «աշխարհ, երկիր» նշա-նակութեան համար հմմտ. յատկապէս Ա-ռակ. ը. 26 «Զեզերս բնակեալս. ի ներքոյ երկնից»։
ՀՀԲ տի+եզերք։ ՆՀԲ «որպէս թէ ընդ եզերք, որպէս և յն. տի, տիա է ընդ, շուրջ, այսր և անդր»։ Peterm. 132 տի համարելով բացասական տ մաս-նիկը, թարգմանում է բուն «անսահ-ման»։ Windisch. II տի= լտ. de-(ինչ. deformis) և կամ սանս. ati։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 24 սանս. atyanta ձևի հետ։ Մառ ЗВО 5, 286 (=ՀԱ 1892, 164) և 11. 165 տի (կրճատուած զնդ. gaēϑa «աշխարհ» բառից) + եզերք։ Հիւնք. տզրուկ բառից։ Meillet MSL 17, 20 տէր, տիկին և տիեզերք բառերի մէջ տի համարում է անծանօթ բառ, իսկ Altarm. Elementarb. 52 մեկնում է ատ Peterm. Ադոնց, Aрм. Юстии 405 տե իբր «երկինք»՝ տիւ, դև, deus ձևերի հետ, որով տիեզերք «երկնից ծայրը»ւ
Զամենայն տիեզերս առ երկինս։ Երկիրս ամենայն տիեզերօք առ երկինզս այնչափ համեմատութիւն ունի. (Կոչ. ՟Զ։)
dayast. —, day-time;
— եւ գիշեր, nyctemeron;
ի տուէ or ի տունջեան, during the day, by day, in the day-time;
ի լուսապայծառ or ի լոյս տունջեան, in broad day light;
ընդ —ն ողջոյն, all day long;
ի տուէ եւ ի գիշերի, զ— եւ զգիշեր, day and night, night and day;
չեւ խոնարհեալ տունջեան, before the end of the day, before nightfall;
արփիաճաճանչ —, fine day, fine weather;
ի տունջենիս յայսմիկ, this day, today;
cf. Օր.
· Calfa
(հոլովւում է տունջեան, տունջենի, ի տուէ կամ ի տունջենէ, տունջեամբ կամ տուով ևն) «ցերեկ, օրուայ լոյս մասը» ՍԳր. Վեցօր. որից տուրնջեան (իբրև ուղղական) «առաւոտ» Վեզօր. տունջենական Փիլ. Շիր. տունջենային Յհ. կթ. Տօնակ. Լմբ. տունջե-ամբ «ցերեկով» Կոչ. 168. երկտիւ Ոսկ. Կո-ղոս. մշտատիւ Նար. խչ. յարատիւ Ճառընտ։ գիշերատիւ Լմբ. մատ. 74։-Բառիս հոլով-ման մասին տե՛ս Meillet MSL 18, 239։ Հմմտ. նաև տի։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. diu-«օր» բա-ռից. հմմտ. սանս. divā «ի տուէ», divēdivε «օր աւուր, օր ըստ օրէ», divasa-«օր, ցե-րեկ», հինդ. divus «օր», գնչ. dives, gi-ves «օր», յն. εύ-δῖος «լաւ եղանակ, լաւ ոէ պայծառ օր», լտ. diū «ի տուէ», dies «օր», ռում. di «օր», հիռլ. in-diu «այսօր», կիմր. diw, dyw «օր»։ Այս բոլորի նախնական պարզ արմատն է *dei-«փայլիլ, լուսաւո-ցել» (հմմտ. յն. δέατοι «երևիլ», սանս. dī-, adīdet «երևիլ, ցոլալ», dfvyati «լուսաւորել» ևն), որ աճել է -eu-, -en-աճականնեռոմ։ Առաջինից ստանում ենք հնխ. deieno-«լու-սաւոր», deiuos «Աստուած, երկինք», dlēus «երկինք, օր», diu-«օր», որոնց ժառանզ-ներն են սանս. dyāúš «երկինք, օր», divyá-«երկնային», dēvá-«Աստուած», զնդ. dasyo «դև», յն. Zεύς, Ἀιός, լտ. Deus «Աստուած», dīvī «աստուածներ», divus «աստուածա-յին», լիթ. dèvas, լեթթ. dèws, հպրուս. de-ϊws, հիսլ. tīvar, հիռլ. dia, կիմր. duiu, կորն. duy, բրրտ. doué «Աստուած», ինչ-պէս և վերոյիշեալ «տիւ» նշանակող բառե-որ։ (Բալթեան խմբից փոխառութիւն է ֆինն, taivas «երկինք»)։ Երկրորդից (-en-աճա-կանով) ունինք հսլ. dīni, լեհ. dzieή, ռաս. neнь. լիթ. diena, լեթթ. diena, հպրուս. deinan, սանս. dina «օր» և լտ. nundinae «ինը օրը մէկ եղած շուկայ» (իբր հնխ. delen-)։ Հայերէնի մէջ բնիկ է տիւ, իսկ իրանեանից փոխառութեամբ ունինք դև, ինչպէս նաև դէտ, դիտել (Walde 230 232 Pokorny 1, 772-4. Berneker 203, 254, Boisacq 189, 293, 308, տե՛ս նաև Ernout-Meillet 259, Meillet BSL л 81, էջ 126)։-Հիւբշ. 498։
Klaproth, Asia pol. 105 աֆղան. uras և ւտ. dies «օր»։ ՆՀԲ լտ. dies «օր»։ Սանս. և այլ ձևերի հետ են հա-մեմատում Peterm. 21. 33, Windisch. 12. Lag Urgesch. 499, Muller SWAW 38, 572. Justi, Zendsp. 156, Տէրվ. Altarm. 68, էմին, Հայ. հեթ. կր. (թրգմ. Յոյս 1875, 348), Հիւբշ. KZ 23, 18 ևն։ Մորթման ZDMG 31, 413 բևեռ. Tiasba աստուծոյ հետ, որ մեկնում է «Չի աւուրց»։ Հիւնք. սանս. տէվա և զնդ. տայիվա։ Bugge, Lуk Stud. 1, 56 լիւկ. tivi «քահանայ» բառն էլ է ա-ւելացնում։ Մառ, Լազ. քեր. 189 լազ. տիղուչա «դժբախտ» բառը ուզում է մեկնել հյ. տի «օր» + լազ. ուչա «սև»։ Պատահաևան նմանութիւն ունին վրաց. տղե, ինգ. դիեյ, չէչէն. դէ ևն հոմանիշ-ներըս
Կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւ զխաւարն կոչեաց գիշեր։ Մեկնել ի մէջ տուընջեան եւ ի մէջ գիշերոյ։ Զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր։ Ի տուէ եւ ի գիշերի։ Զտիւ եւ զգիշեր։ Ի տուընջենէ մինչեւ ի գիշեր։ Եթէ ոք գնայ ի տուընջեան, ոչ գայթագղի։ Տիւք եւ գիշերք.եւ այլն։
Դու տուընջեան քաջամարտիկ ես, եւ ես գիշերոյ։ Որդիս լուսոյ, որդիս տուընջենի արդարութեան. (Մխ. առակ.։ Վրք. սեղբ.։)
house, habitation, home;
house, family, race, nation;
family, household;
goods, fortune;
house, commercial house;
couplet, strophe, stanza, verse;
— ադամայ, the human race, mankind;
— թորգոմայ, the Armenian nation;
— թագաւորի or — արքայի, the king's household;
— մատենագրաց, library;
— պղատոնեայ, Plato's Academy or school;
փայտակերտ, աղիւսակերտ, քարաշէն, քարուկիր —, wooden, brick, stone house;
հանգիստ, բնակելի, լաւ, մեծ, փոքրիկ, գեղեցիկ, տձեւ or անպիտան —, commodious, inhabitable, good, large, small, fine, wretched house;
հիմունք, որմունք, տան, the foundations, the walls of a house;
վարձելի կամ վաճառելի —, house to be let or sold;
— ի տանէ, տանէ ի —, from house to house;
արտաքոյ տան, ըստ — ն, out, not at home;
ի տան, at home;
կալ ի տան, to stay, to be at home;
ելանել ի տանէ, to go out;
մեկնել ի տանէ, չուել, to remove, to move;
դառնալ, գնալ ի —, to go home again, to come home, to go home;
— վարձել, to let a house;
վարձել զ— իւր, to let his house;
— շինել, կառուցանել, քանդել, to build, to pull down a house;
ական հատանել զտան, to break into a house;
շրջել տանէ ի —, to wander from house to house.
· Calfa
(տան, տամբ, տանց, տամբք) «տուն կամ ուրիշ շինութիւն, ինչ. տառա-ւար, պալատ, ապարանք, եկեղեցի ևն», նաև սենեակ, վրան, տան բնակիչները, ազգա-տոհմ, ցեղ, փխբ. «ոտանաւորի տուն» ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. «տան յարկ» Եփր. աւետ 324 (Ի վերնում տան «վերի յարկում»). նշանակում է նաև «երկիր, աշխարհ». հմմտ. Անգեղտուն կամ Բուզանդի հետևեալ հա-տուածները. «Զմեծ տունն յԱտրպատական աշխարհին. Ձեռն իշխանութեան տանն Հա-յոց թագաւորին, որ էր զԱտրպատական աշ-խարհաւն. Զտուն թագաւորին Հայոց որ յԱ-տըրպատականին էր». մհյ. աղաւնեաց տունն «Աղուանք» Մխ. բժշ. 79. Վրազտուն, Պարս-կացտուն Դրնղ. 517, 518, 504. հմմտ. ասոր. bεϑ «տուն և աշխարհ»։ ինչ. d-beϑa d oslān «Աշխարհին Ոստանայ», bēϑ Mok-sāyē «Աշխարհ Մոկաց», ինչպէս նաև Կով-ևասի հայոց գործածած Վրաստուն. Պարո-կաստուն, Հայաստուն, Տաճկաստուն ձևերը փխ. Վրաստան ևն (տե՛ս Հիւբշ. Հին Հայոց տեղւոյ անունները, էջ 64)։ Յետնաբար ըս-տացել է «կին» նշանակութիւնը. հմմտ. Տաթև. ամ. 197-8. «Առանց կնոջ՝ աւեր է ռունն. և տան շինութիւն՝ կինն է. և դարձ-եալ՝ զի առն քաղաք և գաւառ և տուն՝ կինն է... զայս սովորութիւն կալան այժմ և կո-չեն զկինն տուն. Տուն ունի՞ս. Տուն առնեալ ես»։-Ածանոման մէջ մտնում է երեք ձևով. L Տուն, ինչ. մեծատուն ՍԳր. Սեբեր. ան-տուն Ոսկ. ես. ձմերատուն Երեմ. լց. 22 գետնատուն Վեցօր. սայլատուն Ոսկ. բ. կոր. ժե. կրակատուն Եղիշ. միջնատուն Ծն. զ. 16 ներքնատուն ՍԳր. Եւս. պտմ. սակատա-տուն Եւթաղ. 170. վերնատուն ՍԳր. վաչ-կատուն Բուզ. գ. 7. թոքատուն Վստկ. տըն-տեսատուն (նորագիւտ բառ) Հայել. 239. զանգակատուն Յիշատ. ևն։ 2. Տն. ինչ տնանկ ՍԳր. տնակից Ոսկ. ես. տնակալ Եզն. տնաշէն Ոսկ. ես. միատնութիւն Ագաթ. տնտես ՍԳր. տնիկ Վկ. շուշ. 15, 26 (ներգ. ի տնկանն), առտնին ՍԳր. Փարպ. տնային, տնտեսագէտ, տնտեսագիտութիւն ևն (նոր բառեր). 3. Տան, ինչ. տանուտէր ՍԳր. տա-նիք ՍԳր. Եւս. պտմ. տանեստան «տանիք» Եւս. պտմ. 159. տաներես Գր. տղ. ընտանի ՍԳր. անընտանի Եզն.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dōm-ձևից. ժա-ռանգներից հմմտ. սանս. dam-(dámpatis ռտանուտէր». բարդի մէջ), սեռ. dán-(patir dan «տէր» ձևի մէջ), dáma-, māna-«տուն», սնդ. nmāna-«տուն, բնակարան» (փխ. dmāna-, ինչպէս կայ հին զնդ. dəmana), dam-«տուն» (ներգ. dam, սեռ. deng), քուչ. tanāpate «տանուտէր», յն. δῶ, δῶμα ռտուն», ὄόμος «տուն, բնակարան», ὄօլ-(սեռ. *δενς, որից δεσπότης <հնխ. dem-spotis «տանուտէր, տէր»), ἔν-ὄον «ի տան», δα-πεδον «տան յատակ», լտ. domus, հսլ. domú, ռուս. домъ, սերբ. ϑóm, չեխ. dum, լեհ. ϑom, գնչ. tan «տուն», լիթ. dim-štis «բակ, ինչք» ևն, որոնք ծագում են հնխ. domo, domu-, dom-, dem-, dm-, dm-ձևե-րից։ Այս բառերը յառաջացած են հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատից. որ հայերէնի մէջ չէ պահուած, բայց նրա ժառանգներն են յն.δέμω, գոթ. timrjan, հոլլ. timmeren, հբգ. zimberen գերմ. zimmern «շինել», հիսլ. timbr, հբգ. zimbar «շինա-փայտ», նբգ. Zimmer «սենեակ» ևն։ Իսկ այս հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատն էլ համարւում է աճած՝ պարզա-կան dē-«կապել» արմատից, որի ժառան-գըն է հյ. տի «կապ» (Pokorny 1, 187, Walde 241, Trautmann 44, Berneker 210-211, Boisacq 195, Kluge 544)։ Լիթ. դար-ձել է բառս՝ նախաձայնի փոփոխութեամբ (որի պատճառը յայտնի չէ) nāmas, սովո-բաբար յգ. գործածութեամբ namai, ճիշտ ինչպէս այժմ՝ Երև. տներ՝ փոխանակ տուն։ Հյ. տուն յառաջանում է հնխ. dōm ձևից, սակայն domu-ձևն էլ պահուած է տանու-տէր բառի մէջ (տե՛ս Ernout-Meillet 271)։ -Հիւբշ. 498։
Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Klap-roth, Asia pol. 10l, որ կցում է լտ. domus և հսլ. domu ձևերին։ ՆՀԲ լծ. լտ. dómus, ի յն. δόμος, որ և տանիք։ Windisch. 12 «անշուշտ կապ ունի լտ. domus բառի հետ»։ Bö̈ttich. ZDMG 1850, 363, Arica 52, 21, Lag IIr. gesch. 910 վեդ. tuna(?)։ Müller SWAW 38, 571 և 594, որից էլ Justi, Zendsp. 155 զնդ. dāman, սնս. dhaman «արարած» ևն։ Հիւբշ. KZ 23, 18 սանս. dhāman կամ dama, յն. δόμο? Pic-tet 2, 242 հիռլ. dunadh «տուն». dun «դղեակ», dunaim «փակել, շրջապա-տեւ»։ Տէրվ. Altarm. 20 տուն. սեռ տան<*տաւան <*տաման, իբր սանս. dama, յն. ὄόμος, լտ. domus։ Նոյն, Նախալ. 86, 99 տուն<*տոմն=յն. և լտ. ձևերը։ Մորթման ZDMG 26, 526 և 535 բևեռ. dani, dun «տուն»։ Նոյն, բևեռաձև արձանագր. Մորթմանայ, թրգմ. Ապտուլլահ. էջ 48 բևեռ. danim
= տան իմոյ. burgadun=բուրգ+տուն. Հիւբշ. Arm. Stud. § 277 համեմատում է ծանօթ ձևերի հետ. տուն դնում է <*տուվն <*տումն, իսկ սեռ. տան <*տուն <*տման, հմմտ. հին զնդ. dmāna-։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 27 ետր. lavtn մեկնում է հյ. լաւ տուն «ազնուական ընտանիք», էջ 112 intem-= ընտանի և Lyk. Stud. 1, 84 լիւռ. tuhes «ազգականներ»։ Հիւնք. յն. δομός, δῶμα։ Karst, Յուշարձան 407 տանիք կցում է սումեր. tan «բարձր», didim «նւաճել», du «գագաթ», իսկ 424 թրք. dam «կտուր» բառերին։ Պատահական նմանութիւն ունի չին. tien «տուն»։-Տէրոյենց, Երևակ 1865, թ. 63, «ոտա-նաւորի տուն» նշանակութիւնը սխալ թարգմանութիւն է կարծում պրս. խա-նեա «երգ» բառից, որ գալիս է օր. խանտէն «կարդալ, երգել» բայից, բայց կարծուել է խանէ «տուն» բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջո. Սլմ. Վն. Տփ. տուն, Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. դուն, Ագլ. տուն, տօն, Գոր. Ղրբ. տօն, Ակն. Ասլ. Պրտ. դիւն, Սվեդ. դօն, Անտ. դէ'օն.-Տանիք դարձել է Տիգ. դmնիք, դէնիր, սեռ. դէնդրի, Մրղ. տինիս, Վն. տանիս, Խրբ. դէնէր, սեռ. դէյրի, բց. դէյրէ, Հճ. դէնեյ, Զթ. դինեյ, դիներ։-Նոր բառեր են տունաւրիչ, տունքա-կիչ, տունդուրս, տունդրի, տունտնաքանդ, տունտնոմի. տունտունակ. տաներէց, տան-տուն, տաքտուն, տանցի, տնագլուխ, տնա-գործ, տնաթիսի, տնածակ, տնակոլ, տնո-հան, տնահատան, տնամէջ, տնավարի, տը-նատեղ, տնատէր, տնարար, տնաւեր, տնա-տրիլ, տնկից, տնմնայ, տնուրիկ։-Թրքա-խօս հայերից ունինք Ատն. տնանկ «աղքատ, տնանկ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ტანუტერი տանուտերի «նոյն նշ». (տե՛ս Մառ, ИАН 1911, էջ 1299). ტანოტრობა տանոտրոբա (ուղղել տանու-տրոբա) «ժամանակ տանուտէրութեան», სატანტრო սատանտրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), Բուլանըխի մօտ Հասան-Կորանի քրդերն ունին տնշէնօ «տնաշէն» (ըստ Միրախորեան, Նկարագր. ուղևոր. Գ. 96).-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 199 օսմ. dam «տանիք» դնում է հյ. տուն բառին խնամի կորած մի ձևից (անհաւանական).-արդեօք հյ. գւռ. մի բարդ ձևի՞ց է փոխա-ռեալ արաբ. [arabic word] qītūn «գանձատուն, մառան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 690), որ արաբական արմատներով չի մեկնւում. հմմտ. հյ. գինետուն։
Արբեցաւ, եւ մերկացաւ ի տան իւրում։ Եկայք ի տուն ծառայի ձերոյ։ Ոչ է սա, եթէ ոչ տուն աստուծոյո (որ է բէթէլ)։ Ազգ եղեւ ի տուն փարաւոնի։ Ի տան թագաւորին բաբելացւոց։ Շինել զտուն տան։ Տուն ի տանէ։ Տանէ ի տուն։ Ի տան հօր իմոյ օթեւանք բազում են, եւ ալյն։ Որպէս ի տան հօր երկնաւորի բազում են օթեւանք, նոյնպէս եւ ի տան սատանայի տանջանս բազումս պատրաստեալ են. (Պիտառ.։)
Դռնապանին պատշաճ է ունել տուն մերձ առ դուռն. (Լմբ. կան.)
Տուն ոչ միայն ասի շինուածն, այլեւ յառնէ եւ ի կնոջէ եւ յորդւոց ժողովն։ Տուն կոչէ ծնօղքն զորդիքն թոռամբքն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 145։ Վրդն. ել.։)
Ի թիւ եօթեանց տանց հարիւրոց կատարեցաւ բանս հաւատոց։ Եւ այլ տանց մարգարէութեանն։ Զհամարս տանցն ցանկեսցես։ Զառաքելական գիրս տուն առ տուն ընթերցեալ եւ գրեալ։ Տուն առ տուն կարգաւ զկաթողիկեայս թուղթն ընթերցայց։ Յորժամ զերկոսեանս զայսոսիկ բարւոք ուսանիս զտունս, յայնժամ ճգնեսցիս ի սակս երրորդին. (Շ. խոստ. եւ բարձր։ Երզն. ՟ժ. խորան.։ Նախ. գծ. եւ կթղ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
giving;
donation, gift, presents;
alms;
duty, taxes, impost;
—ք առատ՝ առնեն զբարեկամ զուարթ, short reckonings make long friends.
· Calfa
«հիւանդութեան ժամանակ քաղցած մնալը, բան չուտելը». նորագիւտ բառ, որ ունի Մխ. Բժշ. 118. «Եւ ապա հետ այտոր ընդ ցորեկոյ տո՛ւր կենալ, զի խիստ օգտէ այս ջերմանս» (Seidel էջ 85 թարգմանում է Hinterher lässest du tagsuber nichts geniessen)։
Ի տուր շնչոյս թշուառի՝ առից զոգիդ քո բարի. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
Եւ ո՛չ որպէս տրով ունելով՝ զոր բնութեամբն է նորա։ Ի յառաջադիմութենէ կամ ի տրոյ գալ ի յայս փառս. (Պրպմ. ձ. եւ ՟Լ՟Գ։)
Վասն տրիցն եղբայրութեանն, եթէ յընտանեացն կամիցին տալ ինչ։ Ըստ համեմատութեան տրիցն առնել զհատուցումն. (Բրս. հց.։)
Նուիրիիցեն ըստ ամենայն տրոց սրբութեանցն իւրեանց։ Ի պտղոյ տրոցն նորա յամենայն նուիրաց որդւոցն իսրայէլի։ Արասցե՛ս զտուրսն՝ զոր խոստացար բերանով քով։ Պատուական է քան զտուրս անզգամաց զոհ քո։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրս անզգամաց զոհ քո։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրսն, այլ խնդրեմ զպտուղն՝ որ յաճախէ ի բան ձեր։ Զտուրս զուարթառատս սիրէ աստուած. (այժմու յն. զզուարթ տուիչն)։ Տուրք գաղտնիք դարձուցանեն զբարկութիւն. իսկ որ խնայէ ի տուրս, սասատիկ բարկութիւն յարուցանէ։ Մի՛ մոռանար զամենայն տուրս նորա. (յն. զհատուցումն)։ Ամենայն տուրք բարիք, եւ ամենայն պարգեւք կատարեալք։ Տրովք տնանկաց. եւ այլն։
Աստուծոյ է տուր եւ շնորհ՝ թողութիւն մեղաց, որդէգրութիւնն։ Տուր ետ մեզ աստուած զիւր միածնին մահն. արդ ես զի՞նչ ասէ այսմ կշռեցից փոխարէն։ Անզղջական տուր, ամենաբաշխ աջ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Բ։ Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Գ։) Զօդ, զառատն հոսումն, զանարծաթն տուր.
Ո՛վ կարէ զառատութիւն տրոցն՝ նորա բանիւ բովանդակել. (Սարգ.։)
Զոր առ նոսա ցուցանես տրիւքն վշտակցութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
Մանաւանդ՝ δόμα donum, munus, datum. եւ παροχή (լծ. ընդ պարգեւ), praebito quaevis, largitio. Ընծայ. նուէր. պարգեւ. ձիրք. շնորհ. ողորմութիւն. կաշառք. հարկ.
God, the Lord;
Sir, lord, master, Mister, Mr.;
possessor, owner, master;
Reverend, Rev.;
ով —, Lord! o Lord! good God! Heavens! goodness! good gracious!
— արքայ, Sire!
— իմ արքայ, o King! o Majesty!
— իմ, My Lord;
— թովմաս, Mr. Thomas;
Rev. Thomas;
— լինել, կալ, to be or become master of, to be lord over, to rule, to overcome, to master;
յամի տեառն, in the year of our Lord, Anno Domini;
յիս տէր, oh my lord! I pray you my lord! tell me my lord!
յի՛ս դարձ տէր, oh king hear us!
— բայի, objective or accusative case;
· Calfa
(հոլովւում է տեառն, տերամբ, տեարք, տերանց կամ տեարց) «տէր, մեծ, իշխան, գլխաւոր, յատկապէս նաև՝ Աստուած» ՍԳր. Ասկ. Եփր. ծն. ածանցման մէջ մտնում է չորս ձևով. ՏէՐ. ինչ. տէրութիւն ՍԳր. Եղիշ. տէրունի Ոսկ. մ. գ. 24. տէրունուստ Ոսկ. բ. կոր. տէրունատուր Բուզ. տէրունական Եզն. Ագաթ. Սեբեր. ևն. այս ձևերը՝ ըստ հնագոյն հայ գրչութեան՝ գրւում էին ե-ով. (յատկապէս տերութիւն ձևի վրայ տե՛ս Meillet Բանաս. 1900, 113 և MSI 11, 400, որոնց մէջ հեղինակը այն կարծիքն է յայտ-նում թէ նախաւոր ձևն է տիրութիւն. աւելի յետոյ ու ձայնի ազդեցութեամբ՝ ի դարձաւ ե, ճիշտ ինչպէս *լիզու>լեզու, *երիսուն (=լտ. triginta) >երեսուն, *սկիսուր> սկեսուր).-ՏԵՐ-, ինչ. տերունի, տերութիւն ևն ըստ հին գրչութեան. (կրկնագիր Ագա-թանգեղոսի մէջ գտնում ենք միշտ տերու-թիւն. հմմտ. Աճառ. ՀԱ 1913, 11 և 313). յատկապէս անտերունչ Երեմ. ռ. 31. եւս քր. անտերնչութիւն Եւս. քր.-ՏԻՐ-, ինչ. տիրել ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. (փխբ. նշանա-կում է «լուծանել զկուսութիւն» Մխ. դտ. էջ Չ7. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. եբր. [hebrew word] bā̄'al և արաբ. [arabic word] ma-laka «տիրել. 2. կին առնել, ամուսնանալ»), տիրասէր Ոսկ. ես. տիրաբար Բ. մկ. ժգ. 23. Եւս. քր. տիրագէտ Ագաթ. տիրադրուժ Եզն. Կորիւն. Բուզ. երկտիրեան Սեբեր. տիրացու-թիւն, տիրացուական (նոր բառեր).-ՏԵԱՌՆ, ինչ. տեառնորդի Սեբեր. Եփր. ծն, տետոնա. բարբառ Կորիւն. տեառնագալուստ Ագաթ.։ Բառերի վերջում գտնում ենք միայն տէր ձևով. ինչ. տանուտէր ՍԳր. ամենատէր 26-2045 Ագաթ. Սեբեր. անտէր Փիլ. Նիւս. կազմ. պարտատէր Ես. իդ. 2. գաւառատէր Կանոն. ամենատէր Սեբեր. Ագաթ. բնատէր Բուզ. կոչնատէր Ղկ. ժդ. 12. Ոսկ. յհ. ա. 9. հրա-մանատէր Լաստ. ևն։
= Ծագում է *տի-այր ձևից, աւելի հինը *տէայր (հմմտ. միայն>մէն), որ կազմուած է տէ-և այր «մարդ» բառերից. առաջինը՝ որ նշանակում է անշուշտ «մեծ», գտնում ենք նաև տիկին (<*տէ-կին) «մեծ ևին» և տիեզերք (<*տէ-եզերք) «մեծ եզերք» բա-ռերի մէջ. ծագումը անծանօթ։
ՆՀԲ, հտ. Բ. էջ 512 գ լծ. լտ. tyran-nus, յն. τύραννος։ Peterm. 132, 250 տի=տ բացասականով՝ այր բառիզ, իբր «ո՛չ այր, այլ իշխանաւոր»։ Win-disch. I1 յն. τύρ-αννος (ϰοίρανος)։ Gos-che 27 յն. τύρ-αννος բառի հետ, որի արմատը դնում է τώρ-։ Այսպէս նաև Böttich. Rudim. 22։ Բագրատունի, Քեր. զարգ. 70 և Տարերք 49 տի-ալր, որ ընդունում է նաև Այտնեան, Քնն. ռեռ. 338 ծան.։ Lag. Urgesch. 705 հիռլ. tighearna «տէր»։ Spiegel KZ 4, 436 և 450 զնդ. Tistrya և պրս. Tīr յատուկ անունների հետ։ Էմին, Истор. Bap-данa 63 տի-այրս, ուր տի նոյն ընդ տիք։ Boрp, Gram. comp. 2, 418 տի «շատ, բազում» կցում է սանս. iti «այսպէս», áti «վրայ» ևն բառերին։ Müller SWAW 64, 453 և 88, 16 մերժում է տ համարել բացասական մասնիկ, և տէր կցում է զնդ. բժ dātarə «ստեղծող» բա-ռին։ Մորթման ZDMG 26, 608 բևեռ. tiuripauti=տէր+պետ, էջ 618 tirigan -տtր. յն. τύραννος։ Հիւբշ. KZ 23, 401 *տէ-այր։ Մարկոս Աղաբէգեան, Թուղթ, Պօլիս 1878, էջ 22 տուրա բառից (ին'չ լեզւով)։ Կոստանեան, Հալ. հեթ. ևո. 36 տիրացու. հանում է Տիր՝ գիտութեան աստուծու անունից։ Տէրվ. Մասիս 188։ մաւ. 6 տի-այր։ Canini, Et. étym. 86 յն. τιραννω և 211 իռլ. tuir «տէր, թա-գաւոր». Եազրճեան, Մասիս 1885, էջ 1007 դնում է տի-այր և տի համարում
է սանս. տէվա «տանուտէր, տան մեծ». Մառ. Гpaм. др. aрм. 112 տի+այր. իսկ ЗВО 5, 286=ՀԱ 1892, 164 տի դնում է կրճատուած՝ paiti «տէր» ռա-ռից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 16 Րίρυνς քաղաքի անուան մէջ է գտնում։ Jensen, Hitt. u. Arm. և ՀԱ 1904, 273 տէ-այր, ուր տէ=հաթ. tiis, tii, ti, t=dēi «իշ-խան», որից նաև Tiidwr=Տիրատուր յատուկ անունը (աւանդուած եգիպ-տական արձանագրութեանց մէջ)։-Meillet MSL 10, 138 մեկնելով տի-այր, տի ձևի մէջ ուզում է գտնել տուն բա-ռը. հմմտ. յն. ὄεσπστης, δέσποινα, լտ. dominus. հբգ. chuning, հսլ. gosnodi ևն, որոնք նշանակում են «տէր», բայց բուն «տանուտէր»։ Նոյն, MSL 11, 19 և 18, 249 մեկնում է տի-այր, բայց տի համարում է անծանօթ բառ։ Հիւնք. պրս. Թիյր=Տրէ բառից, իսկ տեռ. տեառն <հյ. լեառն կամ յն, τύραννος ձևից։ Patrubány SA 1, 4 մեր բառին է կցում կասկածով վօգուլ. ater, oter «տէր»։ Bugge, Lyk, Stud, 2, 6 և 16 տի=լիւկ. te, mte «մեջը». յն. ἔνδον «ընտանիքը», իբր «տան մէջ եղածները»։ Patrubány ՀԱ 1904, 334 յն.7εύς, սանս. dyāuš «Աստուածային» ևն ձևերի հետ։ Աճառ. ՀԱ 1908, էջ 122 տի «մեծ» ի-մաստով համեմատում է վրաց. dia «շատ», լազ. didi «մեծ», dido «շատ, բազում, աւելի» և հյ. տիք «հասակ» (իբր «մեծութիւն») բառերի հետ։ Ադոնց. Армен. Юстин. 405 տի կցում է դիք, deus ևն բառերին՝ համարելով նախ «աստուած», յետոյ «տէր»։ Karst Յու-շարձան 407 սումեր. tan «բարձր». di-dim «նուաճել», du «գագաթ», 412 սումեր. tik «գագաթ, ճակատ, բարձ-րութիւն», քրդ. tik «բարձր»։ Pedersen, Kel. gram. I. 66 տի հասկանում է «երկիր» և կցում է կիմր. daiar «եր-կիր», կորն. doar, բրըտ. douar բառև-րին։ Schmidt KZ 50 (1923), 237 ըն-դունում է այս մեկնութիւնը և նրանց
է աւելացնում նաև ալբան. δe «եռ-կիր»։-Տէր, պարոն և աղա բառերի իբրև պատուանուն գործածելու մասին 1856. 305-8 և 1858 ապրիլ, Արշալ. արրտ. թ. 574, 579, Մեղու 1858, թ. 11, 1859 թ. 2, 1860 թ. 86, Բիւր. 1899, էջ 457։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տէր, Մրղ. տէր, տէ՛յր, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ռէր (Սչ. միայն տանը տերը ձևի մէջ. ուրիշ տեղ չկայ). Հճ. դէյ, Զթ. դէյ, դէր, Սվեղ. ռիր, Ղրբ. տար, տա՛րը, Ագլ. տայր.-Մժ. mդի «քահանայ», Ակն դէրդըրնաք «տէրտէր-ներ», դիւրիւթիւն «հոգատարութիւն, խը-նամք»։-Նոր բառեր են անտիրական, անտի-րու, անտէրտէր, տիրացու (հմռ. տացու), տերաթաղ, տէրակին, տէրէցտէր անել, տէր-ողորմեա «համրիչ», տէրտէրակին, տէրտէ-րացու, տիրաձայն, տիրամեռ, տիրատր, տի-րուկ, տիրունի։-էնկիւրիի թրքախօս հայե-րըն ունին deratsu «տիրացու» (Բիւր. 1898, 865), ուր ձայնաբանական տեսակէտով հե-տարռօրական է ց ձայնի ts դառնալը՝ փխ. s.-Արմաւիրի չէրքէզախօս հայերը գիտեն d'ender «տէրտէր», diracu, diranču «տի-րացու»։-Կարևոր ձև է տէրնդաս (Հճ. դէյէն ռէզ, որ գործածւում է «կաղանդ, նոր տարի» նշանակութեամբ), որ է միջ. հյ. տէրընդայս «տեառնընդառաջի տօնը». այս երկու հոմա-նեշների վկայութեան և ստուգաբանութեան համար հմմտ. Յայսմ. փետր. 14 (Եկին ի տեսանել զեկեալն ի տաճարն և միմեանց ձայն տուեալ ասէին։ Տէր ընդ առաջ. և այլք պատասխանեալ ասէին. Տէր ընդ այս) և Տաթև. ձմ. ժգ (Տեառնընդառաջ և տէր-ընդայս, զոր ծեքելով ասեմք տէրընդէս). տե՛ս և Նորայր, Բառ. ֆր. chandeleur.
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ტერება տերեբա «տէր կե-նալ, հոգ տանիլ, խնամել, տիրութիւն անել», ტერტერა տերտերա «հայ քահանայ, տէր-տես», თანუტერი տանուտերի «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, էջ 1299). ყანოჯრობა տանոտրոբա (ուղղել տանուտրոբա) «ժամա-նակ տանուտէրութեան», სატანჯრო սատան-տրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), թրք. գւռ. Կր. ander «անտէր», ինչ. ander qala «անտեր մնայ» (Բիւր. 1898, 626). Կս. andər «անտէր, խեղճ» (Բիւր. 1898, 712) (օր. vay andər adam, vay վա՛յ դժբախտ մարդ, վա՛յ), Սեբ. ander կամ ander-qala-səja «անտէր մնայ» (Կ. Գաբիկեան, անձնա-կան), Թորթումի թրք. գւռ. անտէր «անճա-րակ» (Շիրակ 1905, էջ 425), նաև թրք. derder cičeyi «վիգն, խոլորձ, vicia tenuifo-lia Roth.» (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 260). լազ. anderi «անտէր» (տե՛ս Արրտ. 1911, 416), քրդ. (Տէրսիմի բարբառով) անտէր «անտէր» (Հայաստան 1917, թ. 90), Սղերդի արաբախօս քրիստոնէից բարբառով anter «անտէր» (Բիւր. 1899, 116)։ Ամբող-ջութեան համար յիշենք Լիկիացոց Դէրմէ-բուս «Աստուած» բառը, որ Յոյս 1876 յունվ. էջ 23 փոխառեալ է դնում հյ. Տէր մեր ձևից՝ յն. os մասնիկով. ուտ. տիրացու «տիրա-ցու», տmրmնmտիւրmն «տեառնընդառաջի տօնը»։-Ուրիշ է բոշ. tərusul «եկեղեցի, հոգևորական», որ Finck դնում է սանս. trisulam բառից։
Տէր է անուն նորա։ Տէր աստուած օրհնեալ։ Էջ տէր տեսանել զքաղաքն եւ զաշտարակն։ Զի՞նչ նզովեցից, զոր ոչ նզովէ տէր։ Նետք տեառն։ Այցելութիւն տեառն.եւ այլն։
Տէր աստուած մեր, նա է աստուած աստուծոց, եւ տէր տերանց։ Ահաւասիկ ես տեա՛րք, եկա՛յք ի տուն ծառայի ձերոյ՝ հանգերո՛ւք։ Տէր իմ ծերացեալ է։ Տէր աստուած տեառն իմոյ աբրաամու. որ ոչ վրիպեցոյց զարդարութիւն իւր եւ զճմարտութիւն ի տեառնէ (կամ ի տեռնէ) իմմէ, եւ յաջողեաց ինձ տէր ի տան եղբօր տեառն իմոյ։ Այսպէս ասասջիք տեառն իմում եսաւայ, թէ այսպէս ասէ ծառայ քո յակոբ։ Այրն՝ տէր երկրին։ Տէր ամենայն երկրիս եգիպտացւոց։ Ի ձեռս արանց՝ տերանց խստասրտաց։ Ասել զտեարս իւրեանց։ Ծառայ երկնչի ի տեառնէ իւրմէ. եթէ տէր եմ, ո՞ւր է պատի՛ւն իմ, ասէ տէր ամենակալ. եւ այլն։
Տէր ցլուն։ Տէր տանն։ Զմսուր տեառն իւրոյ. եբր. յորմէ բահաղ, բահաղիմ. (արաբ)։
ՏԷՐ. Որպէս ի հին օրէնս ասի զաստուծոյ, կամ զաստուծոյ հօրէ, ի նորումս առաւել սեպհականեալ է քրիստոսի.
Յաստուծոյ հօրէ մերմէ, եւ ի տեառնէ յիսուսէ քրիստոսէ։ Օրհնեալ է աստուած, եւ հայր տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի։ Ոչ ոք կարէ ասել տէր զյիսուս, եթէ ոչ հոգւովն սրբով։ Այլ հոգի նոյն է. այլ տէր նոյն է. այլ աստուած նոյն է. եւ այլն։
Արքա՛յ քաջ, դու ուստի՞ գիտես այդպիսի բանս խօսել զտեառնէ. (Եղիշ. ՟Ա։)
ՏԷՐ, տեարք, ասի զմարդկանէ պէսպէս առմամբ իշխանութեան.
Մեք եմք անձանց տեարք եւ առնելոյ վնաս եւ՛ չառնելոյ. եւ չի՛ք այլ ոք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Տէր առնէ զնա կամացն (յն. ընտրութեանն). (Ոսկ. ես.։)
Չյիշելոյ եւ յիշելոյ աստուծոյ զտյանցանս քո դու ես տէր. (այսինքն ի քո ձեռս է)։ Վաստակելոյ եւ աշխատելոյ դուք էք տեարք, եւ թեթեւ առնել եւ՛ ծանրագոյն։ Նոքա տեարք են սպանանելոյ. ինքն տէր էր ոչ դնելոյ զանձն իւր։ Մերոյն զմեզ այսրէն տեարս առնէ կամացն. (Ոսկ. յհ.։)
Իբրու զայլ տէրս գաւառին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
κύριος dominus. Իշխան ի վերայ ծառայից եւ հպատակաց, եւ սեպհական ընչից. պէտ եւ գլուխ ազգի եւ երկրի՝ մարմնաւոր կամ հոգեւոր, որպէս հաղորդեալ իշխանութեանն աստուծոյ, որ միըայն է տէր ամենայն արարածոց, եւ տէր տերանց.
fever;
— շառագոյն, scarletina febris, scarlet-fever.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ջերմ հիւանդութիւնը» Մրկ. ա. 31. Վեցօր. 86. Եւս. պտմ. ա. 8. Մծբ. որից տենդոտիլ Գէ, ես. գրուած է նաև տենտ և տեանդ Ոսկ. ա. թես. էջ 439. նոր բառեր են տենդոտ, տեն-բային, ժանտատենդ, տենդագին ևնւ
ՆՀԲ «տենդ ասի՝ գուցէ առաւել ըստ ցրտութեան՝ որ տայ կրճել ատամանց»։ Patrubány ՀԱ 1906, 343 հնխ. deun-արմատից. հմմտ. հանգլ. té́ona «վնաս», սանս. dunōti «տանջել», յն. δόη «դրժ-ուառութիւն», δυαω «թշուառացնել». նոյն արմատից է նաև տենչ։ (Pokorny 1, 768 աւս բառերը դնում է հնխ. dāu-արմատի տակ, որի նշանակութիւնն է «1. այրել. վառել. 2. տանջել ևն». հմմտ. սանս. dunōti «այրել, չարչա-րել», յն. δαίω «վառել», δανός «դիւրա-էջ 1288 և 1406) ուղղում է տենգ! և կը-ցում dengue «հնդկական ջերմ, տանկ»
բառին։ Petersson IF 43 (1925). 78-79 հնխ. dei, dī-արմատից. հմմտ. լիթ. džiuti «զորանալ», յն. διφα «ծարաւ»։ Կարևոր է նկատել յն. τινϑός «տաք, կիզիչ», որի ծագումը անյայտ է ըստ Boisacq 971։
Ջերմ եւ տենտ տապախառն։ Սաստեա՛ տագնապօղ եւ դիւական տենտիս ջերմութեան։ Որ անկեալ դնի ի տենտ տապոյ։ Հուր տապախառն առաւել տենտով (կամ տենտոյ վառեալ) տոչորէր զնա. (Վեցօր. ՟Ե։ Նար. ՟Ի՟Ը։ Մծբ. ՟Ը։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
ՏԵՆԴ կամ ՏԵՆՏ. πυρετός febris. Ջերմն. ջերախտութիւն. (իսկ տենդ ասի՝ գուցէ առաւել ըստ ցրտութեան՝ որ տայ կրճել ատամանց) ... թապ (որ է տապ)
sight, view;
spectacle, scene;
aspect, look, figure, face;
vision, apparition;
visit;
ի — երթալ, to go to see, to call upon, to pay a visit to;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
— առնել ի բանակն, to send forth spies;
ակն ունիմք — ոյն աստուծոյ, we desire to see God;
եկն ի — իմ, he came to see me, he called upon me.
· Calfa
, ը հլ. «տեսութիւն, տեսնելը» Ղևտ. ժգ. 12. Նեեմ. դ. 3. Ագաթ. Փարպ. «կերպա-րանք, ձև» Ոսկ. յհ. ա. 39, բ. 14, «տեսա-րան» Ոսկ. յհ. ա. 42. Մանդ. «հիւանդի այ-ցելութիւն» Սիր. է. 39. Ոսկ. մ. բ. 20. որից տեսանել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Ոսկ. Սեբեր. տեսանող Յոբ. լե. 13, «գուշակ» ՍԳր. տե-սակ «երևոյթ» Երգ. ե. 15. Ոսկ. ա. 39, բ. 2. «կերպ, սեռ» Փիլ. Պղատ. տեսարան Ոսկ. բ. կոր. տեսիլ ՍԳր. Եաս. պտմ. Վեցօր. տեսլա-րան Ոսև. ես. տեսումն Ոսկ. ես. Ագաթ. տե-սուչ ՍԳր. Եւս. քր. տեսչական Սեբեր. ան-տես ՍԳր. Բուզ. Ոսկ.. տնտես ՍԳր. ամենա-տես Ոսկ. մ. ա. 1. պայծառատեսիլ Կորիւն. Ոսկ. յհ. ա. 41. սակաւատեսիլ Վեցօր. լըր-տես ՍԳր. Եզն. թատրատես Ոսկ. մ. բ. 12 ճշմարտատես Թուոց իդ. 4, 15. հիանդատես Ոսկ. մ. գ. 4. հանդիսատես Ոսկ. բ. տիմ. և մտթ. ա. 19. հանապազատես Ագաթ. երա-զատես Ծն. լէ. 17, Միք. գ. 7, նորատեսիլ Գ. մկ. է. 3. քաջատեսիկ Ոսկ. մ. բ. 19. ականատեսեալ Հայել. 326, տեսանակ «օրի-նակ» Վրք. և վկ. Բ. 453, արատես «մշտա-կան, շարունակական» Պիտ. 553 (Պահել անհետ ռարատես փոխանորդութիւնն կե-նաց. իմա՛ յարատես), դռնատես «դռնա-պան» Կնիք հաւ. 347, հարցնատես «շարա-կանների Հարցը ստուգելու գիրք» Առաք. պտմ. 311 (հինգ վերջին բառերը նորագիւտ) ևն։ Նոր բառեր են տեսակէտ, տեսակցիլ, տեսակցութիւն, տեսչանոց, տեսչուհի ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. derk'-արմատից հմմտ. սանս. drç, darç-«տեսնել», dadárça «տեսայ», darçana-«աչք, երես», զնդ. dar-❇sa-«հայեացք», dādarəsa «նայիլ», յն։ δέρϰομαι, անկ. ἔδραϰον, կտր. δὲδορϰϰ «յառած նայիլ», հիռլ. derc «աչք», drech «երես», ad-con-darc «նայիլ, նկատել», միռլ. an. drocht «մութ» (an-բացասականով), կիմր. drych «երևոյթ, հայելի», drem «դէմք», բրըտ. ϑremm «դէմք», derc'h «հայեացք». գոթ. ga-tarhjan «նկատել, նկատելի դարձ-նել», հբգ. zoraht «պայծառ, յստակ»=ան-գսք. հսաքտ. torht, ալբան. dritε «լոյս» ևն, որոնց նախաձևերն են հնխ. derk'-, dork'. drk-. հայերէնը ծագում է առաջին ձևից՝ միջին ր-ի անկումով, փխ. *տերս (Boisacq 178, Pokorny 1, 806-7)։-Հիւբշ. 497։
Klaproth, As. poly. 105 Ենիսէյ dees, teš «աչք»։ Ուղիղ համեմատութիւններ ևն տուած նախ Peterm. 21, 35 և յետոյ, Windisch. 12, 19, Böttich. ZDMG 1850, 363, Arica 70, 148, Lag. Urg. 527, Muller SWAW 35, 199 և 38, 571 lusti, Zendsp. էջ 149, Հիւբշ. KZ 23, 18, Arm. Stud. § 272, Տէրվ Altarm 78, Մասիս 1881 մայիս 8, Նախալ. 87, Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 88 ևն Մորթման ZDMG 26, 516 բևեռ. vi-disani։ Մառ ЗВО 5, 318 փոխառեալ պհլ. dasak «երևոյթ», պրս. [arabic word] dis
«նմանութիւն» բառերից։ Հիւնք. յն. ϑεά-ομαι «տեսանել», ապառ. ϑεάσομαι։ Meil let, Esquisse 102 r-ի անկումը մեկնում է հնխ. spek-«տեսնել» արմատի ազ-դեցութեամբ։ Patrubány SA 2, 175, ՀԱ 1903, 381 և 1908, 187 մերժելով վերի մեկնութիւնը, կցում է յն. ὄοϰεύω «միտ դնել» բային։ Ճիշտ այսպէս էլ Scheftelowitz BВ 29, 53 յն. δοϰεειν «երևիլ», δοϰαειν «նկատել, դիտել», հիռլ. doich «ճշմարտանման», սանս. daçasyati «նկատի առնել»։ Pedersen KZ 38, 410 և Հայ. դը. լեզ. 42 յն. δε-ἰϰνυμι, սանս. dicáti, զնդ. daēs որոնք բոլոր նշանակում են «ցոյց տալ» և ծագում են հնխ. deik-արմատից, որի վրայ տե՛ս Pokorny, 1, 776։
ԳՒՌ (dialectal) Հւր. տէսանէլ, տըսանէլ, Ջղ. տես-նել, Ալշ. Մշ. տէսնել, Ակն. Ննխ. Ռ. Սեռ. տէսնէլ, Ախց. Կր. Շմ. Տփ. տէսնիլ (հին Տփ. տէ՛հնիլ), Ասլ. Խրբ. Պլ. դէսնալ. Գոր. Ղրբ։ տրէ՛սնալ, Մկ. տէսնալ, Յղ. տէ՛սնալ, տէ հ-նալ, Հմշ. դէսնուշ, Սչ. դեսնուլ, Վն. տիսնալ (կտ. տէսա), Հճ. դիսնել, Ագլ. տի՛սնիլ (հինը տի՛հնիլ, տի՛նիլ, անց. դերբ. տmհmլ), Սվեդ. դիսնիլ, Զթ. դիսնուլ, Մժ. տէսիմ «տեսայ» (բայց ցսնըմ «տեսնեմ»), Սլմ. տսնել, Մրղ. տըսնէլ, Տիգ. դըսնmլ, Երև. տէ՛նալ, տէ՛-հա, Մղ. տա՛հած «տեսած». հմմտ. նաև Կր. տեսիլք, Ասլ. Հմշ. Պլ. Ռ. Տիգ. դէսիլք, Մշ. տեսելք, Վն. տեզէլք1, Կրճ. ցուլ «տեսնել» <*տսուլ։-Ըստ Պատկ. Փորձ 1880 մաստ էջ 88 գւռ. հ ձայնը հնխ. rk՜>սանս. rç= յն. ρϰ խմբի ներկայացուցիչն է։ Նոր բառեր են տեսնանաչ, տեսօք (հմմտ. յն. ἰδανό «գեղեցիկ» <յն. ἰδεῖν «տեսնել» բայից), տեսքոտ. տեսուկ, տեսովի, տեստեսել, տե-սուտ, տեսք, տեսքել, տեսօքկեկ, տեսօքնալ ևն։
Բորոտութիւնն ... ըստ ամենայն տեսոյ քահանային. եւ տեսանիցէ քահանայն։ Տուբիա ամանացի ի տես եկեալ առ նոսա. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 12։ Նեեմ. ՟Դ. 3։)
Ի տես նկատման աչաց նայեցար ի նա։ Կուրացեալ է առ ի տես ճշմարիտ ճառագայթի։ Հրաշանան մարդիկ ի տես եւ ի լուր. (Նար. կուս.։ Բենիկ.։ Խոսր.։)
Նախկինզ յարձակի մտօքն տեսանել զիմարդն. եւ զնոյն զմտացն տես՝ եւ աչա ցն առաջի դնէ. (Խոսրովիկ.։)
ՏԵՍ. Դէմ յանդիման տեսութիւն. տեսիլ դիմաց դէմ առ դէմ.
Վայելեսցուք ի տեսս ձեր. (Մխ. առակ.։)
Զհեռաւոր բարեկամս, եւ որ ոչ են ի տես աչաց, յիշեսցե՛ս առաջի մերձակայիցն. (Ոսկիփոր.։)
Ոչ փաթութի յուռկանս տեսոյ պոռնկին. քանզի փոխանակ լկտի տեսոյն ունի ի սրտի իւրում եւ առաջի աչաց զերկիւղ դատաստանացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
զնշանսն ոչ ի տեսս բազմութեանն զամենայն առնէր։ Կորուսանէ զողորմածն ի տես տեսողացն բաշխելով։ Լուանալդ ի տեսս տեսողաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։ Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Մենամարտիլ ի տես ամենայն ռամկին։ Զի զիմ ծնունդս յառաջագոյն տես արարեալ՝ ընծայաբեր եղէզ աստուծոյ։ Բնաւ զհետ մի՛ երթայք, այսինքն ի տես եւ ի զբօսանս. (Ճ. ՟Ա.։ Ածաբ. մակաբ.։ Մխ. երեմ.։)
Հանդերձս պայծառս զգեցեալ ի տես խաղուն. (Ոսկ. գծ.։)
not, no, never, not at all;
away with! go along ! fye! for shame!
without, besides, except;
— յինէն, far be it from me, God save me!
— լիցի ինձ ի տեառնէ, God preserve me!
— քեզ, — լիցի, — մի լիցի, no! God forbid !
— լիցի քեզ, tar be such thoughts from thee;
— լիցի մեզ, we will not, we don't like;
— ի մէնջ, God preserve us, God save us;
օն անդր, — լիցի, oh! never fye! fye upon it!.
· Calfa
«մեղքի թողութիսն, արդարացում, ներում, տրբացում». որից քաւել «յանցանքը ներել» ՍԳր. «անպարտ հանել, արդարաց-նել» ՍԳր. «հաճեցնել, տիրտը շահիլ» Բ. թգ. իա. 3. «հեռացնել, վանել» Սեբեր. Եփր. համաբ. քա՛ւ, քա՛ւ լիցի «չլինի՛ թէ, զգոյշ. Տէր մի՛ արասցէ, Աստուած չանէ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. քաւիչ ՍԳր. քատւթիւն ՍԳր. քաւչապետ Զքր. կթ. Մաքս. եկեղ. մեղսաքա-ւիչ Յհ. իմ. ատ. Յհ. կթ. Յճխ. քաւէլ մհյ, «բացի, միայն թէ» Անսիզք 21, 51. գաւա-ռականում պահուած է բուն նիւթական իմաստը, որ է «խնամել, հոգ տանիլ, պահ. պանել, զգուշանալ»։ Այս նշանակութիւն-ներով դառնում է ռառս
= բնիկ հայ բառ, հնխ. kau-«զգուշանալ» արմատից, որ նոյն է հնխ. skeu-«դիտել, ակատել» արմատի հետ. ընդհանուր ժա-ռանգները տե՛ս ցոյց բառի տակ, որ ներ-կայացնում է skeu-արմատև skeu-sk'-ա-ճականը։ Այստեղ յիշենք յատկապէս լտ. caveo «զգուշանալ, հսկել, պահպանել», cave faxis «զգո՛յշ, քա՛ւ», cave ne faxis «չլինի թէ անես», praecaveo «նախազգու-շանալ», discaveo «մի բանից զգուշանալ»։ Այս բառից պէտք է բաժանել (ըստ Ս. Մով-սիսեան, նամակ 1933 մարտ) գւռ. քաւ «վէրքի նախնական դարման» բառը, որ ա-րաբերէնից է փոխառեալ և գործածական է նաև քրդ. քmվ ձևով. Բլ. քmվ, քավել. առա-նով հասկանում են վէրքի արեան հոսումը կանգնեցնելու նախնական դարմանը, որ լինում է այրած շոր, վառօդ և նման այրօղ նիւթեր. ծագում է արաբ. [arabic word] kāvī «այ-րող, խարող, կիզող», [arabic word] kayy «խարել, խարանել, դաղել», [arabic word] kayya «խառանեւու տեղը», [other alphabet] ︎ istikva «խարանուիլ», [arabic word] kāvya «խարանելու գործիք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 916) ձևից։
ՆՀԲ յիշում է եբր. քիֆէր «քաւել»։ Lag. Urgesch. 47 աանս. sva «իւր» բառի հետ՝ իբր «կրկին իւր առնել»։ Տէրվ. Altarm. 20 սանտ. akū «ի նկա-տի ունենալ», kavya «քաւութեան զոհ», յն. ϰοννέω «ճանաչել», լիթ. kavóti «պա-հել, պահպանել», լտ. čaveo «զգուշա-նալ» ևն բառերի հետ հնխ. stu արմա-տից։ Մորթման ZDMG 26, 518 բևեռ. gukauit։ Հիւնք. քուեայ բառից։ Ղա-փանցեան ЗВO 23, 356 քրդ. k'ვwəm «յարձակիմ, անկանիմ ի վերալ, մտա-նել» և օսս. qavəm «ձգտիլ, ի նկատի ունենալ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ.
371 պրս. [arabic word] kaifar «յանցանքի պա-տիժը»։-Վերի մեկնութիւնը առաջար-կել է նախ Տէրվիշեան, գաւառականի համեմատութեամբ վերոյիշեալ ձևին վերածեցի ես, նոյնը անկախաբար հաառատում է Meillet, որ Dict. étym. lt. 160 caveo բառի տակ ասում է թէ «անկարելի է չմտածել հյ. քա՛ւ լիցի ասազուածի մասին»։
ԳՒՌ (dialectal) Նախնական իմաստր անկախօրէն պահում են Վն. ք'ավել, Մկ. ք'mվիլ «վէրքը խնամել. դեղերով դարմանել, պահաանեւ» օր. Մի քիչ աղ դիր վէրքիդ, արիմը քառէ։-Կրօնական լեզուից փոխառեալ են Այշ. Մշ. քավել, Ախց. Կր. քավէլ, Մրղ. քաւրէլ «մեղ-քերը քաւել»։-էնկիւրիի թրքախօտ կաթոլիկ հայոց բարբառով քավարանլըք «մեղաւոր», որ կազմուած է հյ. քաւարան բառից՝ տճկ. -ləq «-ցու» մասնիկով, իբր «քաւարանա-ցու» (Բիւր. 1898, 866)
Քա՛ւ, մի՛ երբէք դիցէ արքայ ի վերայ ծառայի իւրոյ այդպիսի բան։ Քա՛ւ քեզ, ո՛չ մեռանիցիս։ Քա՛ւ քեզ տէր, մի՛ այդպէս խիստ եւ խժաբար կատարեր զկամս քո։ Քա՛ւ լիցի քեզ առնել զայն բան։ Քա՛ւ լիցի ինձ ի տեառնէ, թէ արարից զբանդ զայգ։ Քա՛ւ լիցի ինձ յԱստուածոյ իմմէ՝ տալ քեզ զժառանգութիւն հարց իմոց։ Քա՛ւ լիցի տէր։ Քա՛ւ, մի՛ լիցի։ Քա՛ւ լիցի ինձ, քա՛ւ լիցի, թէընկղմեցից.եւ այլն։
ՔԱՒ. նխ. πλήν praeter. Բաց ի. առանց. թո՛ղ.
ՔԱ՛Ւ, ՔԱ՛Ւ ՔԵԶ, կամ Ի ՔԷՆ. ՔԱ՛Ւ ԼԻՑԻ. կամ ՔԱ՛Ւ, ՄԻ՛ ԼԻՑԻ. ἴλεως propitius μηδαμώς, μὴ γένοιτο nequaquam, ne fiat, absit. Ձայն հրաժարական. որպէս այն թէ՝ Քաւի՛չ լիցի Աստուած, կամ քաւութիւն լիցի ի տեառնէ այդպիսում չարեաց. չէ՛ եւ չէ՛ օրէն, մի՛ եղիցի. օ՛ն անդր. ի բա՛ց տար. ո՛չ իւիք. ո՛չ երբէք. հեռի՛ ըլլայ, Աստուած պահէ, Աստուած լընէ՝ լիցըցնէ.
s. mar. rudder, helm, tiller;
— կառաց, pole, carriage-pole, shaft.
· Calfa
(-ղւյ, -ղեաց, -ղեաւ) «ղեկ, ղեկի վերին փայտը կամ ջրի մէջ մխուած մասը» Փիլ. Նխ. ա. 35. լիւս. 130. Ոսկ. գծ. 442. Սահմ. Արիստ. առնչ. Նար. լբ. էջ 83։-Բա-ռիս իմաստը անորոշ է և զանազան հեղի-նակներ զանազան ձևով են մեկնում. այս-պէս Փիլ. ժ. բան. 226 գրում է «Սկիզբն առնեն կազմել առագաստս և քեղիս և ղե-կըս», որից երևում է որ քեղին ղեկ չէ.-Լծ. Նար. լբ. մեկնում է «ձողն որ յառագաստին գլուխն է և կամ սիւներ նաւին».-Առաք. լծ. սահմ. էջ 316 համարում է «կայմ»։ Ո, րից քեղանալ «ղեկավարուիլ» Փիլ. Նխ. ա. 35. քեղավար «ղեկով քշուած» Ոսկիփ. քե-ղաւոր «ղեկ ունեցող» Արիստ. առնչ.։
= Թուի փոխառեալ յն. χηλή բառից. այս բառը նշանակում է «որոշ անատունների ոտքը, ինչ. ցուլի, այծի երկճիւղ ոտք, ձիու սմբակ, գայլի ճիրան, թռչունի մագիլ, ա-ռասպելական հրէշների ճանկը, խեչափառի ճանկերը, նմանութեամբ՝ ճանկաձև գործիք կամ աքցան, նաև զանազան շէնքերի նման յառաջակարկառ մասերը, ինչպէտ թումբի, ծովափի, նաւահանգստի, քարափի ցցուն մասը՝ որ կոհակների խորտակման համար է շինուած, նետի ծայրի երկճիւղ մասը»։ Վերջին նշանակութիւնները բաւական են ցոյց տալու համար թէ Փոքր-Ասիական լու-նարէնի մէջ բառս ունէր նաև «ղեկ» կամ նման մի առում, որ ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ նաւի ոտքը։-Աճ.
ՆՀԲ շրջուած ղեկ բառից և կամ լծ. լտ. clavus «բանալի»։ Տէրվ. Altarm. 67 լտ. temu (=tecmo) «կառքի զեկ», յն.
τεδχος «նաւու կարասիք, առագաստ ևն», τάσσω=*ταϰιω «կարգաւորել» ձևերի հետ հնխ. *tak=*tvak կամ *tag=*tvag արմատից։ Նոյն, Մասիս 1881, մայ. 12 թերևս պրս. [arabic word] xala «նաւու դեև»։ Հիւնք. ղեկ բառից կամ պրս. խէլէ։ Pedersen, Հյ. դր. լեզ. 73 լն. ❇ω «ցամաք հանել» (ϰέλσαι), ϰελης «սը-րընթաց զբօսանաւ», հսլ. člnu «կուր», հբգ. scalm «նաւ», հանգլ. helma «ղեկ», տանտ. karna «ղեկ»? կրկնում են նոյնը Boisacq 432, Walde 149 և Pokorny I 443։ Վերջինս աւելի լաւ է համարում դնել հնխ. sqel «ճեղքել» արմատից։
Կազմել առագաստս, եւ քեղիս եւ ղեկս։ Որ պիտանացու արուեստիւն զքեղիսն վարէր։ Առանց քեղեաց, առագաստից, եւ կամ այլոց։ Ոչ նաւաստի թողցէ զքեղիսն, թէպէտեւ յաջողակ հողմով վարիցինաւն, այլ ուղղեսցէ։ Թողեալ նաւաստոյն զքեղիսն. (Փիլ.։)
Քեղի նաւի ... Են նաւք՝ որոց ոչ գոն քեղիք. վասն որոյ եւ ոչ հակադարձն. քանզի նաւ ո՛չ ասի քեղւոյ։ Քեղաւորն քեղեաւ է քեղաւոր. (Արիստ. առինչ.։)
πηδάλιον clavus navis. Վերին մասն ղեկացի ձեռս ղեկավարի. եւս եւ οἵαξ gubernaculum. որ է ստորին մասն՝ մխեալ ի ջուր. եւ ընդհանուր առմամբ՝ Ամբողջ ղեկան կամ ուղղեակն. որպէս թէ քեզի իցէ նոյն ձայն ընդ ղեկ՝ շրջուն հնչմամբ. (լինի եւ լծ. ընդ լտ. քլա՛ւուս ). տիւմէն (որ եւ իտ. դիմօնէ ).
nose;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
մեծ, փոքր, սրածայր, շրջեալ, տափակ —, a large, big or bottle, little, pointed, turned up, snub or fiat nose;
զ—ս, ի վեր տանել, to turn up the nose, to look scornful, haughty;
այսրէն ընդ ս-ն դառնալ, to get into the nose, to go the wrong way in swallowing.
· Calfa
(ի-ա հլ. յետնաբար) «մարդու քիթ, անասունի ցռուկ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 17. Եփր. Թուոց. «որևէ բանի ծայրը» Վստկ. 72 (Չուանի քիթն). որից քթափող Փիլ. լին. Վստկ. մեծաքիթ Յայսմ. քթեր «պտուղի ծայրերը» Վստկ. (տե՛ս և առանձին քթեր). երկայնաքիթ Յայսմ. Դամասկ. նրբաքիթ Եպիփ. բարոյ. շնքիթ «շան դունչ» ԱԲ. տափաքիթ Խոր. չափքիթ «կոկիկ քիթ ունե-ցող» (նորագիւտ բառ) ՀԱ 1921, 51. քթմթալ «օիթը այս ու այն կողմ քսել հոտոտելու համար»? Վրդ. առ 65. քթատ (գրուած քի-թահատ) Վրդ. առ. 53. քթախոտ (նոր բառ)։
Klaproth, As. pol. 103, 144 սամոյէդ. hiīde, hüde։ Տէրվ. Altarm. 12 տանս. č̌yut «կաթկթիլ, հոսիլ», čyu «վազել, հոսիլ» բառերի հետ. հմմտ. նոյն ար-մատից տանս. čyuti «յետոյք, սրբան» Հիւնք. խիթ և խութ բառերի հետ։ Bugge KZ 32, 87 թուշ. qit «խլինք» բառից փոխառեալ։ Patrubány 1) SA 1, 196 հնխ. sveido «քրտնիլ» արմա-տից. ինչ. յն. ῥἰς «քիթ»
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Զթ. Կր. Հճ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. քիթ, Ասլ. քիթ, քի*, Վն. ք'իթ, Մշ. քիտ, Գոր. Ղրբ. քէթ. Ակն. Խրբ. Հմշ. Մկ. Ջղ. Տիգ. Տփ. քինթ, Յղ. քէնթ, Ագլ. քայնթ, Սվեդ. քէնթ. -թըր-քախօս հայերից Ատն. քընթ (Արևելք 1888 նոյ. 9).-Ղրբ. գործածւում է յգ. քթեր ձևով. նոյնը գտնում ենք նաև Բուզ. ե. 3՝ Ընդ քիթս նորա, Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 109՝ Չտեղի ջնչառու քթացն։-Նոր բառեր են քթկալ, քթածակ, քթահազ, քթառ, քթաւր, քթատել, քիթառնիչ, քիթբլուկ, քիթկախ, քթապինչ, քթատանկ ևն։
Զտեղի շնչառու քթացն. (Կաղանկտ.։)
perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.
· Calfa
, ն հլ. (քրտան, -տունք, -տինք, -տանց) «քրտինք. փխբ. ծանր աշխատու-թիւն, մեծ գործ» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. որից քրտնիլ (նաև քրտնել, քրտանել, քրտնալ, քրտնուլ) Եփր. ծն. էջ 26, Փարպ. Նար. քրտնութիւն Ոսկ. եփես. ժէ. քրտնալից Ագաթ. §. 6 (կրկնագիրն ունի քրտալից՝ Յու-շարձան էջ 74), քրտնացուցանել Ագաթ. թշուառաքիրտն Նար. վիժաքրտնիլ Թէոդ. մայր. ևն։ (Փիլ. նխ. բ. 90 քրտուանս ըստ Աւգեր. լտ. թրգմ. համարւում է քրտունս)։
=Բնիկ հայ բառ, հնխ. suidro-ձևից, որ տուել է նախ հյ. *քիտր, շրջմամբ քիրտ և ն մասնիկով քիրտն. ցեղակիցներից ու-նինք յն. ἰδეώς, լեթթ. swëdri, ալբան. dirse, djerse և առանց -r-՝ բաղաձայնի՝ ապնս. [other alphabet] svéda-, զնդ. xvaeδa-, պհլ. [syriac word] жvaī, պրս. [arabic word] xϰōy, xūy, քրդ. xu, xōh, xoi, աֆղան. xvalē, օսս. xed, բելուճ. hed, յն. ἰδος, լտ. sūdor (*suoidos), հբգ. sweiz, հհիւս. sveiti, գերմ. schweiss, հսաքս. swēt անգսք. svāt, կիմր. chwys, կորն, whys, բրըտ. c'houez. անգլ. sweat, բոլորն էլ «քըր-տինք» նշանակութեամբ, որոնց արմատն է հնխ. sueid-«քրտնիլ». (Pokorny 2, 521, Walde 753, Trautmann 295, Boisacq 366, 1113, Horn § 513)։-Հիւբշ. 503։
Նախ Windisch. 9 համեմատոմ և աանտ. syid ձևի հետ՝ նորամոյծ ր-ով։ Müler SWAW 36, 7, 38, 572։ 41. 155. 44, 579 ևն յն. ιδρως, տանս. syid ևն։ Ուղիղ են մեկնում նաև Հիւբշ. KZ 23, 35, Տէրվ. Altarm. 65, 89, Երկրագունտ 1883. 171, Նախալ. 115, Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 55, Meillet MSL 8, 156 ևն։ Lag. Arm. Stud. § 2369 զնդ. arəϑna «քրտինք» բառի հետ՝ մերժելով միւս-ները։ Հիւնք. գրդանք «հոսանք» բառիո։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Տփ. քրտինք, Ալշ. Ակն. ննխ. Մշ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. քրդինք, Ասլ. քոր-դինք, քրդի*, Խրբ. քրդինք՝, Հմշ. քըյդինք, Երև. քռդինք, Սլմ. քռտինք, Վն. Մկ. ք'ըո-տինք՝, Մրղ. քըռթինք՝, Սվեդ. քբռդէնք. 28. քmյդինք, Զթ. քը'յդանք, քը՞րդանք, Ջղ. քրթունք, Ագլ. քռթունք, Գոր. Ղրբ. քրտնօնք, Շմ. քըռթնընք.-բայական ձևերից կարևոր ևն Մրղ. քըռնէլ, Հմշ. քըյդընքուշ։-Նոր բառեր են քրտինքխաշ, քոտնակոխ, քրտնա-մխած, քրտնափչած, քրտնաքամ, քրտնքա-թաթախ ևն։
Եսիոդոս ասաց, առ ի չարութիւն ճանապարհն դիւրին եւ առանց քրտանց. իսկ առաքինութեանցն ասէ զքրտինքն առաջի աստուածքն եդեալ են շրջանակի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
examination;
ի — առնուլ, to examine, to consider, to ponder;
to argue, to discuss;
ի — գալ, to be examined, criticized;
ի — արկանել, մտանել, լինել, to examine, to study, to criticize.
· Calfa
(գրուած նաև քննին. անհոլով) «քննութիւն» Ոսկ. ես. 276. Եւթաղ. 174. Եզն. Եփր. ա. կոր. Կոչ. որից քննել ՍԳր. Եւտ պտմ. Ոսկ. յհ. ա. 17 (գրուած է քնընել Իրեն. հերձ. 107). քննական Սեբեր. քննա-յոյզ Ագաթ. հետաքնին Վրք. հց. քննասի-րութիւն Կոչ. քննիչ ՍԳր. Ագաթ. քնճախոն-դիր Մծբ. անքնին ՍԳր. Ագաթ. անքննու-թիւն Եզն. հարցաքննել Ոսկ. յհ. բ. 11. դժուարաքնին Եւագր. խորաքնին Վեցօր. քննադատ, քննադատել, քննադատութիւն, քննադատաբար, քննադատական, քննադա-տօրէն (նոր բառեր)։
Lag. Urgesch. 51 զնին բառի հետ նայիլ բայից։ Տէրվ. Altarm. 9, 83. Նա-խալ. 50, 71 իբր *քին-քին, կրկնուած քին արմատից =սանս. či «փնտռել, հարցաքննել», զնդ. či «նկատել»։ Հիւ-նք. քուն բառից։ Patrubány SA 1, 212 հնխ. sven-«ձայն տալ» արմատից։ Scheftelowitz BВ 29, 14 արմատը քին (+ին մասնիկ)=սանս. činoti «հետա-զօտել», զնդ. činas «փնտռել». Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 73 կապ չունի, ասում է, յն. τίνω «վճարել, հատուցանել»։ Karst, Յուշարձ. 429 թթր. kūn, čun «փորձ»։ Մառ, Яз. и Лտ. I 238 բասկ. ayčin «առջևը»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 89 զննել բայից։
ԳՒՌ (dialectal) Մրղ. -ննխ. Սեբ. քըննէլ, Շմ. քննիլ, Զթ. քը'ննիլ, Ջղ. քնընել, Ախց. Երև. քնընէլ, Տփ. քնընիլ, Ալշ. Մշ. քնքնել «հարցաքննել», Ղրբ. քնէնք1 «խոր մտածութիւն», որից քը-նինքարար «խորամանկ, նենգաւոր»։-Էն-կիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով քիննէլ-լէմէք» «մի տեղ քննել» (Բիւր. 1898, 866)։
Չարար իսկ զնոսա յայտնիս, այլ զմեզ արկ ի քնին։ Զայս ամենայն ի քնին արկանիցես։ Զիրսն ի քնին արկեալ։ Զհանգամանս պատճառաց ի քնին (կամ ի քննին) անկեալ՝ խնդրիցէ։ Խօսքն՝ որ արտաքս ելանեն, ի քնին գան. (Ոսկ.։)
Զոր տեսեալ մոգուցն՝ ի քնին ելին։ Զգործս եւ զպատուիրանս Աստուածոյ ի քնին առեալ՝ դառն դատաւոր նստին. (Զքր. կթ.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
sleep, slumber, nap, rest, repose, pause;
— մահու, sleep of death;
քաղցր, ախորժ, հան գիստ, խաղաղ, փրկաւէտ, կենսանորոգ, —, soft, agreeable, tranquil, calm, healthy, refreshing slumber;
— թեթեւ, ընդհատ, անհանգիստ, յուղեալ or խռովեալ, դժնդակ, ծանր, վնասակար, մահացու —, light, broken, agitated, troubled, hard, heavy, dangerous, mortal sleep;
ի — լինել, երթալ, քնոյ տալ զանձն, to sleep, to go to sleep, to lie down, to repose;
զքնով անկանիլ, ի — մտանել, to be overcome with sleep, to fall asleep;
ննջել — յաւիտենից, to sleep the sleep that knows no waking;
ի — առնուլ, to send to sleep;
(յորորանի ) to lull or rock to sleep;
խոր — ի լինել, to be in a sound sleep, to sleep soundly;
ճաշակել զքաղցրութիւնս քնոյ, to enjoy sleep;
ի — գտանել զոք, to find a person asleep;
խռովել, ընդհատել, խափանել, զ—, to trouble, to disturb or break one's sleep, to awake, to rouse;
իբրեւ — ընդ արթունս լինել, to be half asleep;
հատանիլ քնոյ յաչաց, to lose one's sleep;
— քաղցրանինջ հատեալ էր յարտեւանաց նորա, calm sleep was unknown to him;
փախեաւ յինէն —, sleep fled far from me;
այս ի — տանի, that causes sleep;
ընկղմեալ ի — թանձրութեան, buried in sleep, fast asleep;
— հատեալ է յաչաց իմոց զցայգ եւ զցերեկ, I sleep neither night nor day, I am sleepless.
· Calfa
, ո հլ. «քուն, նինջ» (փխբ. երազ, մահ) ՍԳր. Եփր. աւետ. որից ի քուն առնել «քնեցնել» Ոսկ. մ. ա. 8. Սեբեր. քնած Եւա-գր. քնածու Եզն. քնահատ Եզն. քնէած Ա-ռակ. իգ. 21. Ոսկ. մտթ. Եփր. քն. և արթն. քնեայ «քնկոտ» Ոսկ. յհ. էջ 6. Եսագր. 120. Մանդ. 217. անքուն Իմ. ե. 10. Ագաթ. Ոսկ. ես. մահաքուն Մծբ. տքուն «անքուն» (նո-ոագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ե. ժէ. տքնիլ ՍԳր. տքնեցուցանել Մծբ. տքնութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. տքնաբար տանել «տարապարհակ վարել» Ոսկ. եբր. քաղցրաքուն Եզն. դառ-հաքուն Մանդ. քնափ «քնկոտ» Տաթև. հրց. 601, Տաթև. ամ. 180 (վերջինս քնաբ ձևով). Մոլութ. 218 բ. քնափութիւն «շատ քնել սի-րելը» Մոլութ. 202. և առանց աղման քունել զննջել, քնել» Ոսկ. և Լմբ. սղ. «մեռնիլ» Ս և Բ. մն. «մտանել առ կին» Մն. լթ. 7, 10, քունեցուցանել Նիա. երգ։ Նոր բառեր են անքնութիւն, քնաբեր, քնէածութիւն, քնաշըր-ջիկ ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. swoрno-ձևից (ըստ Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 120, MSL 13, 373, Pedersen KZ 38, 350). սրա դէմ միւս հնդևրոպականներն ունին swonno-. swepno-կամ supno-նախաձևե-րը. հմմտ. սանս. svápna-, հինդուստ. [syriac word] supn, [arabic word] supna, գնչ. sunno, զնդ. [arabic word] ϰvafna, պհլ. xvāp. պրս. [arabic word] xuāb, քրդ. xeu, xev, xaun, զազա h'au, աֆղան. xub, xōb, բելուճ. vāb, սոգդ. γwβn-(xufn). ար-ևել. իրան. կամ տակ. hōna. hulne (MsI 18, 104), յն. ὅπνος, լտ. somnus. ֆոանս-songe, հիսլ. švefn, անգսք. swefn, հսլ. sunū, ռուս. cонъ, չեխ. sen, լիթ. sapnas, լեթթ. sapnis, հիռլ. suan, կիմր. կորն. բրըտ. hun, ալբան. gume ևն, բոլորն էլ «քուն կամ երազ» նշանակութեամբ։ Բառիս պարզ արմատն է հնխ. suep-, sup-«քնել», որ պահում են սանս. svápiti «քնել», suptá-«քնած», զնդ. xvap, լտ. soрio. հհիւս. sofa, անգսք. svefan, հտլ. sūipati, ռոա. cnaть, ներբ. spim ևն, բոլորն էլ «քնել» իմաստով, որ ջնջուած է հայերէնի մէջ, սակայն պա-հուած է, հյ. բոշ. սվել «ննջել» ձևի մէջ (Pokorny 2, 523, Walde 724, Trautmann 292, Horn § 495, Boisacq 1004, Ernout-Meillet 914, և յատկապէս իրանեան ձևերի համար՝ BSL N 89, էջ 75-79)։ Տե՛ս և քունք։-Հիբշ. 504։
ՆՀԲ լծ. յն. ϰοἰμησις, լտ. cubitus, պրս. խապ, իսկ ննջել բառի տակ էլ լծ. յն. ϰοιμάομαι։ Ծանօթ ձևերի հետ համեմատում են Peterm. 25, 33, Win-disch. 9. Böttich. ZDMG 1850 363 ևն։ Հիւնք. յն. ϰνώσσω«ննջել»։ Գաբրիէ-լեան ՀԱ 1909, 223 տքնիլ դնում է
տք բնաձայնից, ինչ. տքալ։-Պատա-հական նմանութիւն ունին ռուս. գւռ. кунять, ուկր. kun՛áty, սերբ. kunjam «քունը տանիլ, ննջել» (Berneker 645), քրդ. hunižin «յօրանջել» (որ Justi, Kurd. Gram. 228 հյ. քնէած բառից փոխառեալ է համարում), չին. [other alphabet] k'un' «քնած, քնկոտ», նաև լտ. cunnus, ֆրանս. čon «բունոց» և պրս. [arabic word] kūn «յետոյք», որոնք նման են մեր բառի «մերձաւորիլ» իմաստին։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Զթ. Խրբ. կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. Տիգ. քուն, Մկ. Վն. ք'ուն, Գոր. Ղրբ. քօն, քէօն, Սվեդ. քօն, Ասլ. Սլմ. քիւն, Ագլ. Մրղ. ք'իւն (բայց բայը Մրղ. քինէլ), Շմ. քըն։ Նոր բառեր են քնալ, քնանալ, քնուկ, քննջել, քնոց, քնոտիլ, քնազղեղ, քնաթա-թախ, քնակալած, քնակոխ, քնակոլոլ, քնա-ճոսր, քնաձայն, քնատ, քնաշոր, քնատեղ, քնատէր, քներակ, քնխօս, քնկատ, քնկրիլ. քունխրտուկ, քունկռիւ, քունքունատել ևն։ Հետաքրքրական է Հճ. դmգ'գ'ուն «արթուն, անքուն», որ տքուն ձևն է։
Քաղցր քուն է ծառայի։ Զարթեաւ յակոբ ի քնոյ անտի իւրմէ։ Զայս օր՝ քնոյ շնորհ կացին նոքա։ Զնոյն քուն ննջեցին։ Ննջեսցեն քուն յաւիտենից։ Զտեսիլ աստուծոյ ետես ի քուն աչօք իւրովք բացօք.եւ այլն։
Քուն՝ աշխատութեանց հանգիստ, հիւանդաց իղձք, մահու պատկեր. (Պիտառ.։)
Քուն բազում՝ կենակից անիրաւ։ Եթէ քունն ոչ գայ առ մեզ, մեք մի՛ ընթասցուք առ նա։ Իսկ զքուն այնչափ առնոյր, որպէս զի մի միտքն ի բազում տքնութենէն շփոթեսցին (Կլիմաք.։)
Քուն ըստ ինքեան առանձինն հիացումն. (Փիլ. լին.։)
Ետես ի քունն, զի համար առնուին ի նմանէն. (Կլիմաք.։)
Արկ հիացումն ի վերայ ադամայ, ի քուն արար։ Թէ զամենայն ինչ յառաջագոյն էր ասացեալ, ի քուն առնէին զլսողս։ Ննջէ ի ծովուն առ ի ճշմարտելոյ զմարմնոյն բնութիւն, եւ յարուցեալ ի քուն առն զալիս ծովուն։ Իջոյց զնոսա ի քուն առնել. (Փիլ. լին. ՟Ա. 24։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։ Սեբեր. ՟Բ։ Մամիկ.։)
air;
weather;
wind, light wind, breeze;
shoe, boot, half-boot;
կանացի օդք, lady's boot;
պարղ, անոյշ or քաղցրասիւք, բարեխառն, հանդարտ, գեղեցիկ, լապ, զով, ծծելի օդ, serene, mild, temperate, calm, fine, good, cool, breathable air or weather;
ցուրտ, չոր, փոփոխական, անհաստատ, վատ, վնասակար, վատառողջ, ժանտ, ապականեալ, խոնաւ, ամպամած, մրըրկայոյզ օդ, cold, dry, changeable, inconstant, bad weather;
deadly or deleterious, unwholesome, infectious, corrupt or foul air or atmosphere;
damp, overcast or cloudy, tempestuous or stormy weather;
կածք օդոյ, the injuries of the weather;
յօդս, ընդ օդս, in vain, vainly, sillily;
at venture or random;
բանք, խորհուրքդ ընդ օդս, idle talk, silly words, empty discourse, vain, extravagant designs, castles in the air;
ընդ օդս խօսել, հարկանել, to talk idly, to beat the wind, to talk to the winds;
— առնուլ, to air oneself, to take an airing or walk;
— փոխել, to have a change of air, to go abroad, to go into the country;
թօնուտ են օդք, we shall have rain;
խաղաղին, պարղին օդք, it is getting fair again, it is clearing up;
cf. Հողմ.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կօ-շիկ, ոտնաման» Ոսկ. մ. բ. 706, 709, 710, Եփես. 877. Պտմ. աղէքս. 140. Ճառընտ. Յճխ. Վրք. հց. որից օդաձևութիւն «կօշկա-կարութիւն» Բրս. հց. օդագործ «կօշկակար» Պիտառ. նաև օդափառ «կօշիկի կաշի» Մագ»
-Բնևև հաւտառ՝ հնխ. eu-«հագուստ կամ կօշիկ հագնիլ» արմատից՝ -dh-աճականով. նոյն արմատից. են նաև զնդ. aoϑra-«կօ-շիկ», լիթ. au-iu «կօշիկ կրել». au-nū կամ autl. «կօշիկ հագնիլ», լեթթ. au-ǰu, հսլ. ob-ները տե՛ս ագանիլ «հագնիլ» բառի տակ, որ գալիս է նոյն արմատի պարզական ev-ձե-ւից։ Հմմտ. նաև ծթ «հագնիլ», որ ներ-կայացնում է հնխ. eu-արմատի թ-ով ա-ճած ձևը (Pokorny 1, 16, 109)։
ՆՀԲ լծ. հյ. ոտն, լտ. udo «ալծի նա-շուց կօշիկ»։ Pictet 2, 302 զնդ. aoϑrā «կօշիկ», պրս. awzār «գործիք արու-եստաւորի»։ Justi, Zendsp. 10 զնդ. aoϑra «կօշիկ», որ մերժում է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15։ Canini, Et. etym. 131 զնդ. aothra «կօշիկ»։ Տէրվ. Նա-խալ. 66 av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տի տակ. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հոդաթափ». ևն։ Bugge KZ 32, 29 և IF 1, 446 հյ. ագանիլ «հագնիլ» բառի հետ հնխ. ἔvō, ovo արմատի *auti-ձևից։ Կասկածով յիշում է Հիւ-բըշ. 411։-Հիւնք. օդ «հավա» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 115 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ կցում է լիթ. áudmi «հիւսել», հբգ. wat, հհիւս. váδ
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «օդ, հավա» ՍԳր. որից օդաբան «ունայնախօտ» Ագաթ. օդագնաց Կոչ. օդախաղաց Վեցօր. օդամուտ «դուռ կամ պատուհան, օդանցք» Վեցօր. Եւագր. օդընկալ Սեբեր. օդոյի «Օդի աստուածուհին, Հերա» Փիլ. էջ 237, օոա-պարիկ Պիտ. նոր բառեր են օդերևոյթ, օդ-անցք, օդերեւութաբանական, օդաւէտ, օդա-փոխութիւն, օդանաւ, օդանաւորդ, օդահան ևն։ Այստեղ է պատկանու նաև օդալ «վէր-քը կոտտալ, խոցտել, pulsation» Բժշ. (սաս-տիկ կու օդայ)։ Նորագիւտ բառ, որ մեկ-նում է Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, էջ 326 (նաև անձնական նամակ 1923 սեպտ. 21) և հանում է օդ բառից. ըստ հին բժշկու-թեան՝ այդ ցաւած տեղը օդն է որ առնում տալիտ է։ Նոյնը հաստատում է նաև բժշկա-պետ Քեչեկ (անձնական), որ յայտնում է թէ հները կարծում էին որ երակների մէջ օդ է լցուած. դրա համար էլ կոչում էին շնչե-րակ։ Ըստ Գաբիկեանի օդալ բառի հետ նոյն է գւռ. կոտտալ հոմանիշը, որի մէջ կը սահ-մանականի մասնիկն է միացած բային. հմմտ. եռալ >կեռալ։ Այս բառն է դարձեալ որ Նորայր, Բռ. ֆրանս. 445 ա գրում է օթալ, իսկ Մխ. բժշ. 142 ոթալ (սխալւում է Seidel, Մխ. հեր. § 376 որ սրբագրում է այս բառը ոստնուլ և որին համաձայն է եղել նաև Karst)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. audho-ձևից, որ կազմուած է au-«փչել, շնչել» արմատից՝ dh-աճականով։ Յեղակից լեզուները ունին auē-, uē-արմատները՝ զանազան աճական-ներով, ինչ. r, 1, t, d, s։ Առաջին արմատին են պատկանում յն. ἀημι «փչել», ἀος «շունչ», ἀήτης «քամի., ἀπραής «սրաշունչ»։ նοσαϰς «դառնաշունչ», ὸπεράής «խստա-շունչ», αύρα «օդի շունչը, քամի», ἀeλλα «մրրիկ» (ևոլ. αύελλα), ἀετμόν «շունչ», αήρ (ևոլ. αῦηρ) «մշուշ, օդ», ατμός «շոգի, ծուխ», ἀυτμήν «շունչ», զնդ. ao-ta «ցուրտ», լիթ. o'ras (*āuros) «օդ, եղանակ», áudra «փոթորիկ», իռլ. uar «ցուրտ», կիմր. awel «քամի, շունչ», oer «ցուրտ», հկորն. auhel «օդ, եղանակ», oir «ցուրտ», բրըտ. aial «քամի, շունչ» ևն. իսկ երկրորդին՝ սանս. vati «փչել», vāyu «քամի, օդ», vāta-«քա-մի», զնդ. vāiti «փչել», vayuš «քամի, օդ». vatō «քամի», թոխար. wat, քուչ. yente «քամի», օտս. vod, ūd «շունչ, ոգի», լտ. ventus (հնխ. uε-nt-անց. դերբայից) «քա-մի», գոթ. winds «քամի», waian «փչել», հբգ. wāǰan, wāen «փչել», wint «քամի», wāzan «փչել», գերմ. wehen «փչել», Wind «քամի», անգսք. wāwan «փչել», կիմր. gwynt «քամի», իտլ. vās «սառն օդ», հիռլ. feth «օդ», լիթ. véjas «քամի», vétra «փո-թորիկ», vêdinti (d աճականով) «քամու տաւ հովանալու համար», vèsá «սառն օդ», հա. véǰa «փչել», vëtru «օդ, քամի», չեխ. váti «փչել», հպրուս. wins «օր». ռուս. вeять «փչել», вeтepъ «րամի». neano «հոսելի, հովահար» ևն (Pokorny 1, 220-2, Boisacq 17, 97, Walde 817, Ernout-Meillet 1044, Trautmann 345)։
Klaproth, As. polygl. 103 վօգուլ. át, uat և պրս. bād «քամի» (որ իրօք վերի արմատին է պատկանում)։ ՆՀԲ պրս. եէդ (I)։ Wmndisch. 11 սանս. vata «քամի»։ Gosche 22 համառոտու-ած yad կամ bad ձևից. հմմտ. պրս. bād, սանս. և զնդ. vāta «քամի», փը-ռիւգ. βεδὸ, βέδν «օդ կամ ջուր»։ Bot-tich. ZDMG 1850, 364 և Arica 32, 12 սանտ. vāta, պրս. bād, օսս. ōād. wad։ Նոյնը նաև Lag. Urgesch. 144, Muller
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. օթ, Մշ. օտ, օդ՝, որից Ալշ. Մշ. օդ' ու հավէն «օդն ու եղանակը», օդ՝ առնել «հարբուխ ստանալ», Ջղ. კօթ (կրկնութեամբ միայն ասւում է օդ ու հա-վէն «եղանակը»), Ղրբ. ճօթք «բերանի ար-տաշնչութիւնը». նաև օդ կպնիլ Նբ. «հար-բուխ ստանալ», տաքօդք Վն. «ջերմ հիւան-դութիւնը»։
Բնակել յանկեան ի ներքոյ օդոյ (որպէս բացօդեայ), այսինքն յանապատի, ի լերինս ամայիս. (Համամ առակ.։)
ՕԴ. Շնչառութիւն յօդոյ.
Զհասարակաց օդն ձգեցի յիս։ Եւ ո՛չ ունչք առ ի ձգելոյ զօդ. ձգեցի յիս։ Եւ ո՛չ ունչք առ ի ձգելոյ զօդ. (Իմ. ՟Է. 3։ ՟Ժ՟Ե. 15։)
Ուստի է քեզ գոլդ, տուրեւառութիւն օդոյդ. (Ածաբ. աղք.։)
pernoctation, passing the night in a place;
sleeping place, lodging, inn;
evening;
առ —, towards dusk, in the evening;
— առնել, to stop or stay with, to logde at;
գնացեալ ընդ անապատ —ս երկուս, journeying two nights in the desert.
· Calfa
«հագնիլ». արմատ առանձին ան-գործածական, որից ունինք միայն օթոց, ի-ա հլ. «անկողնի ծածկոց, կապերտ» Բ թգ. ժէ. 28, «վերարկու, զգեստ, կրկնոց» Սղ. ճգ. 2. Պղատ. օրին։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. èνō, ὄyō «հագ-նիմ» բառից (արմատը en-, ou-)՝ -ti աճա-կանով. աւելի մանրամասն տե՛ս ագանիլ «հագնիլ». այս երկուսը իրար հետ ճիշտ այն յարաբերութիւնն ունին, ինչ որ օթ «օթ-ևան» և ագանիլ «իջևանիլ, գիշերել». յատ-կապէս թ-ի համար հմմտ. լիթ. «utas, լեթթ. äuts «ոտքի փաթաթան, կտաւ. կապ» (Tra-utmann 22)։-Աճ.
ՆՀԲ օդիք «ոչխար» բառի՞ց։ Հիւնք. յն. ὄϑόνη «շոր, սպիտակեղէն»։ Վերի ձևով մեկնել եմ ՀԱ 1908, 121։
, ի հլ? «գիշերը մի տեղ անց կացնե-լը» Եզեկ. իգ. 17. Խոր. «մի օրուայ ճանա-պարհը, մէկ իջևան» Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 111. Ճառընտ. «երեկոյ, գիշեր» Սոփոն. բ. 7. ոճով ատւում է օթ առնել «օթևան տալ» Ոսկ. տտր. տող 185 և 202. որից օթել կամ օթիլ «գիշերել, գիշերը մնալ» Յհ. իմ. ստ. Կանոնր տահ. 112. Իգնատ. ղկ. 68. «պարտքի փոխարէն տրուած գրաւր երկար ժամանաև մօտը պահելը» Մխ. դտ. 358, օթագայանալ, օթագայիլ ևն Երեմ. իե. 24. Յոբ. բ. 9. Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. օթագանիլ «աշխատանքի վրայ տքնիլ, անքուն գիշեր-ներ անց կացնել» Սոկր. 568. օթանոց «սե-նեակ, բնակարան» Խոր. Արծր. օթեկ, օթե-կան «նախորդ օրուանից մնացած, քարթու» Կանոն. օթեվան ՍԳր. Փարպ. օթոց «ննջա-րան, սենեակ» Արծր. ցայգոթ Եպիփ. ծն. բացօթեագ Ղկ. բ. 8. Փիլ. որ և բացօթեայ Ճառընտ. Շիր. Յհ. կթ. (կայ և ախալ գրչու-թեամբ բացօդեայ, իբր թէ օդ բառից լինէր. որ և այժմ բաւական ընդհանրացել է տր-գէտների մօտ). գիշերօթիլ Փիլ. բագն. երե-կօթք Ագաթ. Յհ. կթ. երեկօթոց «կէսօրից յետոյ հանգստանալու համար պառկիլը» Կոչ. 18 (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 578), օթեակ «թատրոնի առանձնասենեակ» (նոր բառ) ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. au-«գիշերել» արմատից աճած auti-ձևից. պարզականը տալիս է ագ-, որից ագանիլ «գիշերել» (տե՛ս այս բառը I հատորում). կազմու-թեան համար հմմտ. արև-արեգակ, կով-կոգի, հով-հոգի և յատկապէս նախորդ օթ «հագնիլ» արմատը (Pokorny 1, 20, Boi-sacq 364)։-Հիւբշ. 411։
ՆՀԲ լծ. թրք. եաթմագ «պառկիլ», եաթագ «անկողին», օթագ «մեծ վը-րան», օդա «սենեակ»։ Տէրվ. Նախալ. 66 հնխ. av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տից. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հողաթափ» ևն։ Müller, Armen. VI, թ. 68 և SWAW 136 (1897), էջ 6 ագա-նիմ «գիշերեմ» բայի հետ՝ զնդ. aw «երթալ», յն. ἰαύω «գիշերել»։ Bugge IF 1, 446 օթ դնում է հնխ. autis նա-խաձևից. նոյնը կրկնում է Lуk. Stud. 1, 33 և այս ագ
ՓՈԽ (borrowing) Մառ (Гpyз. позма Bитязь вz барcовои шкуpe, էջ 444) հայերէնից փո-խառեալ է դնում Ընձենաւորի մէջ վրաց, უტევანი ուտեվանի «ասպարէզ» (<օթևան)։
Եկին առ նա՝ յանկողինս օթի. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 17։)
Ի տունս ասկաղոնայ առ երեկո. (ընդ երեկս. Սոփոն. ՟Բ. 7։)
Պէսպէս տաճարս, եւ սենեակս օթից հրաշակերտեաց։ Երթեալ բազում անգամ օթս զհետ (այսինքն յօթեւանէ յօթեւան, կամ երեկօթս առնելով). (Խոր. ՟Ա. 15։ Փարպ.։)
assistance, favour, protection, goodness, grace;
առնուլ —, to gain one's cause.
· Calfa
Տէրվ. Նախալ. 105 օգնել, օժիտ ևն ձևերի հետ հնխ. vag արմատեր. տե՛ս ნգն։ Հիւնք. յն. εῦ «բարի» +ճանաչել։ Karst, Յուշարձան 416 տե՛ս օգն։ Ny-berg, Hilfsbuch 2, էջ 3 հյ. օճառ բառի հետ փոխառեալ պհլ. afcār «գործիք, կարասիք, սարք» բառից։ (Ձևը և ի-մաստը յարմար չեն)։
Եղբայր ոչ փրկէ. մի միայն օճան վերակացութեան յիւրոց գործոցն իցէ։ Նաւե սպանութիւնն՝ ի դէպ ժամանակի առեալ օճան՝ պա տուեաց քահանայութեամբ զփենեհէս։ Զպատկերաց (թագաւորացն) ոտից յորժամ բուռն հարկանիցեն յանցաւորք. հասանեն օճանի. (Ոսկ. յհ. Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Սատանայլ յաստուծոյ խնդրեալ առնոյր օճան, եւ ապա մխէր ի փորձութիւնսն (յոբայ)։ Եւ զայս օճան ընկալեալ ի տեառնէ երանելի առաքելոցն. (Եզնիկ.։ Կորիւն.։)
Ահաւասիկ սատանայ առ օճան (լս. օջան) մաղեալ զձեզ իբրեւ զցորեան. (Եփր. համաբ.։)
προστασία praesidium, auxilium, favor. բայիւ ἑπιλαμβάνω opem fero . Օգն. օգնութիւն. օժանդակութիւն. նպաստ. ձիրք. բարիք. երախտիք. այցելութիւն. պաշտպանութիւն. ներողութիւն. վերակացութիւն. հանգամանք. առիթ. յաջողութիւն.
cheer, shout of encouragement;
— առնում, to cheer up, to pluck up courage;
Օ՛ն առ, Օ՛ն առեալ, now! come! cheer up! courage! bravo! օ՛ն անդր, oh fie! for shame! pshaw! avaunt! back ! stand back ! off or away with you! օ՛ն անդր, իբաց կաց, be off! go away! begone! get you gone! օ՛ն արի, rise up! come! օ՜ն եկայք, come along ! օ՜ն եկայք եւ մեք, let us go too;
օ՜ն արիք, arise! get up! օ՜ն եւ օն, so, in this or that way, thus, such;
certainly, to be sure, assuredly;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ ոչ մահու մեռանիցիս, may God strike me if you die not ! օ՛ն եւ օն արասցեն դիք աստուածք եւ օ՛ն եւ օն յաւելցեն եթէ, the gods do so unto me, more also, if...;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ, may the gods load or afflict you withevery evil if ...;
օն իբաց թողցուք, oh too much! leave off ! have done !
· Calfa
«աղէ՛, շո՛ւտ, հա՛յդա» Մրկ. ժդ. 42. Յհ. ժա. 16. ժդ. 51. Ոսկ. յհ. ա. 1. որից օ՛ն առ, օ՛ն առեալ «դե՛հ, հա՛յդա» Ոսկ. մտթ. (ստէպ), Եւս. քր. օն անդր «չէ՛, ամենևին ոչ, քա՛ւ լիցի» Ոսկ. յհ. ա. 3, 37, բ. 13. Պիտ. փիլ. լին. օն անդր, օն իսկ «անմիջա-պէս, տեղն ի տեղը» Արծր. Եպիփ. ծն. և թաղմ. օն և օն «Աստուած ինձ ալսպէս այնպէս անէ» (երդման ձև) ՍԳր. (սրանից է ծագած օնսայ «երդումն» Բառ. երեմ. էջ 336). եթէ օն, թէ օն «թէ այսպէս և թէ այնպէս» Կոչ. քանիօն «որչափ» Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եւս. պտմ. Մծբ. Սեբեր.։
Եազրճեան, որ համարում է թէ Բը-ռահմանականութիւնը երկար ժամանակ Հայոց մէջ հաստատուած էր, Արևելք 1884 յունիս 28-29 բառս դնում է սանս. ōm «յանուն Աստուծոյ». հյ. օն նախապէս տրբազան բացատրութիւն էր և յետոյ սովորական իմաստ ստացաւ. հմմտ. նաև սանս. հում միջ. «1. խոր-շում, արհամարհանք»= հյ. օն անդր, 2. հաւանութիւն, համակրութիւն»=հյ. ոն և օն, Հիմք. պրս. հիյն (ձայնար-կութիւն)։ Մառ, Гpaм. др.-арм. 132 օն և օն «այն և այն» հանում է աւ բա-ռից+ն (այն) յօդով։ Աճառ. ՀԱ 1906, 129 կցում է յն. άφνως «իսկոյն, յան-կարծ, անմիջապէս», ἀφενος «պաշար. հարստութիւն», տանտ. apnas «ինչք» բառերին՝ հիմնւելով Bréal MSL 13, 382-3 քննութեանց վրայ, որով այս յն. և սանս. ձևերը ցեղակից էին դըը-ւում։ Նոր քննիչները բոլորովին բաժա-նում են սրանք իբարից (համեմատել Meillet MSL 15, 257, Walde 282, 540, 544, Boisacq 105, 702), որով նաև օն բառի կապակցութիւնը ջնջւում է։ Թի-րեաքեան. Արիահայ բռ. 374 պրս. [arabic word] hān բացագանչութիւնից։
«մի տետակ չափ է». նորագիստ բառ, որ մէկ անգամ գործածում է Վստկ. 179՝ ձիթենու հաստութիւնը ցոյց տալու համար. «Լաւ տունկն ի մեծութիւն և ի հարստու-թիւն առնէ, որ զերդ աւն մի չափ լինի»։
= Ֆրանտ. aune «հին չափ երկայնութեան, որ է 1 մ. 188», ծագում է լտ. ulna «նախա-բազուկ» բառից։
Աստի օ՛ն հրաւիրեցար գնալ՝ ի յերկրէ յերկինս (յասելն տեառն, օ՛ն արի՛ք գնասցու՛ք աստի). (Լմբ. համբ.։)
Օ՛ն առ, զաստուածեղէն բարձունս ընթասցուք. (Սեբեր. ՟Թ.)
Օն ա՛ռ, կացուսցուք սմին յանդիման զհեզ ոք եւ զհանդարտ։ Օ՛ն ա՛ռ, զայն բան երկրորդեսցուք։ օ՛ն ա՛ռ, զթագաւորն իսկ եւ զկալանաւորն ընդ միմեանս հարցուք։ Օ՛ն առ՝ եւ զմշակացն եւս դասս դիմեսցուք։ Օ՛ն առեալ՝ մտադիր յերրորդն դիմեսցուք։ Օն առեալ՝ այսօր զմնացեալսն արկանիցեմք ի հարց եւ փորձ։ Օն առեալ՝ եւ օրինակ ինչ ուղղութեան հնարեսցուք. (Ոսկ. մտթ. ստէպ։)
Օ՛ն առեալ տեսցուք, կամ փոխեսցուք։ Օ՛ն առեալ անցցու՛ք ի հանդիսի։ Օ՛ն առալ պատմեսցուք։ Օ՛ն առեալ յերկրորդն դիմեսցուք։ Օ՛ն առեալ խուն մի յիշատակեսցուք. (Եւս. քր. ՟Ա։ Անան. եկեղ.։ Խոսր.։ Նար. երգ.։ Սկեւռ. լմբ.։)
Հպեալ մարդ առ աստուած ասի. մարմնով. ա՛ն անդր, ի բա՛ց տար։ Օ՛ն անդր, ի բաց կաց. ոտեր բնակել պանդխտութեամբ, մի՞ եւ դատաստան եւս դատել. (Փիլ. լին.։)
Իբրեւ տեսին զաստյն, խնդացին յոյժ ուրախութիւն մեծ. օ՛ն եւ անդր հաւատով գրեցին ի սիրտսիւրեանց, այս է աստղ ծագեալ ի յակովբայ։ Օ՛ն անդր երանելին յովսէ առեալ զմանուկն յիսուս եւ զմայր նորա, եւ դարձաւ անդրէն ի նազարէթ. (Եպիփ. ծն. ստէպ։)
Օ՛ն իսկ եւ ի ձեռն մարմնացելոյն առ ի նմանէ ի կուսէն՝ լինին ամենեքին նոքա որպէս ազգատոհմ յիսուսի քրիստոսի. (Եպիփ. թաղմ. ստէպ։)
Զիա՞րդ ոչ զբարիսն տնկեալս ի մեզ հոգւոյ բարութիւնս՝ ի խնամակալութենէ կամաց կեցուցչիդ՝ օ՛ն եւ օ՛ն գրեսցես, անպատճառ գրեսցես. օն եւ օն գրեսցես, անպատճառ գրեսցես. օն եւ օնն կերպարանք երդման են, եւ ո՛չ երդումն. (Լծ. նար.։)
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
· Calfa
(հոլովւում է աւուր, յօրէ, աւուրբ, աւուրք, աււրց, աւուրբք) «մի օր, գիշեր և ցերեկ միատին» ՍԳր. «արևածագից մինչև մայրամուտքը, ցերեկ» ՍԳր. «ժամանակ, կեանք, տարի» ՍԳր. Եփր. թգ. որից օրա-հաս Գ. մկ. զ. 22. Կոչ. կամ օրհաս ՍԳր. Եփր. ծն. օրհասարակ. Եփր. թգ. հանապա-զօր ՍԳր. առօրեայ Յոբ. է. ժ. Առաթ. առօրեական Ագաթ. Կորիւն. օրերևակ «ցե-րեկին երևացող (արև)» Աթան. 199. այսօր ՍԳր. երկօրեայ Գծ. իր. 19. երեքօրեայ ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. երեքօրիլ Ա. թգ. ի. 19. միջ-որեայ ՍԳր. Մծբ. Եւագր. ծերաւուրց Եփր. համաբ. էջ 16. երկաւուրց Մանդ. սակաա-ւուր «վաղանցուկ» Ոսկ. ես. 281. երկաւուրբ Վրք. հց. մահօր (չունի ԱԲ) «մահուան օրը, օրհաս» Մխ. հեր. 148. յայսմաւուրք Յիշատ. նոր բառեր են օրագիր, օրագրութիւն, օրա-վարձ, օրացոյց, օրհաշիւ, ամէնօրեայ ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. āmōr ձևից, որ ռուեւ է նախ *ամուր, լետոյ *աւմր, աւր. ցեղակիցներից այս բառը պահել է մի՛միայն յունարէնը, ուր ունինք հոմեր. ἠμαρ (սեռ. ήματος։, ἡμέρα, այլուր ἀμερα, լոկր. ἀμάρα «օր» (Meillet IF 5 (1895), էջ 331. Esquis-ee 32 loh. Schmidt, Pluralbild, 195 Bar. tholomae, Studien 2, 37, Bugge IF 1, 453, Pedersen KZ 39, 408 և 428, Boisacq 322, Pokornv I 53, Ernout-Meillet 259, 649)։-Հիւբշ. 426։
Նախ Acoluthus, Obadias armenus, Linsiae 1680, էջ 24 և յետոյ Schröder. Thesaur. էջ 45 եբր. [hebrew word] or «լոյս» բառից փոխառեալ։ Klaproth, Asia pol. 105 հֆրանս. žor, ֆրանտ. jour «օր»։ ՆՀԲ լծ. եբր. աւր «լոյս», յն. ὥρα. լտ. hora «ժամ, ժամանակ»։ Peterm. 24, 30, 41 եբր. aur, սանս. ahar «օր»։ Գ. Կ., Արշ. արրտ. 1843, л 130 հուր «կրակ» բառից։ Gosche 26 փռիւգ. Սύριος «Արամազդ», պհլ. hūr, xūr, Mül-ler, Kuhns u. Schl. Btrg. 3, 90 պրս. hūr, xur, պհլ. ōr, արմատը svār։ Justi, Gött. Gelehr. Anz. 1866, էջ 997 ատում է թէ օր=չէ՛ յն. ϰύρα «սիւք», αύρίον «վաղը, առաւօտը» բառերի հետ։ Պատկ. Изслед. սանս-divā, լտ. dies ձևերի հետ? Muller SWAW 64, 452 առաջին անգամ կցեց յն. ἠμαρ ձևի հետ։ Fick KZ 22, 96 զնդ. ayarə։ Էմին, Հայ հեթ. կր. թրգմ. Յոյս 1875, 347 և Ист. Aсоxика 276 երկինք, երկիր, երդ, այրել, եռալ, ա-րեգ բառերի հետ մէկ ընդհանուր ար-մատից։ Նոյն, Վահագն Վիշապաքաղ (Изcлeд, 78) սանս. Varuna, յն. Ura-
nos։ Տէրվ. Altarm. 51 սանս. vāsara. յն. ἡμερα, լիթ. auszti։ Հիւբշ. Arnւ-Stud. § 299 կասկածով վերի մեկնու-թիւնը։ Մուրատեան, Մասիս 1823 սեպ. 26 լտ. aurora, յն. იύριον «վաղը»։ Canini, Et. étym. 26 եբր. or «լոյս» և մալայ. âri «օր»։ Գասապեան, Բիւր. 1890, 155 անգլ. hour «ժամ»։ Հիւնք. զնդ. ահուրա մասդա, հպրս. աւուրա, «առաւօտեան», αύριον «վաղիւ», αύρα «օդ», ὥρα «ժամանակ», լտ. aura «լոյս, օր», aurora «արշալոյս»։ Patry-bánv SA 1, 188 զնդ. ayarə «օր»։ Դաւիթ Բէգ. Յուշարձան 396 գալլ. awr, կորն. anur, բրըտ. annaor «այն օրից», հիռլ. ór, uar։ Meillet (նամակ 1931 թ. դեկտ. 18) գրում է «թէև յն. ημερα բառի հետ համեմատութիւնը ներկա-յացնում է դժուարութիւններ, բայց ըստ իս ապահով է. մերժելի է հնխ. ausra «առաւօտ, այգ» (որից յառաջացել են լիթ. aušrá, լտ. aurora, յն. αύριον ևն), ինչպէս ցոյց է տալիս աւուր սեռակա-նըք
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ար. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. օր, Մրղ. օր, օռ, Ակն. օր (բայց ասէօր «այսօր»), Ասլ. Մկ. էօր, Զթ. էօ՝յ, էօ՞ր, Սվեդ. ուր, Հճ. էյ.-Նոր բառեր են օրաբան, օրզատւրի, օրէնը, որուց-մանկուց, օրպատ, օրպակաս, օրչէք կամ աւուրչէք, կէսօր ևն։ Գրբ. օրհասարակ ձևը տե՛ս հասարակ։
Եւ եղեւերեկոյ, եւ եղեւ վաղորդեան, օր մի։ Հանգեաւ յաւուրն եօթներորդ։ Եւ եղեւ յետ եւուրց։ Աւուր գնաց աստի, եւ աւուր գնաց անտի. (այսինքն միօրեայ ճանապարհ)։ Սուգ առի զաւուրս (ռմկ. օրերով, շատ օր). եւ այլն։
Օր աւուրբ հանապազ խնդրէին տեսանել զնա։ Օ՛ր աւուր եւս առաւել պայծառանայր քաղաքն բարեպաշտութեամբ. (Վրք. ոսկ.։)
Աւուր աւուր ընդ առաւօտն զերգս երից մանկանցն ի բերան առեալ. (Խոսր.։)
Զայս արասջի՛ք աւուր աւուր զեօթն օր։ Աւուրց յաւուրս գային առ դաւիթ. (թուոց. ՟Ի՟Ը. 24։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 22։ իսկ Ել. ՟Ժ՟Գ. 10։ Դատ. ՟Ժ՟Ա. 40։ ՟Ժ՟Է. 10։ ՟Ի՟Ա. 19։ ՟Ա. Թագ. ՟Ա. 3։ Իմա՛ որպէս՝ Ըստ սահմանեալ ժամանակաց. ատենին կէօրէ, ատեն ատեն, աւուր պատշաճին.)
Ծուլացուցանելով եւ օր յօր առնելով։ Օր ի յօր առնելով, եւ ժամէ ի ժամ սահմանելով զմեզ գործել զբարի. (Մանդ. ՟Բ։ Եփր. խոստով.։)
Եւ առ նմա ագան այն օր, զիժամ էր իբրեւ տասներորդ. (Յհ. ՟Ա. 59։)
ԱՅՍ ՕՐ. ԶԱՅՍ ՕՐԻՆ. Ի նմին աւուր անդ. Տես ի կարգի տառիցդ Ա, եւ Ն.
Առ օրին տալ զվարձս վարձկանին։ Իբրեւ մանուկ ծնեալ առ օրին յարգանդէ. (Նախ. ղեւտ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Ե։)
Զօր ամենայն նախատինք իմ առաջի իմ են։ Զօր անենայն ձգեցի զձեռս իմ.եւ այլն։
ԶՕՐ ՀԱՆԱՊԱԶ. Տե՛ս ի տառն Զ։
ՄԻՈՎ ՕՐՈՎ. Միով աւուրբ՝ յառաջ կամ յետոյ.
Յետոյ ուրեք հասանէին միով որով քան զմարտն, որ եղեւ ի մառաթոն. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
ՕՐ ՔԱՆ ԶՕՐ. մ. Օրըստօրէ՝ յառաւելութեամբ իւիք. հետզհետէ՝ յաւելուածով. օր աւուր վերայ.
ՆՈՅՆՕՐԻՆ կամ ՆՈՅՆ ՕՐԻՆ. մ. αὑθήμερον eodem die, eo ipso die. Ի նոյն օրն. ի նմին աւուր. առ օրին՝ անյապաղ.
law;
precepts;
faith, religion;
constitution;
rule, regulation;
right;
principle, maxim;
usage, uses, custom;
institution;
condition, fashion, mode;
district, canton, province;
— աւետեաց, guerdon or gift to a bringer of good news;
—ք քահանայապետականք, decretals;
հմուտ քահանայապետական օրինաց, decretalist, canonist;
—ք կանանց, menses, menstrua, catamenia;
—ք, or Գիրք Բ. օրինաց, or Երկրորդումն օրինաց, Deuteronomy;
—ք ազգաց, the law of nations;
—ք մտաց, principles;
— պատուոյ, decoration, insignia, badge;
—ք անօրէնք, corrupt practice, abuses;
—ք հզօրադունին, the law of might, the good old rule;
հակառակ or ընդդէմ օրինաց, against all rule, illegally;
աստուածային՝ յաւիտենական՝ բնական՝ քաղաքական՝ զինուորական՝ հին՝ նոր՝ աւետարանական՝ գրաւոր օրէնք, divine, eternal, natural, ancient, new, evangelical, written, civil, military law;
according to law, legally, legitimately, lawfully;
duly, suitably, regularly, properly;
խնդրել —ս, to come to Communion;
տալ —ս, to administer the Sacraments, to communicate;
արժանի լինել օրինաց, to be worthy of receving the Sacrament;
—ս դնել, հաստատել cf. Օրինադրեմ;
—ս դնել, to dictate or lay down laws;
to give laws to, to prescribe laws;
—ս տալ, to give laws;
պահել զ—ս, to keep, to obey the laws;
ընդ օրէնս համարել, to lay down or state as a principle;
խոտորել յօրինաց, to swerve, to depart or deviate from the laws;
զանցանել օրինօք, to transgress, to violate the law;
բառնալ՝ ջնջել զօրէնս, to abolish, to repeal, to abrogate a law;
բազում օրինօք հակառակիլ, to resist or oppose in many ways;
լինել ի կանանց օրինի or ի կանանց —ս, to have the menses;
ի կանաց օրինաց պակասել, to cease to be after the manner of women;
եթէ — իցէ ասել, if it may be said;
— է, it may be, it is allowed, one may;
— էր նմա, he was allowed to;
— էր քեզ, you might;
օրէ՞ն իցէ, իցէ՞ —, is it allowed to ? չէ —, it is not permitted to;
յետ օրինացն կցորդութեան, after the Holy Communion;
—ս իւր կալեալ էր, he holded as a maxim or principle;
—ս կարծեցին անձանց, they believed themselves permitted to.
· Calfa
, ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզական) «օրէնք, կարգ ու կանոն, հին աւանդութիւն իրաւունք, օրինագիրք» ՍԳր. «սովորութիւն» ՍԳր. «Հաղորդութիւն» Եւթաղ. 134. Բուզ. Եղիշ. (այս առման մասին տե՛ս Վարդա-նեան, Եւթաղ. էջ 134 ծան.) «գաւառ կամ նահանգ» ՍԳր. Եւս. քր. (վերջին նշանակու-թիւնը սխալմամբ յառաջացած յն. νόμος «օ-րէնք» և νομός «գաւառ» բառերի նմանու-թիւնից), «կանանց ամսական հոսումը» ՍԳր. (հետևողութեամբ ասորերէնի, ուր [syriac word] ūrxā «օրէնք, բարք, կրօն, ամսական հո-ռում»)։ Ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով. 1. Օրէն. ինչ. անօրէն Ա. կոր. թ. 21. Առակ. ա. 18. Ոսկ. մ. բ. 26. զօրէն «կեր-պով, ձևով» ՍԳր. Բուզ. տնօրէն Աբ. Սարգ. ինքնօրէն Եւս. քր. առանց սղման՝ օրէնա-դիր Փիլ. օրէնազանցութիւն Կանոն. նաև -օրէն «-ապէտ մակբայակերտ մասնիկր. 2. Օրէնս, որ բառի հայցական ձևն է. ինչ. օրէնսդիր ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. օրէնսդրիչ Եւս. պտմ. Եփր. ծն. օրէնսուսոյց Գծ. ե. 34. Ագաթ. օրէնսատու Ճառընտ. Յ. Սրին-. ինչ. օրինապահ Ագաթ. օրինատր ՍԳր. Ոսկ. տիտ. Եփր. եփես. և Փիլիպ. օրինապատում Եփր. թգ. Ագաթ. օրինական ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. անօրինական, ապօրինի (նոր բա-ռեր). 4. յնախդիրով՝ յօրէն, յօրին-. ինչ. յօրինել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. յօրինիչ Սեբեր. Եզն. 15. սեղանայօրէն Ոսկ. մ. գ. 17. թա-գայօրէն Նար. խչ. գեղայօրէն Նար. պճնա-յօրէն Նար. կուս.։
= Պհլ. *awδen ձևից, որ է զնդ. *awi-δaуana-, կազմուած awi-մասնիկով dāy >պհլ. dītan>պրս. [arabic word] dīdan «դիտել, տեսնել» բայից։ Նոյն բայից ā մասնիկով էլ ունինք պհլ. *āδēn, որից պրս. āδin, āyīn «սովորութիւն, կանոն. կարգ, կերպ, եղա-նակ. զարդ», āyīna «հայելի» և փոխառու-թեամբ հյ. -արէն մասնիկը, իբր իրան. *ā-δayana-։ Այս բառերի հետ զուգահեռ կազ-մութիւն ունին պհլ. [arabic word] aδvέn և [other alphabet] āδvεnak «կերպ, եղանակ», որոնց անորոշ ընթերցումը ճշտւում է այժմ Սար-ի-Մէշհէ-դի արձանագրութեան *dwyn ձևով և թուր-ֆանի պհլ. *ywyng ձևով էլ կապւում է ბ>y ձայնափոխութեան։ Ենթադրում են ի-րան. *aδi-vaina-«հայեացք», որ կազմուած է aδi-նախդիրով նախորդին հոմանիշ va-ina (որ է պհլ. vēn, պրս. [arabic word] bīn) «տես-նել» բայից։-Հիւբշ. 510-511 և. IF Anz. 8, 48։
Schrōder, Thesaur. 45 քաղդ [hebrew word] aurītā «տեղեկութիւն, օրէնք» բա-ռից. Lag. Urgesch. 221 զնդ. vərəna «յղութիւն»։ Justi, Zendsp. 270 կասկա-ծով զնդ. varona «հաւատք, կրօնք» ռա-ռի տակ։ Ludwig SWAW 55, 190 ցնդ. *ahuraena։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 6 սնդ. *aorəna։ Müller SWAW 64, 452 օր բառից՝ իբր «առօրեայ կեանքի վե-րաբերեալ»։ Մառ ЗВO 5, 316 պրս. āyīn բառից և Արաքս 1890 Ա. 112 զնդ. daena-«դէն»։ Մառի վերիվերոյ համե-մատութիւնը գիտական սիստէմի վե-րածեցին Andreas և Meillet (տե՛ս Maspero, Recueil 18, 216)։ Meillet. Rey. crit. 1896. 423 և յետոյ JAs 16 (1910), 383 գտնում է որ օրէն, օրի-նակ՝ պրս. āyīn, ā̄yīna բառն է, որի պհլ. ձևն էլ կայ, բայց անստոյգ ընթեր-ցուածով. այս անիմանալի գրչութիւնն է յօբϰ, որ ինքը կարդում է awiδen, իսկ Bartholomae՝ -εvānak' Մարք-վարտ (անձնական, նամակ 1926 թ. յունվ.) կարդում է պհլ. [other alphabet] aδvēn
և [other alphabet] aδveak «հայեացք, կերպ, եղանակ, օրէնք, հայելի», որ է պրս. āyīn և հյ. *արւէն, որից շրջմամբ աւրէն>օրէն։-Ս. Գ., Բիւր. 1900, 518 պրս. rang «երանգ» բառից։ Գազան-ճեան, Տարեց. Պապիկեան 1905, 125 և Արև. մամուլ 1907, 934-5 յօրինել կը-ցում է թրք. էօրմէք «հիտել» բային։ Karst, Յուշարձան 424 օրէնք=թրք. oran «չափ, ձև», 417 յօրինել՝ յարել բայից։ Ղափանցեան, Նոր ուղի 1929, յնվ. էջ 340 խալդ. awri «տէր» բառից։ Մեկնութեանս վերի եղանակով ձևակեր-պումը տուաւ Nyberg, Hilfsbuch 2, էջ 3։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ագլ. Գոր. Երև.. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. օրէնք, Սեբ. յօրէնք, Ղրբ. Մրղ. օրէնք՝, Ասլ. էօրէնք, եօրեն*, Մկ. Սլմ. էօրէնք՝, Շմ. օրանք, Հճ. იայէնք.-իմաստի զանազանութեամբ Ագլ. ո՛րէնք «օրէնք» և օ՜րինք՝ «հաղորդութիւն». -Ալշ. անօրա «անկրօն, անհաւատ».-Նոր բառեր են օրինաւոր «շատ, լաւ», օրէնքել «հաղորդել», օրէնքուիլ (Մշ. օրէնկվիլ) «հա-ղորդուիլ»։
ՓՈԽ (borrowing) էնկիւրիի թրքաց և թրքախօս հա-յոց ու յունաց բարբառով՝ anurún «անօ-րէն. 2. խեղկատակ» (Բիւր. 1898, 789)։
Ցտէին ըստ օրինին իւրեանց։ Ի կանանց օրէնս եմ։ Պակասեալ էր ի սառայէ լինել ի կանանց օրինի։ Անօրէնութեան նոր օրէնս արկանէր.եւ այլն։
Իջուցեալ զսրբութիւն օրինացն ի բեմբէն, ետ օրինացն հաղորդեցան։ Օրէնս էառ։ Յետ օրինացն կցորդութեան, եւ այլն։ Արժանաւոր կարգօք պսակիլ, եւ հաղորդիլ օրինացն։ Խոստովանութեամբ հաղորդեն օրինացն. (Բուզ. ՟Ե. 28։ Եղիշ. ՟Ե։ Յհ. իմ. ատ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Մխ. առակ.։ Կանոն. ստէպ։)
ՕՐԷՆ մանաւանդ ՕՐԷՆՔ. (արմատ բառիցս, Տնօրէն, Զօրէն, Յօրինել, եւ այլն) νόμος lex. Կարգ եւ կանոն սահմանեա յաստուծոյ կամ ի մարդկանէ. կրօնք. հաւատք. դեն. աւանդութիւն. իրաւունք. պատուիրանք. արարողութիւնք եւ Մատեանք օրինաց.
ՕՐԷՆՔ. νόμος regio, provincia, praefectura. Գաւառ կամ նահանգ, տեղի բաժանեալ յայլոց օրինօք եւ կարգօք իւրովք. (ըստ հոմաձայնութեան յն. ձայնիս, նօ՛մօս, կամ Նօմօ՛ս)
example, model, exemplar, original;
transcript, copy;
idea, shadow, image;
drawing, design, plan, project, representation;
form, manner, way, sort, figure;
sample, pattern, specimen;
paradigm;
as, in imitation of, after the fashion of, by way of, like...;
զայս —, զայս ձեւ օրինակի, զ— զայս, ըստ սմին օրինակի, — զայս, պէս զայս —, in this manner or way, thus, so;
զայն —, զնոյն —, ըստ նմին օրինակի, in that way, in the same way, likewise;
զոր —, օրինակի աղագաւ, — իմն, for example, for instance;
— իմն, let us say, we will suppose;
ըստ —ի, after the manner of, according to the example of, in imitation of, like;
սովին օրինակաւ, like that, in that way;
աստուածահրաշ օրինակաւ, in a divine way;
որով օրինակալ եւ է or իցէ, in whatever way it may be;
բարի՝ չար՝ քնաղ՝ գեղեցիկ —, good, bad, rare, fine example;
— տալ, to give or set the example;
— առաջի ընծայել, to indicate as an example;
— առնուլ, to take for example or for model, to follow;
— զանձն ընծայեցուցանել, կացուցանել, to shew or set oneself an example of;
—աւ իւրով քաջալերել, to encourage by one's example;
— եկաց թագաւորաց, he was the model of kings.
· Calfa
, ի-ա հլ. «նախատիպը, նմոյշ, օրինակ. 2. գաղափար. 3. առակ, նմանու-թիւն. 4. ցուցակ. 5. գրքի պատճէն. 6. եղա-նակ, ձև, կերպ. 7. նման. պէս. կերպով» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եզն. Կոչ. որից օրի-նակ զայս, զայս օրինակ, զնոյն օրինակ «այսպէս, այնպէտ» ՍԳր. Փարպ. օրինակա-գիր Եւս. պտմ. Վեցօր. օրինակել Ագաթ. Խարպ. օրինակութիւն Նար. միօրինակ Իմ. զ. 8. Ոսկ. յհ. ա. 6. Կոչ. վեցօրինակք Եւս. պտմ. բազմօրինակ Փիլ. Խոր. դոյնօրինակ Եղիշ. ընդօրինակել Յիշատ.։
ՆՀԲ և Հիւնք. օրէն բառից։ Ա. Գ., Բիւր. 1900, 518 պրս. rang «գոյն, ե-րանգ». բառից։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5 թրք. էօրնէք, որ տակայն հայերէնից է փոխառեալ։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Ջղ. Վն. Տփ. օրինակ, Ալշ. Երև. Մշ. Սեբ. Սչ. օրինագ, Ննխ. օրի-նագ, օրնագ, Տիգ. օրինmգ, Շմ. օռնակ, Ղրբ. ըրէ՛նակ, Մկ. էօրինակ, Զթ. ույունօգ, ույունոգ, Պլ. էօրինագ, Ասլ. էօրինագ, էօ-րինայ. (Պլ. և Ասլ. էօ ձայնը տճկ. orinek ձևի ազդեցութեամբ է, ըստ Աճառ. MSL 10, 324, թարգմ. Բազմ. 1897, 260)։ Սլմ. էօրինակ գործածւում է միայն հետևեալ դարձուածով. Մարդը էնքան մաշուել նիհա-րել է, որ էօրինակն է մնացել (այն է միայն երևոյթը)։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից են փոխառեալ արև. թրք. ❇ ōrnak, Drnek «պատկեր, նմա-նութիմն, մի բանի նախատիպը, բուն օրի-նակը», օսմ. [arabic word] ︎ Drnek «նախատիպար, օրինակ, նմոյշ», Կազանի թթր. urnak, գւռ. թրք. Կես. Տ. և էնկ. (նաև թրքախօս հայոց ու յունաց բարբառով) örmek «օրի-նակ» (Բիւր. 1898, 712, 789 և 1899, 798), Եւդ. ōrnak (Յոտարձան 328)։ Թուրքերէնի միջոցով են լազ. orneγi, քրդ. էօրնէկ, օրի-նէկ (հմմտ. Յովհ. ժգ. 15 Չըմա քօ մը ժը ոռա էօրնէկ քի տա= Զի օրինակ մի ետու ձեց, Հռովմ. ճ. 14 Աւ օրինէկ քի պու ժէ-ռաչ քօ լը բաշէ տէ պր հաթա=Որ է օրի-նակ հանդերձելոցն), յն. ὄρνέϰι, սեոռ. urnek «օրինակ, նմոյշ»։ (Vámbery, Etym. Wört. էջ 78 թրք. բառը համարելով բուն körnek, ստուգաբանում է gor «տեսնել» ար-մատից. բայց որովհետև թուրքերէնի մէջ տարօրինակ է այսպիսի բառակազմութիւն, միանգամայն և գոյութիւն չունի միւս ալթա-յական ցեղակիցների մէջ, ուստի հաստատա-պէս փոխառեալ է հայերէնից։ Այսպէս է դնում նաև Будaговъ 1, 127։ Բուն թրքա-կան բառն է❇ ulñu (Будaгoвь 1, 155)։-Աւելորդ է խօսիլ Շահինեանի դէմ, որ Բիւր. 1Չ00, 341 թրք. բառը ուզում է դնել ցեղա-կից հայերէնի, մինչդեռ հայերէնը պհլ. փո-խառութիւն է)։
Օրինա՛կ առէք եղբաղրք չարչարանաց եւ երկայնամտութեան մանկտոյ թողից։ Օրինակ առ յապա ամպարշտելոցն կացուցանէր.եւ այլն։
Իսկ բարոյական օրինակաւ՝ հարիւր ամաւն զկատարեալ առաքինութիւնն յայտնէ. (Գէ. ես.։)
Օրինակ ցուցանելի՝ եթէ իցէ ուրուք, թէ չիցէ, տեսիլն մարդոյն թշուառականացն է. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
լտ. exemplum, exemplar. յն. պէսպէս. իբրու ὐπόδειγμα . Օրէն եւ քանոն իմն առաջի եդեալ առ ի նմանել. նախատիպ. տիպ. յարացոյց.
ՕՐԻՆԱԿ. αἵνιγμα, ἁντίτυπος, εἷδος aenigma, species, forma. Ստուերագիր. նկարագիր. առակ. նմանութիւն.
Զհացն եւ զգինին պատարագեմք յօրինակ անարատ մարմնոյ եւ արեան քրիստոսի (զի պատարագաւ լինի եւ այիւն քրիստոսի ճշմարտապէս) (Կանոն.։) ըստ այսմ եւ հարք յունաց երբեմն ասացին, որ է տիպ եւ կնիք. այլ զգուշալի է առումն այդպիսի։
Եթէ ամենեքին զայն, օրինակ ունիմք (առնել, եւ մեռնել). (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 40։)
Նիզակաւ՝ օրինակ իմն իբր զջուր հեղեալ զերկաթի ամուր հանդերձն՝ շամփրէ զաժդահակ։ Օրինակ իմն՝ գեղեցիկ՝ ցանցորդի լի ձկամբք յերկիր թափեալ ցանցոյն՝ կայառէին յերեսս երկրի։ Օրինակ իմն՝ որպէս փոթորիկ յանտառէ. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 82։ ՟Գ. 37։)
ԶՈՐ ՕՐԻՆԱԿ. ὀν τρόπον quemadmodum, sicut. Տե՛ս ի կարգի տառիդ Զ։
Օրինակ իմն թէ առաջի կայցէ բանիս տունկ։ Օրինակ իմն՝ օձի ի բաց եդեալ զխածանելն։ Օրինակ իմն կերակուր է վարդապետութիւնն կերակրողին. (յհ. իմ. երեւ։ Սարկ. լս.։ Երզն. մտթ.։)
ՕՐԻՆԱԿ ԶԱՅՍ. մ. ԶՕՐԻՆԱԿ ԶԱՅՍ. ԶԱՅՍ ՕՐԻՆԱԿ. (որ են զօրութեամբ խնդիր նախադրուեանց, իբրեւ. որպէս. պէս. հետեւողութեամբոճոյ յունաց. առ որս որ է ըստ առնու խնդիր հյց) τὸν τρόπον τοῦτον, τοῦτον τὸν τρόπον, τὸνδε τὸν τρόπον hoc modo, in hunc modum. Ըստ այսմ օրինակի. ըստ օրինակս ըստ այսմիկ. օրինակաւս այսուիկ. ասանկ.