procreation, generation.
Պարտ է ոչ մարմնոցն լքելով ի ձեռն մանկագործութեանն, այլ ի հանդարտ մասին (այսինքն վիճակի) բաղկանալով այնմ որ բուսանելոցն է. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
wet-nurse;
nurse, nursemaid.
Եղիցին թագաւորք դայեակք (այսինքն դաստիարակք) քո, եւ կանայք նոցա մանկակալք քո. (Ես. ՟Խ՟Թ. 23։)
infantile, puerile, childish.
Տացուք զայսոսիկ մանկականի քոյոց տիոց. (Խոր. ՟Ա. 31։)
Յայս իջեալ չարախոհութիւն, եւ ի մանկական անմտութիւն. (Պրպմ.։)
eating one's own children.
Զմանկակերն զեկոյց պղծութիւն. (Նիւս. կազմ.։ (Ըստ յն. է եւ մակդիր կռոնոսի, այսինքն ժամանակի՝ որ է վատնիչ ամենայն ժամանակաւորաց։))
gymnastic;
gymnastic-master.
Վարժիչք եւ մանկամարզք զայսոսիկ՝ որ յասպարիսաց նահատակութիւնս ընթանան, յառաջ ածելով. (Բրս. պհ. ՟Բ։)
weak minded, puerile;
crazy, stolid, stupid.
Իմաստուն առնէր զձեզ զմանկամիտ եւ զանիմաստ բազմամեայ տղայսդ. (Երզն. լս.։)
to become as a child;
to become strong and vigorous again, to grow young.
Արքայն արքայից իջեալ՝ մանկացեալ ընդ տղայս. (Ճ. ՟Գ.։)
Այսօր գթայ հայրն վերին, եւ արարչին մայր ստեղծանէ. այսօր մայր տեառն մանկանայ, որ ծնաւն զօծեալն աստուած. (Տաղ.։)
nourishment, care, or education of children.
Առ ծնողս զծերատածութեանցն մատակարարէ խնամս, եւ առ տղայս զմանկասնութեանց։ Ընդ որով ծերատածութիւնքն աճեն, եւ խաղաղ մանկասնութիւնքն զարգանան. (Պիտ.։)
pedagogue;
preceptor, tutor, teacher.
Որոց ոչ այսպէսն պատահեսցի մանկավարժն. (Պիտ.։)
pedagogy;
education, instruction.
Մանկավարժութիւն ինչ է տկարագունիցն առ ի յակամայ զնոսա ի սխալանացն խափանել՝ ի ձեռն ձեւոյն աւետարանելն. (ՃՃ.) այսինքն պարկեշտ զգեստուք քարոզելն։
infancy, childhood;
youth;
minority;
cf. Մանկ;
քաջառոյգ, գեղածիծաղ, զբօսասէր, խայտալից —, lively, sprightly, playful, sportive or cheerful youth;
անդստին ի մանկութէնէդ, from your earliest years, from your youth;
ի գեղածաղիկ մանկութեան, in the bloom of youth;
in the prime of life;
անցանել զառաջին մանկութեամբ or ըստ տիս մանկութեան, to be past youth;
եւ — անցանէ, youth must have its time;
cf. Զուարթածաղիկ.
ՄԱՆԿՈՒԹԻՒՆ. գ. Որպէս Մանկ գոլն. այսինքն խորամանկութիւն. մենքենայագործութիւն. եւ Մանկական ստահակութիւն.
infants, children, young people, youngsters, youth;
servants, domestics;
մանրիկ —, little children;
հայ —, the Armenian youth.
Յոքնականն Մանուկ բառիդ. այսինքն Մանկունք. որպէս տղայք, պատանիք, երիտասարդք. ծառայք. παιδάρια, παιδιά, παῖδες, νεανίσκοι pueruli, pueri, iuvenes, servi. տղաք, մանչիկներ.
Ո՛վ սողոն, յոյնք միշտ մանկտի էք. քանզի ծեր յոյն այր (այսնիքն հնագէտ) երբէք ոչ գտանի։ Յաւելաւ ստադիոն մանկտւոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
offering, gift.
Նոյն բառ է եւ ի յն. μάννα manna. ըստ ըբր. մինէա այսինքն Ընծայ. նուէր. պատարագ. տուրք. (լծ. լտ. մունուս ).
babe, baby, little child;
young child, little boy, boy, lad;
youngster, stripling;
soldier, warrior;
servant, domestic;
— մատաղ, babe, infant;
— տղայ, child, little boy;
մանկունք եկեղեցւոյ, ուխտի մանկունք, clergy;
choristers;
մանկունք առագաստի, paranymphs, bridegroom's friends;
— կնամարդի, effeminate young man;
— նաւի, ship-boy, cabin boy;
— արքայի, court-page;
ինքնակալն —, the young prince;
մանկունք, my children;
— դու, young man;
— եմ ես, I am young;
—տիովք վախճանեալ, dead in youth;
cf. Ընտրան, cf. Ծեր.
Ըստ այսմ ասի.
Ապողոնիոս՝ այր օրինակագիր՝ մանուկ եկեղեցւոյ (այսինքն եկեղեցական մատենագիր). (Եւս. պտմ. ՟Ե. 18։)
patched, pieced together, cobbled;
absurd, flimsy, futile, fictitious.
Զնոսա այսպէս ի մանրակարկատ եւ յանկարգ բանից աստի փակեսցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
cf. Մանր.
Մանրամասնաբար գզեսցի մատաղ մարմին. այսինքն պատառ պատառ. (Երզն. լս.։)
small plant.
Առ (այսինքն էառ) ի սերմանէ երկրին, եւ ցանեաց ընդ երեսս դաշտին տունկ մանրատունկ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 5։)
ՄԱՆՐԱՏՈՒՆԿ ՏՈՒՆԿ. (յն. մի բառ. φυτός . ռմկ. ֆիտան) այսին Մանր բոյս. բողբոջ տնկելի. բարունակ. շառաւիղ.
examined minutely, thoroughly;
— առնեւ, to examine accurately, strictly, to the bottom.
cornel, cornelian cherry;
cornel-tree.
Սկսաւ ահն եւ հոյն (յն. մի բառ, այսինքն երկիւղ, կամ ահաւորութիւն) երթալ առաջի յուդայ եւ եղբարցն. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 13։)
roman, latin;
greek.
ՀՈՌՈՄ ῤωμαῖος romanus, romaeus. գրի եւ ՀՈՌՈՎՄ. իբր Հռոմ, այսինքն Հռովմայեցի. սեպհական կոչումն լատին ազգի իտալացւոց բնակելոց ի հռովմ քաղաքի եւ ի սահմանս նորա. այլ ի փոխադրիլ կայսրութեան ի բիւզանդիոն՝ յոյնք եւս սկսան ի նոյն անուն կոչիլ.
Զայս ամենայն խօսեցաւ գայիանէ ի բարբառ հոռոմ. (Ագաթ.։)
Գրեաց ի լեզու հոռոմ։ Այս ի լեզուէ անտի հոռոմէ առաւ ի յոյն այսր. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 5։ ՟Ը. 17։)
cf. Հոսանուտ.
Որպէս ըզջուրս այս որ առ մեզ՝ է հոսական։ Այլեւ զպայծառ լուսոյն աղբիւր միշտ հոսական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
flowing, running, fluid;
transitory, transient;
fluid;
ելեկտրական — electric fluid.
shedding, pouring out;
scattering, spreading;
dispersing;
winnowing-fan.
Որոշումն հոսողին՝ երկրորդ գալուստն քրիստոսի. հոսիչն՝ յանդիմանութիւնն. Եփր. աւետար.։ Ի նոյն միտս ասի եւ Հոսող՝ որպէս հոսիչ, այսինքն հեծանոց.
to flow, to run;
to crowd in or out.
to grow cold, to become cool, to get fresh;
to grow cool or cold, to cool down, to become lukewarm or careless;
— օդոյ, to grow chilly.
Հովացեալ ի նոցանէ (այսինքն յափրացեալ). զհովանալն ի ջերմութենէն ասէ. (Նչ. եզեկ.։)
shadow, shade, umbrage;
auspice, conduct, shield, defence, guard;
— ընդ —նեաւ, in the shade, under the shadow of;
with the protection or under the auspices of;
— լինել, առնել, cf. Հովանաւորեմ;
աւուրք իմ որպէս — անցին, my life has passed away like a shadow.
Արար իւր հովանի, եւ նստաւ ընդ հովանեաւն. իմա՛ որպէս յն. սքինի՛. (լծ. հյ. շէնք), այսինքն տաղաւար.
cf. ՊԱՏՍՊԱՐԵՄ. իբր պատել ասպարաւ, այսինքն վահանաւ, որ է լծորդ ընդ Հովանի. որպէս եւ Ասպարն ընդ ռմկ. սիբեր յն. ասբիս.
cf. Հովանանամ.
ՀՈՎԱՆՈՑԱՆԱԼ ՀՈՎԱՆՈՑԻԼ. σκιάζω, σκιάζομαι . իբր Հովանոց լինել. հովանանալ ըստ ՟Ա եւ ՟Բ նշ. այսինքն Հովանի առնել այլոց, եւ հովանի ընդունել.
refreshing, cooling, airy.
Ընդ որ շնչէ հով, այսինքն օդ զովացուցիչ.
pastoral, pastorly, shepherdly;
— գաւազան, shepherd's crook;
crosier;
— թուղթ, կոնդակ, pastoral letter;
— կեանք, կենցաղ, pastoral life;
— մախաղ, շուն, shepherd's bag, scrip;
shepherd's dog.
Ծառայք խռովարարք ... մանաւանդ հովուականն (այսինքն որ իցէ հովիւ). (Փիլ. իմաստն.։)
Հովի՞ւ ես, հայեա՛, մի՛ ինչ զքեւ անցցէ, որ անկանիցի զհովուականաւն. (Բրս. հայեաց. այսինքն ա՛նկ իցէ հովուական պաշտաման։)
Քանզի պարսիւ հովուականին (այսինքն հովուութեան, կամ հովուականաւ), դոյզն քարիւ հեղեղատին. (Յիսուս որդի.։)
pastor's companion, fellow pastor;
bishop's colleague, coadjutor.
Հօտիս այսմիկ հովուեսցես, եւ կամ հովուակից լիցիս. (Ածաբ. ի կիպր.։)
to smell, to scent;
to sniff up, to breathe;
to touch, to approach;
— ի հոտ անուշից, to accept the sweet savour or odour.
Որոց մերձենան եւ հոտոտին ի նա։ Սուրբքն, որք յայսմ հոտոյ եղեն հոտոտեալք։ Առաքինութեանց՝ որ ի սուրբս, յորոց առաւել ցանկութեամբ հոտոտի աստուած. (Նար. երգ.։)
necklace, necklet, string of pearls.
Պսակս ծակ զմրխտեայ մարգարտով կազմեալ, հորմայս յիսուն, եւ անծակ մարգարտաց. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Հուղկահարու.
ՀՈՒՂԿԱՀԱՐ եւ ՀՈՒՂԿԱՀԱՐՈՒ. Հարօղ ուղեկի կամ ուղեկանի՝ այսինքն ուղեւորի. որ հարկանէ եւ կողոպտէ զճանապարհորդս. աւազակ. յելուզակ. հէն.
highwayman;
robber, brigand, assassin.
ՀՈՒՂԿԱՀԱՐ եւ ՀՈՒՂԿԱՀԱՐՈՒ. Հարօղ ուղեկի կամ ուղեկանի՝ այսինքն ուղեւորի. որ հարկանէ եւ կողոպտէ զճանապարհորդս. աւազակ. յելուզակ. հէն.
harvest;
crop;
summer;
— խոտոյ, hay-making;
ժամանակ հնձոց, reaping, harvest-time, mowing-time;
(խոտոյ) hay-time;
երգ հնձոց, harvest-home;
առատ —, abundant harvest;
ոսկեփայլ, — փունջ —, golden harvest;
յաւուրս հնձոց, in harvest-time.
θερισμός, ἁμητός messis եւ θέρος aestas. (արմատ բայիս Հնձել) Հասուն արմտիք քաղելիք, եւ քաղումն նոցին. հնձումն ցորենոյ, եւ ժամանակ նորին, այսինքն Ամառն. (յն. թէրիսմօ՛ս եւ թէ՛րօս. լծ. ընդ հյ. ջեր) հունծ.
to be proud, to swell with pride, to be puffed up;
— ընդ տոհմ իւր, to boast of one's descent or birth.
Յետ կոչմանն, եւ այնչափ մեծին մեծարանացն՝ ի կոչնատէր անդր հպարտացաւ. այսինքն յանդգնեցաւ. (Ոսկ. յհ. 9։)
Միայն ի սոսկ ընթեռնուլն հպարտացեալ էք. այսինքն պանծացեալ. (անդ. 40։)
proximity, vicinity, neighbourhood;
touch;
intimacy;
habit.
Ծննդոցն՝ բնութեամբ գութ ի ծնողացն բնաւորեցաւ, եւ յայտ առնէ զայս եւ անբանիցն հպաւորութիւն, կամ մարդկան առ յառաջին հասակէն առ մարսն կամքն. իմա՛ սովորական ունակութիւն, կամ ունելութիւն առ մարսն։
to approach.
Զորս մարմնոյ ի՛ւր են, ի վերայ մարմնոյ էութեան հպեցուցանեն ոմանք։ Ստել քեզ հոգւոյն սրբոյ ... ապա հպեցուցանէ առ այսոսիկ զոչն ստեցեր մարդկան, այլ՝ աստուծոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
rhetor, rhetorician, orator.
Բառ յն. ռի՛դօր. լտ. օռա՛դօր. ῤήτωρ orator, rhetor. այսինքն Ասօղ. ճարտասան, եւ ճարտարախօս. ատենախօս. փաստաբան. պերճաբան.
salary;
bursary.
Յաւել ի հռոգս եւ ի հասս ուխտականաց եկեղեցւոյն (այսինքն գղերց). (ՃՃ.։)
cf. Հռովմ.
Այս ի լեզուէ անտի հռոմէ առաւ ի յոյն այսր. (Եւս. պտմ.։)
cf. Համբաւ;
exultation, rejoicing;
solemnity, pomp;
—աւ, solemnly, pompously;
— հարկանել, cf. —եմ;
— լինել, to be heard, published, divulged;
— հարկանիլ, to be spread the fame of;
եւ երթայր — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս, and the fame of him went out into every place of the country round about;
— ընթանայ, it is reported, there is a report, they say;
the report is spread;
it is rumoured.
Հռչակ յաշխարհս այս հասանի. (Լմբ. ի շնորհ.։)
to make famous, to trumpet, to sound the fame of, to praise, to exalt;
to publish, to divulge, to make public, to noise or rumour abroad;
to chant, to celebrate, to solemnize.
Որ յափշտակեն զգովիչսն, եւ զամենայն հրապարակսն հռչակեցուցանել ջանան այնպիսի սնոտի բանիւք կորստականօք. այսինքն դղդրել. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
cf. Հպտանք;
harlequinade, buffoonery.
renouncing, abdicating, resigning, taking leave of;
resignation;
leave of absence;
տալ — ողջոյն, to take one's leave, to say good-bye, to bid farewell to;
— կեանք, retired or solitary life.
Լուան ի նմանէ զհրաժարականն. այսինքն հեռացեալ յընտանեաց. (Շ. առ ապիրատ.։)
Հրաժարական (կամ հրեշտակական) զգեցեալ ես կերպարանս. այսինքն կրօնաւորական. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to cause to renounce or abdicate;
to dismiss, to discharge;
to forbid, to prohibit, to interdict;
to renounce, to abstain, to deprive oneself of, to forego, to forbear, to refrain, to desist, to resign;
to deny, to disown, to refuse;
to take leave of, to bid farewell to;
to die, to decease;
— յաղանդոյ, to abjure, to recant, to renounce;
— յաշխարհէ, to renounce the world;
to enter a convent;
— յիշխնանութենէ, to abdicate, to resign, to tender, to lay down or throw up one's commission;
— ի թագաւորութէնէ, to abdicate the crown;
աղաչեմ զքեզ կալ զիս հրաժարեալ, I pray thee have me excused, I beg you excuse me, I pray you to be kindly indulgent towards me.
Հրաժարեսջի՛ր (կամ հրաժարեա՛) զքեզ ի նմանէ (այսինքն յառնէ հերետիկոսէ). (Եփր. տիտ.։)
full of fire, ardent, burning.
Ջահ վառեալ սուրբ սերովբէն՝ կայր ի սպասու հրալից վիմին. այսինքն վերեզմանին քրիստոսի. (Շ. տաղ.։)
producing fire.
Ստէպ կոչէին զնոսա (զսուրբ կանայս՝) հրածինս եւ լուսածինս. (Համամ առակ.։)
diffusing or spreading fire.
fire-like, flame-shaped;
— դասք or հրակերպեանք, angels.