means;
possible;
it is fitting or proper.
man;
husband, spouse;
person;
youth, young man;
— երեւելի, personage;
— իւրաքանչիւր, every one, every person, every body;
— ոք, a person, some one;
— ընդ արամբ, — զարամբ, in competition;
with emulation;
— ցընկեր, one to another;
ընդ — եւ ընդ կին, the men as well as the women, both men and women;
առ —, յայր, each person, a head, a man;
առն տալ, to marry;
առն՝ արանց լինել, to get, to be married;
վատ արանց, coward;
քաջ արանց, brave, courageous;
— խաղաղութեան, peaceful man;
— գործոյ, ingenious, active man;
— զօրութեան, valorous man;
— մահու, guilty, worthy of death;
— պատերազմի, belligerous, warlike, martial;
արք արեանց, sanguinary, bloody men;
— Աստուծոյ, man of God.
• ԳՒՌ.-Արմատական ձևով չկայ. ունինք մի այն Խրբ. mրիգ, Կր. Ախց. Ոզմ. էրիկ, Ակն. Զթ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. էրիգ, Մկ. Վն. իրիկ, Մրղ. Սլմ. իրիկ, Ալշ. Մշ. իրիգ, Ասլ. էրիյ, բոլորն էլ «ամուսին» նշանակու-թեամբ. ներկայացնում են մհյ. այրիկ «ամու-սին» Անսիզք 19, 21, Մխ. դատ. 97 ծան։ Կրճատ ձևով են Ննխ. էրիմարթ, Ակն. էրը-մարթ։-Նոր բառեր են առնանք, առնենք, առ-նաք, առնտաք «ամուսնու կողմի ազգական-ները կնոջ համար», էրկնակ «արամբի», տալար «տալոջ այրը» (իմա՛ տալայր)։
ingenious.
cf. Մարթեմ.
stratagem;
means, experient, resource, remedy;
skill, art, ability, cleverness, mastery;
—նօք, ingeniously, cunningly.
possible;
contingent;
proper, fitting.
to be able, possible, to have the power, faculty or means.
to find means, to invent, to contrive, to find out.
to render possible;
to execute, to carry into effect, to accomplish.
զիա՞րդ — այդմ լինել, how can these things be?
չ-, ոչ —, it can't be, it is impossible;
—ցի՞, is it possible?.
ingenious, clever, skilled;
cf. Մարթ.
clever, skilful, expert.
possible and proper.
dexterity, ability, cleverness.
impossible;
very difficult;
indecent, unseemly;
— է, it is not fit;
it is impossible.
cf. Չմարթուն.
incapable, awkward, clumsy, bungling.
incapacity.
mind, intellect, understanding;
sense, judgement, reason, intelligence;
thought, idea;
intention, design, project;
opinion;
advice, counsel;
meaning, intent;
maxim;
ըստ մտի, ըստ —ս, at one's will or pleasure;
according to one's fancy, liking, desire;
ըմբռնումն մտաց, apprehension, idea;
մարդկեղէն —ք, human reason;
հասարակաց —ք, good sense;
—ք անմտութեան, foolish thoughts;
—ք անարգութեան, reprobate sense;
—ք առակիս, the moral of the fable, or of the apologue;
ուղիղ մտօք, in good faith;
պարզ մտօք, frankly, sincerely, without artifice;
սրտի մտօք, with all one's heart;
ազնուական —ք, noble sentiment;
արդարակորով, խորախորհուրդ, վսեմ, հաստատուն or անյողդողդ, լուսաւորեալ, ընդարձակ, եռանդուն, սուր, թափանցող, արգասաւոր, հնարագիւտ —ք, upright, profound, elevated, firm, enlightened, vast, lively, sharp or piercing, penetrating, fertile, inventive wit, mind or intellect;
թեթեւ, անարգասաւոր, շփոթ, ցրուեալ, տկար —ք, frivolous or light, barren, confused, distracted, weak mind or intellect;
ունել ի մտի, to have the design or intention, to propose to oneself, to project;
ի —ս լինել, գալ, —ս ուսանել, to regain one's intellectual faculties, to be restored to one's senses, to awake;
դնել ի մտի, հաստատել ի —ս, to form a resolution, to take into one's head, to be determined, to resolve, to project, to propose, to presume, to imagine;
— դնել, to be attentive, to apply or devote oneself to, to observe, to regard, to consider with care, to think, to reflect;
ի —ս առնուլ, to understand, to comprehend, to perceive, to conceive, to know, to remark;
to study, to learn by heart;
զմտաւ or ընդ — ածել, to consider, to regard attentively, to meditate, to recollect, to imagine;
աշխատ առնել զ—ս, to fatigue the mind, to rack one's brains;
անկանել ի մտտաց, to be out of one's mind or senses, to lose one's senses, to be crazy;
անկանել or ելանել ի մտաց, to escape or slip from one's memory;
to forget;
—ս դնել, to admonish, to warn, to apprise of;
դնել ի մտի ուրուք, to suggest, to insinuate, to hint, to intimate, to entangle, to involve;
ընդ — մտանել, ըստ մտի լինել, to please, to gain one's affection or good will, to conciliate one's favour, to insinuate oneself in the good graces of, to win one's favour;
ընդ — տանել, to take offence at, to be offended, to take ill, to take a pique, to be nettled;
արկանել ի —ս, to suggest, to inspire;
տալ ի — առնուլ, to cause to understand;
փոխել զ—ս, շրջիլ ի մտաց, to think better of, to change or alter one's mind or intention;
ի չար կամ ի բարւոք —ս առնուլ, to take well or ill;
գերել զ—ս, to captivate one's understanding;
ընդ —ս անկանել ուրուք, to occur to mind, to enter the imagination or thoughts;
հանել ինչ ի մտաց ուրուք, to drive out of one's head, to persuade to the contrary;
—ս ունել, to be witty;
ասել ի մտաց, to say to oneself;
ընդ — արկանել, to think, to recollect, to conceive;
բարգաւաճել, կրթել զ—ս, to cultivate, to form the mind, to improve;
այսր անդր մաղել զ—ս, to distract the mind;
անխիղճ —ս ունել, to keep a clear conscience;
ի մտի պահել, to keep in memory;
բարձրանալ ի —ս իւր, to become proud, vain, puffed up;
— առնել, to listen to, to mind, to agree with;
ընդ —ս հարկանիլ, to occur, to come to mind or memory, to recollect;
առնել ի մտաց իւրոց, to do without intention, to do unintentionally;
առ ի —ս առնուլ, to understand allegorically;
իսկ առ ի —ս, and in mystic or allegorical sense;
բազումք ի —ս ունողաց, the generality of intelligent persons, most witty people;
ոչ ոք ի —ս ունողացն, one of good sense, no sensible person;
եդեալ էր ի մտի, he decided, he was resolved;
չառնում ինչ ի —, I understand nothing of it, I don't understand it, I am quite at a loss;
անմարթ է ի — առնուլ զայն, nothing can be known about it, it is impenetrable, it's marvelously obscure;
—ք իմ առ իս դարձան, my mind was restored;
եւ ոչ ի —ս անգամ անկեալ էր նորա, he never even dreamed of it;
խորհէի եւ ասէի ընդ —ս, I thought and said to myself;
յորմէ ի — առնուլ է, whence it follows that;
բազում անգամ եղեւ ինձ ի մտի, I was more than once tempted to, I several times intended to;
գայ ի —ս իմ, it has just come into my thoughts, mind or head;
ստէպ ի մտի իմում յեղյեղեմ զայն, I often repeated it to myself;
յաս են —ք բանիցս, this is the sense of the passage;
նա չառնու ինչ ի —, he understands nothing of it, he knows nothing about it, it is Chinese to him;
այսպէս եցոյց զչարութիւն մտաց իւրոց, thus he betrayed his malicious intention;
զմտաւ ածեմ, to think, to regard, to consider.
few in number, inconsiderable, moderate, small, slender;
"somewhat, less;
—, առ —, little by little, by degrees, by little and little, insensibly;
— անգամ, — երբեք, rarely, seldom;
ոչ —, many, much, not less;
— ինչ, —ս, առ — մի, few, not very, somewhat, rather, a little, cf. Փոքր մի, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի;
առ — մի, ի — ժամանակի, յետ —ուց, shortly, in a short time, for a moment;
յետ — միոյ, shortly after;
—ուք, with few attendants;
in few words, briefly, in short;
ոչ —ք ի նոցանէ, many of them;
ճաշակեցի — մի մեղր, I ate some or a little honey;
մարթի եւ ի —էն՝ — տալ, a little may be offered even of a little;
cf. Շատանամ."
girdle;
twist;
belt;
zone;
— ածել, — ընդ մէջ ածել, to gird, to tie or to draw close round the body;
to be prompt;
այրեցած՝ բարեխառն՝ սառուցեալ —, torrid, temperate, glacial zone;
— լերանց, chain of mountains.
• (-ւոյ, -եաւ) «մէջքի գօտի, միջկապ» ՍԳր. Եղիշ., «երկնքի՝ աստղաբաշխական բաժանմունքները» Խոր. Շիր. Փիլ. ել., «ծիա-ծան, ծիրանի գօտի» Տօմար. Մարթին., «լեռ-նաշղթայ» Խոր. բ. 8, «պալատի մէջ ճեմելիք» Ճառընտ. ածանցման մէջ մտնում է գօտի, գօտե-, գօտէ-, գօտև-և գօտել-ձևերով այսպէս՝ գօտիածու Դ. թագ. գ. 21, գօտէ-մարտիլ Ոսկ. յհ. ա. 31, գօտեպինդ Խոսր. Շնորհ. թղթ., գօտէկռիւ Ոսկ. ի կոյսն. Զքր կթ. Մագ., գօտելոյծ Լմբ. պտրգ. Զքր. սարկ, Ա. 28, գօտևոր Ոսկ. մ. ա. 10, գօտևած Ոսկ. ա. տիմ. ը, ընդգօտել «միասին կապել» ԱԲ, համագօտի Շիր., շրջագօտիլ Ճառընտ.. քա-ջագօտի Ոսկ. յհ. բ. 8, գօտելած Վրք. հց.. գօտելարձակ Վստկ. 161 (վերջին երկուսի մէջ լտառը պէտք չէ համարել գրչագրական սխալ, բռովհետև նոյն ձայնը ունինք նաև գւռ. գօտե-լարձակ և գօտելակապ բառերի մէջ)։
tomb, sepulchre, mausoleum.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «գերեզման» Թէոդոր. մայրագ. Նար. խչ. և մծբ., որից՝ դամբանա-կան «գերեզմանական, ողբերգական» Մագ. Գր. տղ. Պղատ. օրին., դամբանագէշ (գրու-ած նաև ռանբանագէշ) Ճառընտ., դամբա-նակ ԱԲ, գետնադամբան «catac>mbes» (նոր գրականի մէջ).-նոյն արմատին է պատկա-նում նաև դամբարան «գերեզման» Յհ. կթ. Մարթին. Սկևռ. լմբ., որից՝ դամբարանել «մեռելը թաղել», դամբարանիլ (կրաւ.) «թա-ղուիլ» Մարթին։
stall, stable.
• «ձիու կամ էշի ախոռ» Սեբ. է։ 68, 95. Վրք. հց. (ՆՀԲ դնում է ո հլ. բայց չունի վկայութիւն). որից ախոռապետ Բուզ. ախոռապան Մարթին. տե՛ս և շահախոռա-պետ։
cf. Կապար.
• (ըստ ՆՀԲ ո, ի հլ. առանց վկա-յութեան) «կապար» Մխ. այրիվ. էջ 10. Վրդ. առ. 341, Զքր. սարկ. բ. 55 (վերջին երկուսը սեռ. արճճոյ ձևով). Ոսկիփ. որից արհճա-փակ «կապարով փակուած» Միխ. աս. 272. արճճեայ Վստկ. 52. արճճակապ կամ արճի-ճակապ «կապարով կպցրած» Մարթին. (ՆՀԲ և ԱԲ արճին մեկնում են «կապար», ՋԲ մեկ-նում է արճիճ «անագ», սեաւ արճիճ «կա-պար». առաջինների կողմն են արդի բար-բառները, որոնց մէջ արճիճ նշանակում է «կապար կամ հրացանի կապարեայ գնդակ». իսկ երկրորդը հետևում է Ոսկիփորիկին, ուր ունինք «արճիճ սեաւ, որ է կապար». հմմտ նաև պարսկերէնը։
elbow;
fore-arm;
խթել արմկամբ, մղել, to elbow, to push or thrust with the elbow.
• (-մկան, -կամբ, -կունք, -կանց) «բազուկի ծալուած տեղը» ՍԳր. Փիլ, տեսակ. Ոսկ. նոր կիր. Նար. «որթի ճիւղ, բատ» եռեն. հերձ. 235. յետնաբար գրուած է նաև արմունկն Սիր. խա. 24. արմուկ (ի-ա հլ.) Ճառընտ. արմունկ (բց. յարմնկէն) Մար-թին. Գնձ. հոգ. (այս վերջինը «որթի ճիւղ, ոստ» նշանակութեամբ). որից արմնկաչափ «կանգուն, արշին» Մարթին. արմկցի (այն է արմկացի) «արմուկով» ԱԲ։
horse hair, mane.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «ձիու և ուրիշ կենդանիների մա-զը» Վրդն. առակ. Ճառընտ. Վստկ. 198, 204. Մարթին. որից երկայնաբաշ ԱԲ. գրուած է նաև փաշ Վստկ. բայց հնագոյն ձևն է բարշ (սեռ. -ի) Պիտ.։
cf. Բէջ.
• ի-ա հլ. «կռնակ, քամակ» Ոսկ. ճառք 801 (սեռ. բիճաց), Վստկ. 198 (սեռ. բեճին), Մարթին. Մխ. բժշ. 4 (սեռ. բիճին). «Բարձր մասն ի թիկունս սանտեր ոստայնանկի, ընդ որ կալեալ ձգէ առ ինքն և հարկանէ» Կանոն. «կրռնակի ոսկոր կամ թի՝ որով հմայութիւններ են անում» Տաթև հարց. 388. որից բիճհայեաց «բէճով հմա-յող» Վահր. յայտ.։
chyst;
bladder;
bubo;
carbuncle.
• , ո հլ. «մէզի պարկը, միզային փամփուշտ» Պղատ. տիմ. 172. «պալար, ու-ռուցք» Կիր. պտմ. էջ 23. Միխ. ասոր. էջ 263, «պղպջակ» Առաք. մոլ. փոշտ «ձուանքի ներ-քին պարկը» Լծ. նիւս. (որից փոշտանկ «ա-ղեթափութիւն» Ոսկիփ. Լծ. նիւս. Յայսմ. հոկտ. 19. փոշտանկաւոր Բժշ.) փամփուշտ կամ փանփուշտ «միզային փամփուշտ, մէ-զի պարկը» Եզն. Շիր. Մագ. բաղաբուշտ կամ բաղափուշտ «մէզի փամփուշտ» Ոս-կիփ. Մարթին. (որ և գրուած փալաբուշտ Ջաթև. հարց. 242. փաղաբուշտ, փաղա-փուշտ, փալափուշտ). բշտիլ «ուռիլ» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 60. նոր գրականում փամփուշտ «հրացանի գնդակն ու վառօդը պարունակող ամանը. cartouche», որից փամփշտաւոր, փամփշտակալ, նաև միզա-փամփուշտ ևն։
cf. Գեզ.
• «լուսնի, արևի կամ ակնեղէնի վրայ երևցած արատ, սև բիծ, ճեղք» Շիր. հրտր. Պտև. էջ 50, որից փոխաբերաբար՝ «կաս-կած, տարակոյս» Ոսկ. յհ. ա. 12 (Մի՛ ինչ գէզ առ սակաւիկ մի ի ներքս մնասցէ. այլ դիւրաւ մարթացէ զբազմաց միտս հածել), Եղիշ. այլակ. 218 (այս իմաստը չունի ՆՀԲ). -ածանցներն են՝ անգէզ «առանց գէղի կամ սպիի, անարատ, միապաղաղ» Շիր. 5Ս. 54. Վրք. շնորհ. 39. Դիոն. ած. Մագ., գի-զակն «արևելեան ժամացոյցով գիշերվայ ժամը 8» (իբր թէ «արևի աչքի գզուիլը՝ ճեղ-քուիլը, լոյսի մօտենալը» (ըստ Ս. Վ. Նազա-հէթեանի, Պատկեր, 1893, 160)։ Այս արմա-տի միւս ձևերն են՝ 2. ԳԵԶ «պատառուածք» Վրդն. ծն. որից գեզութիւն (և ո՛չ թէ գիզու-թիւն, որից հետևում է, թէ արմատն է գեզ) «ադամանդի վրայ բիծ» Ագաթ., «քարի վրայ ճեղք, ճաթածի գիծ, ճաք» Խոր., գեզիւ «յե-տին մտքով» Կնիք հաւ. էջ 7.-3. ԳԻԶ. ար-մատ առանձին անգործածական, որից ա-ծանցուած են՝ գզել «պատառոտել, ծուա-տել, մարմինը պատառ-պատառ անել, ճան-կերով քերթել, կտրտել» Եփր. պհ. Անան. ե-կեղ. Պղատ. օրին. Սարգ. Յայսմ. արդի լեղ-ուի մէջ «բուրդ գզել». այսպէս և բրդգզետլ կամ բրդագզեալ «գզգզուած հագուստներով» Սարգ. Կանոն., որից նաև անգիզ «չյօշոտ-ուած» Սասն. 68։ Այստեղ են պատկանում նաև գզիլ «կռուիլ, վիճիլ» ԱԲ և գզեալ «ցնո-րած, ափեղցփեղ խօսող» ԱԲ, որոնո հետ հմմտ. գւռ. գզվտիլ Արբ. Եւդ. Պլ. «իրար հետ կռուիլ», գզզուած Երև. «բզկտուած. 2. ցնդած, խռֆած, զառամած», գզզնիլ «ցնդիլ, ծերութիւնից ցնորիլ»։ Արմատի կրկնաւորներն ունին գաւառականները՝ գրզ-գըզել և գզզել ձևերով (տե՛ս վերը գզել բա-ռի տակ). վերջին գզզել ձևով հնից գտնում եմ հետևեալ վկայութիւնները. «Այնչափ հա-րին, մինչև ամենայն մարմինն գզզեցաւ» Յայսմ. մրտ. 5, «Գզզեցին զմարմին նորա» Ցայսմ. փետ. 18, «Բոլոր մարմինն զազրու-թեամբ գզզեալ հերձոտեցաւ» Վրք. իլար. 123։
uncultivated;
waste land, desert;
ի —ի, waste, fallow.
• (սեռ. -ի) «չբանած՝ կոշտ ու կորդ երկիր, անմշակ տեղ» Ես. ե. 6, է. 25. Մանդ. «անպիտան, խոտան» Գէ. ես. Մարթին. Դերն. որից խոպանանալ ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 19. խոպանացումն Նար. խոպանիլ Ոսկ. գծ. 578. Մարթին. Երզն. խրատ. Մագ. խոպա-նումն Յհ. կթ. խոպանութիւն Կիւրղ. գնձ. յետնաբար գրուած ունինք նաև խուպան Մանդ. էջ 46, Արձ. 956 թուից (Վիմ. տար. 5). խուպանիլ, խուպանեալ, խուպանումն «խանգարուիլ, ապականիլ, խոպանանալ» Սոկր. 165, Պղատ. օրին. 176. Մագ. թզ. 21. Օրբ. Վրք. հց. Բ. 598։
line, letter;
notch of an arrow;
նուագել զխազս, to solfa;
նուագումն խազից, solfeggio;
immoderately addicted to;
immature, unripe.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «գիծ, գիր, ձայնագրական նշան, վարի ծայրի ճեղքը» Մագ. Լեհ. որից խազել «գծել» Մարթին. «մարմինը ճղել, ճեղքել» Հայսմ. Մխ. այրիվ. էջ 77. խազած «գիծ» Մարթին։
leave off ! come on !
save, excepting, besides that;
— անդր, set aside, leave out, pass over, nonsense! go! get away, or out! fy! pooh! — թէ, so much the more, more than, rather than;
— զայն, — զի, not only;
— լիք լինել, to be abandoned, outcast.
• . արմատ «ձգել, ներել» նշանակու-թեամբ, որ առանձին գործածւում է իբրև թո-ղում բայի հրամայականը և կամ իբր մակ-բայ կամ նախադրութիւն, որից թո՛ղ թէ, թո՛ղ անդր ՍԳր. Եզն. թողուլ ՍԳր. Ագաթ. թողա-նալ Կոչ. 16. 17. անթող «աններելի» Պիոն, 387. թողացուցանել ՍԳր. թողութիւն ՍԳր. թողարան «ձիարձակարան» Փիլ. լին. թող լիք լինել Եփր. մն. բարձ և թող առնել Կա-նոն. բարձի թողի առնել Շնորհ. հարութող Եփր. ղևտ. էջ 223. կնաթող Կանոն. Մխ. դտ. կարգաթող Մարթին. ղժուարաթող Կլիմաք. ևն։ Այս արմատի երկրորդ ձևն է թոյլ, ո, ի հլ. «լոյծ, թոյլ մեղկ, ծոյլ» Իմ. բ. 3. որից թոյլ առնել «թողնել, թոյլ տալ» ՍԳր. թոյլ տալ, թոյլ լինել ՍԳր. թոյլանդամ Ոսկ. յհ. ա. 2. թոյլատարազ Եփր. աւետ. թոյլտուու-թիւն Վանակ. յոբ. (սրանց մէջ սղում տեղի ունեցած չէ). թուլագոյն Ագաթ. Ոսկ. թուլա-մորթ Եւս. քր. թուլանալ ՍԳր. թուլատարր Վեցօր. 140. թուլացուցանել ՍԳր. Եզն. թուլա-կազմ, թոյլատրել, թոյլատրութիւն, անթոյլա-տրելի (նոր բառեր են) ևն։ Այս երկու ձևերի մայրն է թոյղ, որ յետոյ յղ յաջորդական ձայների դժուար արտասանութեան պատճա-ռաւ պարզուելով՝ տւաւ թող և թոյլ. հմմտ. նշող և նշոյլ, այլ և այղ. (այս մասին տե՛ս Աճառ. Բազմ. 1897, 170)։ Թոյղ ձևը գործա-ծական է մի խումբ հին ձեռագրերի մէջ. հմմտ. թոյղ ետ՝ կրկնագիր Ագաթ. հրտր. Յուշարձան, էջ 74ա (ՀԱ 1913, 13). որից թուղացուցանել Փիլ. 1892, էջ 183։
cf. Լալիւն;
զ— հարկանել՝ առնուլ, to wail, to weep, to lament, to deplore;
to be in mourning.
• «մի տեսակ պատուական քար և բաց կարմիր գեղեցիկ պայծառ գոյն» Մարթին. Գնձ. Երզն. քեր։
puppy, pup, whelp;
cf. Սկունդ.
• «շան ձագ» Մարթին. Վստկ. 221-2. Տաթև. ամ. 230. յոգնակին՝ լակոտանի Վստկ. 221, լակոտունք Սամ. անեց. շար. լշջ.
cf. Լակ;
paste;
pap (for the babies);
hasty-pudding, hodgepodge.
• (սեռ. -ի) «շան կերակուր» Մանդ. «երեխայի փափուկ ուտելիք» Մարթին. ո-րից լափել «լակել, լեզուով խմել, լիզելով ու-տել, 2. ուտել, ոչնչացնել, սպառել» ՍԳր. Մծբ. 149, 151. լափումն Նոնն. լափլէզ Մագ թղ. 228. լափլիզել կամ լապլիզել Փիլ. տես. էջ 21. լափլիզող Նար. լափատել «չարաչար լափել՝ կեղեքել» Փիլ. տես. 21։
tie, fastening, knot;
ligature, lace, lashing, band, withe, bandage, swath;
rope, cord, string;
spelling;
tie, bond, link, obligation;
sour, sharp, harsh, tart.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ. սակայն կայ գրծ. կապօք Կորիւն. Վեցօր) «կապ, կապանք», նմանութեամբ «սիրոյ կապ, դաշինք, գրի կապ, վանկ. հեգ» ՍԳր. Կորիւն. «կախարդանք, հմայութիւն» Ոսկիփ. «տտիպ, փոթոթահամ» Ոսկիփ. որից կա-պել ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Սեբեր. Մծբ. Եփր. կա-տակցել Ոսկ. յհ. կապանք ՍԳր. Ագաթ. կա-պեալ ՍԳր. կապարան «բանտ» Ոսկ. տիմ կապանարան «բանտ» Յհ. կթ. կապան «դարբանդ, լեռների մէջ կիրճ, կապարան» (իբրև թրգմ. պրս. band, darband հոմանի-շից) Խոր. Երզն. քեր. Մարթին. (ըստ Խտջ. կապանն է ծայռերի միջից կտրած ճամ-բայ). կապակռիւ Մծբ. կապակոտոր Բուզ. կապանաւոր Կորիւն. Ագաթ. բազմակապ Վեցօր. երկաթակապ Գ. մակ. դ. 8. թազա-կապ Մծբ. լեզուակապ Մանդ. ծնկակապ Վեցօր. շաղկապել Պղատ. օրին. Նիւս. բն. շղթայակապ Արծր. գրակապ եօթնազր. նշա-նակում է նաև «շէնք շինել, կառուցանել» կամ պարզապէս «շինել, գործել, հիւսել» և այս իմաստներից են կազմուած կամարա-կապ ՍԳր. երկաթակապ Խոր. հոյակապ ՍԳր. ականակապ Ել. լա. 5. Երգ. գ. 10. կտաւակապութիւն Մամբր. (կապանջ (кa-naнч) «պուխաւ, цenь» (Կ. Սարաֆեան, Բանայի ռիտութ. Սանկտպետ. 1788, էջ 67) թուի գաւառական կամ նորակերտ բառ)։
astragal;
door-post, side-post, jamb;
joint, articulation;
ankle-bone;
knuckle-bones (for play);
— վրացի, hellebore;
դար եւ — խաղալ, to play at cross & pile, or head & tail.
• . ընդարձակ զարգացում կրած ար-մատ. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «ջարդել, կտրտել». այս իմաստով է կազ-մուած *կոճել բայը, որ առանձին աւան-դուած չէ հին մատենագրութեան մէջ, բայց կայ նրա կրկնականը կոշկոճել (փխ. *կոճկոճել), ինչպէս և մի քանի աճած ձև. վեր, որոնք են՝ կոճոպել, կոճոտանալ, կո-ճոտիլ, կոճկցել։ Սրանց վրայ տե՛ս իւրա-քանչիւրն առանձին։ Ունինք նաև *կոճիկ «ծեծելու գործիք», նորագիւտ բառ, որ գրծ. կոճկամբ ձևով մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Վրք. և վկ. Բ. 251 (Կոճկամբն իւրեանց անողորմ ծեծէին զբերան նորա)։ Այս առաջին իմաստից բխում են յաջորդա-բար՝ 2 «ճեւռերր կտրտուած ծառի բուն» կամ սրանից յառաջացած «կաղամբի կոթ, կոչան». այս նշանակութիւնը՝ որ անյայտ է բառարաններին, մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Յաւսմ. մըտ. 4 «Ջայնքան աւուր-սըն ոչինչ ճաշակեալ, բայց յամէն կիրա-կէի ուտէր կոճ մի կաղամբի». որից ո մաս-նիկով՝ կոճղ (ղ հլ. սեռ. կոճեղ) «ծառի բուն» Գէ. ես. «փայտի խոշոր կտոր» Ագաթ. «բանտարկեալների ոտքը պնդելու մեծ գե-րան» Յոբ լգ. 11. գծ. ժզ. 24, Եւս. պտմ. և քր. «մարդու իրան» Մարթին. կոճակ «փայ-տի մեծ կտոր» Յայսմ. «մեղուի փեթակ» Վստկ. 192. Սմբ. դատ. 152. 3. «Գեռան». այս իմաստով գործածուած է կոճ բառը Եզեկ. խա. 2, 3. «Խոյակք կոճոց դրանն կամ մտից»։ ՆՀԲ այս բառը հասևանում է «կոզակ կամ կողմանոց շի-նուածոյ որ բոլորովին սխալ է», ՋԲ մեկ-նում է «դրանդի», որ ստոյգ է։ Կոճ՝ որ ընդ-հանրապէս նշանակում է «գերան», տո-նուած է այստեղ յատուկ առումով և նշա-նակում է այն երկու գերանները՝ որոնք դռան աջ ու ձախ բարաւորներն են կազմում. Այս բանը ցոյց է տալիս յոյն բնագիրը՝ որ վերոյիշեալ տեղն ունի ἔπωμίς «դռան բա-րաւոր, montant d'une porte»։ Նոյնն են հաստատում նաև հին մեկնիչները. այսպէս՝ Նչ. եզեկ. մեկնում է. «Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ. (դարձեակ նորագիւտ բառը նշանակում է «գերան». հմմտ. դար-ձեկ Խրբ. «տանիքի հիմնական գերանների վրայ՝ նրանց հակառակ շարքով շարուած փոքր գերանները»). խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսկոյս և յայնկոյս, ապա զդրանդիքն դնեն»։ Ըստ Թորամա-նեանի (անձնական) վերոյիշեալ կոճը նշա-նակում է «դռան երկու կողքի սիւները՝ ո-րոնք գլխից միացած են շրջանակով և շէն-քի մարմնից մի քիչ դուրս են ընկած»։ 4. «Մարմի վրայ դուրս ցցուած ոսկրա-«ոտքի թաթից մի քիչ բարձր՝ երկու կողմից դուրս ցցուած ոսկորները» Վրք. հց. Բ. 381 «մատերի յօդերը» Ճառընտ. Պտմ. մծբ. 61. «վէգ» Պտմ. աղէքս. կոճակ «ոտքի կոճ» Ոսկիփ. որից կոճկոճել Վրք. և վկ. Ա. 195, որ մի քիչ վերևը կոչւում է կոճ կոճ լուծա-նել։ 5. «Գնտաձև ուռուցքներ կամ մասեր՝ բոյ-ռերի վրայ». որից կոճակ «բոյսի ակնուռ ծիլերի ուռեցքը կամ աչքը» Վստկ. 24. կոճ-ղէզ (որ և կոճղիզ, կոճողէզ, կոճողիզ) «բոյ-սերի տակի սոխը» Գաղիան. կոն վրացի կամ վրացի կոճ «եղեբորոս բոյսը, hellebo-τus» Բժշ. (անունը առնուած է բոյսի ար-մատի մօտ ցցուած կոճերից. հմմտ. թրք. doquz depeli, որ բուն նշանակում է «ինը գագաթով»). տարազ վրացի կոճակի «ա-ղարիկոն» Գաղիան. կոճապղպեղ «զէնճէ-ֆիլ բոյսը» Բժշ։ 6. «Նման փոքրիկ գնտաձև իրեր», որից կոնակ «զգեստի կամ ձիու սանձի կոճակ» Լմբ. զքր. կոճկէն Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կամ կոճկենիկ Վանակ. ուրխ. «կոճակներով զար-դարուած (զգեստ)» (Հացունի, Պատմ. տրզ. 140 կոճկէն հասկանում է «մինչև ոտքի կոճերը հասնող (=պճղնաւոր)», ըստ որում յոյն բնագիրը Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կոնկէն բառի դէմ ունի ϰορπωτός «մինչև ռաստա-կըն իջնող հագուստ»)։ Իմաստի նման զարգացում են սուր տա-լիս լտ. truncus «կտրտուած, խեղաթիւ-րուած. 2. ծառի բուն. 3. սիւն. 4. մարդու իրան», յն. ἀστράγαλος «ողնաշար, գար-շապար, վէգ, մի տեսակ սիւնազարդ, մի տեսակ բոյս», գւռ. կոնդ «ծառի ճիւղ, գե-րան, կոճղէզաւոր բոյսերի տակի գլուխը»։
• «կեռաս պտուղը, քիրազ, գիլաս» Մարթին. Վստկ. 156. Առաք. պտմ. 418, ո-րից կեռասենի «կեռասի ծառը» Վստկ. 44, 143։
woman;
wife, spouse;
ազգ կանանց, womankind, women, the fair sex;
թշնամի կանանց, woman-hater;
cf. Կնատեաց;
— առնակին, married woman, wife;
մանկահասակ — գեղեցիկ, a young beauty;
— այրասիրտ, heroine, courageous woman, championess;
գեղեցիկ՝ նազելի՝ առաքինի՝ բարեպաշտ՝ ամօթխած՝ ողչջախոհ՝ հաւատարիմ —, pretty, charming, virtuous, pious, modest or bashful, chaste, faithful -;
տգեղ՝ սոսկալի՝ զարդասէր՝ թեթեւամիտ՝ կամագնաց՝ փոփոխամիտ՝ անհաւատարիմ՝ լկտի՝ տռփոտ —, ugly, frightful, coquette, giddy or volatile, capricious, fickle, faithless, immodest, lewd -;
հարկանիլ ի սէր կնոջ, to be enamoured, smitten, in love with a -;
— առնել՝ առնուլ, to take a, wife, to wed, to marry, to take in marriage;
— լինել ումեք, to get married, to be spouse of;
— ածել զդուստր ուրուք, to marry the daughter of;
կեալ ընդ կնոջ, to live with a —;
պատրել՝ մոլորեցուցանել զկին, to deceive or seduce a -;
բռնադատել, ապականել զ—, to force, to dishonour a -;
ծանր նստել կնոջ, to be with child, pregnant, in the family way;
եւ առ նմա մայր նորա — յերկրէն եգիպտացւոց, & her mother gave him an Egyptian wife;
եւ եղեւ ինձ —, & I took her to wife;
կամաց տուն cf. Կանանոց.
• ԳՒՌ -Ասմատանան ձևը պահում է մի-միայն Սվեդ. գէն. միւսներն ունին Ախց. Կր. Մկ. Ջղ. Վն. Տփ. կնիկ, Մրղ. Սլմ. կնիկ. Ալշ. Երև. Մշ. կնիգ, Շմ. կնիգ՝, Ասլ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. գնիգ (Հմշ. սեռ. գնիչ, Ակն. յգ. գըթդիք), Խրբ. գնիգ՝, Ոզմ. կնէ՛յկ, Գոր. կնէկ, Ղրբ. կնըէգ՝, Ագլ. կնակ՝ կնայգ՝, Զթ. գը՛նագ, Հճ. գmնիգ, որոնք բո-բոր ծագում են փաղաքշական կնիկ ձևից, ինչպէս որ էրիկ ծագում է փաղաքշական այրիկ ձևից։-Կայ նաև Ննխ. գնիմարթ. գնիմաշթ, գինմաշտ, որոնք կարող են թէ՛ կին և թե մանաւանդ կնիկ ձևից ծագիլ։-Նոր բառեր են անկնիկ, կինարմատ, կնկա-թող, կնկնակ, կնկուկ, քեռակին, տագերա-կին, երէցկին. վերջինը փոխաբերաբար նը-շանակում է «ընկուզի ամբողջական մի-ջուկ». այս իմաստով է նաև էնկիւրիի թըր-քախօս հայոց բարբառով իրիսկին, օռ. Ճե-վիզիմ իրիսկին չքտը (Բիւր. 1898. 789)։
belch, belching, eructation.
• «կերածը վեր գալը, զգայռումն, ործալ» Մխ. Բժշ. 25, որից ձգռտալ «զգայ-ռիլ» Մարթին. Մին. համդ. 55. գրուած նաև ձկռտել ՓԲ, զկռտալ ՀՀԲ.-միջ. հյ. ձևն է ծռկտել հմմտ. Թլկր. 41 Հեծկլտայ և ծռկտէլ Կայ նաև կծռտալ ձևը՝ Աթան. 425 (այս-պէս մի ձեռագիր՝ փոխանակ ործկտալ)։ Տե՛ և զկրկտանք.
large or packing-needle;
awl, pricker, bodkin.
• «մեծ ասեղ, հերիւն, խթան» Վրք. հց. ա. 568. Մարթին. Ոսկիփ. որից մախթել «մախաթով կամ նշտրակով մար-մինը ծակծկել, շառտել» Վստկ. 209 (գրուած մաղտել)։
manna.
• , ի հլ. «ծառերի տերևների վը-րայ հաւաքուած բուսական քաղցրահամ մի նիւթ, գազպէն, Ս. Կարապետի հալվա» ՍԳր. Եփր. ա. կոր. 68. Շար. Վրդն. ծն. նմանու-թեամբ «սրբերի մարմնից կաթած աւիշկը» Մարթին։
metretes or amphora (a liquid measure, the Roman about seven, the Attic about ten gallons).
• = Ասոր. արամ. [syriac word] mara «տէր» բա-ռից, որի իգականն է [syriac word] mārta «տի-րուհի», գոյականը [syriac word] maruta «տի-րութիւն» (Brockelm. Lex. syr. 193ա). սը-րանցից են յառաջանում Մարթա և Մարու-թայ յատուկ անունները։
banner, ensign, flag, standard;
gonfalon;
idol, statue;
—ս արձակել, to hoist a flag;
ի ջուցանել զ—, to lower the flag, to strike one's colours.
• . ու. և հլ. «դրօշակ» Բ. մակ. ժե. 21. Եղիշ. Փարպ., «գունդ, վաշտ» Բուզ. Ճառ-ընտ., որից՝ դրօշակ (-ակ մասնիկով) «դրօշ» Մագ., դրօշակիր Ոսկ. գաղ. Մարթին. Ճառ-ընտ. (գրուած է նաև դրովշակիր), խաչադրօշ Մամիկ. Արծր., աղաւնադրօշ Բուզ. դ. 3. նոր բառեր են՝ դրօշակակիր, դրօշակակալ, դրօ-շակաւոր, արծուեդրօշ, սպիտակադրօշ, ղրօ-շահամբոյր ևն։
Easter;
— Հրէից, the Passover;
գառն զատիկ, paschal lamb;
խթումն զատիկ, Easter Eve.
• , ի-ա հլ. «զենումն. զոհ» Ոսկ. ե-փես. 701, որից զարգանալով՝ «Հրէից պա-սեքը. 2. Քրիստոնէից Յարութեան տօնը» ՍԳր. Կոչ. 280 (յգ. սեռ. զատկաց). Եզն. լայ-նառար՝ «տօն, հանդէս» Փարպ. Մանդ. «մահմետականների տօնը» Յայսմ. յնվ. 30, որից՝ զատկաշաբաթ Զքր. կթ., զատկատո-մար Մարթին., զատկանալ Մարթին. Հեթում ոտ., կրկնազատիկ Տօնակ., զատկական (նոր բառ) ևն։
whip;
spur;
stimulus;
— չուանեայ, whip-cord;
— հեծելոց, riding-whip;
հարուածք —աց, lash, cut, stroke of a whip;
cf. Կուշտ.
• = Ասոր. [syriac word] matrəqā «խարազան, խթան» (Brockelmann, Lex. syr. 142 ա) բառից, որի հետ նոյն են նաև ռաւմ [hebrew word] matraqā «գաւազան», արաթ. [arabic word] mitraq «բուրդ ձաղկելու փայտ, թակ, գաւազան», [arabic word] matraqa «գաւազան. մուրճ», [arabic word] mitrāq «գաւազան, սուր»։ Արաբերէնից են փոխառեալ վրաց. მათრახი մաթրախի «մտրակ», մինգ. მატრახი մատ-րախի, მართახი մարթախի, սվան. მრდაჟკ մրդաղ'կ, მ3დრაჟ մհդրաղ՝ «մտրակ»։ Սե-մական բառերի արմատն է trq «զարնել», որ թէև չգիտէ ասորին (Brockelmann դնում է ենթադրելի trq արմատի տակ), բայց ունի արաբը, որ է ❇ trq. «զարնել, ծեծել, ձաղկել» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 10)։ -Հիւբշ. 312։
charcoal-powder.
• «մոխիր, ածուխի փշրուք, մճիր». Վրք. հց. Բ. 464. Մարթին. ասւում է նաև մոճիր, մճիր, մծիր. որից մծրել «խանձել, այրել, մոխիր դարձնել» (նորագիւտ բառ) Սիմ. ապար. 77, 100 (Ջառիւծադէմ անպար-տելին... կամէր մծրել հուր Սասանին. Մրծ. րեալ այրեաց բոլորովին). Օրբել. 330 (Զգե-ղեցիկ սաղարթ լուսալիր ոստոց հաւատոյ... բոցաթոյն արկածիւ այրեալ մծրէ և ապա-կանէ), մծրիլ «հացահատիկը ուշ հնձուելով՝ այրիլ հողանալ» Վստկ. էջ 29 (Թէ գարին հասեալ իցէ, յառաջ զայն հնձեա՛, զի թէ յամէ, մծրի)։
notary.
• , ի-ա հլ. «գրագիր» Մարթին. Տօնաց. Յայսմ. որից նոտարացի Կիր. պտմ. նօտարել կամ նօտրել «արագ գրել» Յիշատ. Մեծոփ. բառիս հարազատ ձևն է նոտար, որ յետոյ սխալ գրչութեամբ դար-ձաւ նօտար. ինչպէս ընդունուած է այժմ մեր գրականում. և սրանից էլ կրճատմամբ նօտր «մի տեսակ ընթացիկ գիր» Յիշատ. պտմ. Վրդն. նօտրագիր (նոր բառ)։
woody, wild forest.
• «անտառ», որից շահարազի «ան-տառաբնակ», մէկ անգամ ունի Մարթին. ἐԿոչեցաւ սիլուանոս, որ է շահարացի, վասն զի ի շահար և ի մայրիս սնաւ»։
cf. Շէկ.
• «ամբոխ, խռովութիւն». մէկ անգամ յիշում է Վրդն. ել. կաշառ բառի ստուգաբա-նութեան մէջ. «կաշառն... ստուգաբանի «կայ շառ», որ է ամբոխ և խռովութիւն»։ Սրանից են նաև շառագլուխ և շառամայր «գլխաւոր խռովարար». (Իբրև մեռաւ Սերվիլոսն այն շառագլուխ, դադարեաց ամենայն խռովու-թիւնն. Գլխաւորք և շառամայրք մարտին). Մարթին։
and.
• «և». հների մէջ անկախարար շատ քիչ է գործածուած. օր. Զմանկտւոյ զրոյց խօսիք ու զշաղփաղփութիւն. Ոսկ. եբր. ժա. = Գարդմանակ ոսկի արծաթ ու ի պատիւ գլխոյ՝ հանգոյցք թագի. Բուզ. ե. 38. բայց այս և նման ձևերը կարող են յետին ներմու-ծութիւններ լինել։ Աւելի յաճախ գտնում ենք բարդութեանց և ածանցմանց մէջ՝ որոնք նուազ կասկածելի են. ինչ. եօթնուտասն, եօթնուտասներորդ ՍԳր. ութուտասն, ութու-տասաներորդ ՍԳր. պարտուպատշաճ Ոսկ. ես. և մ. ա. 13. Եփր. օրին. և թգ. մարթու-պատշաճ Կոչ. զինչուզինչ Ոսկ. մտթ. ա. 19. հարցուփորձ Յոբ. լա. 14. այրուձի ՍԳր. և մանաւանդ իբրու «իբրև» Ագաթ. յետնա-բար դարձել է սովորական շաղկապ. մա-նաւանդ տաղաչափութեան մէջ. ինչ. Նար. տաղ. Յս. որդի. Շնորհ. եդես. ևն (տես Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 64). ձայնաւորի մօտ դառնում է մհյ. ուվ. հմմտ. Անսիզք 27, 77. Տֆնտէ ու վուրանայ. Ուզէ համբե-րութիւն ու վօր։
• «ցին թռչունը. տճկ. չայլախ» Մարթին. Վրդն. առ. 67 (Ցին այն որ է ու-րուրն). սրա հնագոյն ձևը պիտի լինի որոր «մի տեսակ թռչուն» Ղևտ. ժա. 15 (յն. λάρος, լտ. larus, garia ձևի դէմ). երկուսի համար էլ ուրիշ վկայութիւն չկայ. սրանից է շնորոր կամ շնօրօր «սագի նման մի թռչուն» Բժշ. (ո և ու ձայների փոխանակութեան համար հմմտ. որիշ և ուրիշ, որոյն և ուրոյն)։
metal, mineral;
—ք, mine;
exile, banishment;
դնել, արտասահմանել ի —ս, to banish, to exile, to send into banishment;
արկանել ի —ս, to arrest, to imprison.
• , ի-ա հլ. «հանք, հրահալելիք» Մարթին. (ունի նաև մէդալ ձևով). որից մե-տաղք (անեզական) «հանք» Ոսկ. փիլիպ. էջ 430, որից էլ «հանքերի մէջ աքսոր, տա-րագրութիւն, թիապարտութիւն» Ոսկ. մտթ. Բ. էջ 634, Ա. էջ 376. Խոր. «օթևան, իջևան» Աբր. կրետ. 30, 34, 50, 86 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. էջ 130). նոր գրականի մէջ ունինք մետաղակերպ, մետաղանման, մետաղաբանական, մետաղագործութիւն, մե-տաղագործական, մետաղագործարան ևն։
bottom, under part or side;
root;
beet;
— առնուլ, to take root, to be rooted;
մամլոյ —, in the press;
race, row, range, string;
խոտս —աւ մեծաւ, great provision.
• (ըստ ՆՀԲ ի, ի-ա, ու հլ. բայց ըն-տիր հայերէնի մէջ կայ միայն սեռ. -ի) «յա-տակը, տակը, խորքը» Եւագր. «բոյսի տակի մասը, արմատ» Վեցօր. 96. Վստկ. «ցեղ, զարմ, գերդաստան» Բուզ. դ. 4. որից տա-կախիլ առնել «արմատախիլ անել» Մարթին. (տե՛ս Արրտ. 1913, 1147). տակակոտոր «արմատից ջարդել» Ոսկ. մ. ա. 11. Ոսկ. եփես. 837. տարածատակ Վեցօր. էջ 96. տակցի «արմատով միասին» Սուտ-Շապհ, էջ 3. կարմիր տակեր «տորո՞ն» Մխ. բժշ. (Seidel § 400), տակերոյ ջուր «դեղախաշու» Մխ. բժշ. (Seidel § 253), տկուտ «ցա՞ծ» Վանակ. յոբ։-Այստեղ է պատկանում նաև տակ, ի-ա հլ. «արմատ» Դ. թագ. զ. 23. «ե. արկ առաջի նոցա խոտս տակաւ մեծաւ և կերան և արբին», որի դէմ եբր. ունի «խըն-ջոյս մեծ», և ըստ այսմ անգլ. great provi-sion, պրս. ziyāfat-i-buzurg, բայց յոյնը παράϑεοιν μεγάλην, որ պէտք է հասկանալ «սեղանի կամ ճաշի սպաս» (Sophocles 843) և որ յայտնի չէ ի՛նչ թիւրիմացութեամբ դարձել է հյ. խոտս տակաւ մեծաւ!
dirty, filthy.
• «կեղտոտ, զզուելի» Մարթին. Սմբ. դատ. 6, 123. կրկնաբա՞ր փնթնթի տահական վրիպակ)։
leather bottle, goat's skin;
— գինւոյ, a skin of wine;
— հովուաց, bagpipe.
• , ի-ա հլ. «տիկ, տկճոր» ՍԳր. Ա-դաթ. Եփր. յես. 306. Սեբեր. 136. որից տիճոր «տիկ կամ գռեխ» Շնորհ, առ. 94. Վրդն. առակ. 48. Մարթին. տիկտեսակ Խոր. տկզարկ Առաք. լծ. սահմ. 615. նոր գրա-կանի մէջ՝ տկալաստ ևն։
sore, wound;
ulcer;
—, հիւթ վիրի, sanies, matter, pus, gore;
կեղեւ վիրաց, scab, scurf;
cf. Պատրոյգ;
— սրտի, heart-sore, heart-ache, heart-break, heart-burn;
—ս առնել, —ս ի վերայ դնել, to wound, to cover with sores, to ulcerate;
—ս ընդունել, to be wounded;
դարմանել զ—ս, to dress, to cure a wound;
ցաւ վիրին խստանայր, the pain caused by the wound became insupportable;
տայ —ս եւ ինքն ոչ առնու, he wounds others but receives no hurt.
• , ի-ա հլ. «մարմնի վրայ խոց, կեղ» (սովորաբար անեզական) ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1Ո. «վէրքի հիւթ, շարաւ» (այս իմաստով նաև գրուած վեր) Եփր. աղ. Պղատ. տիմ. Լաստ. որից վիրաւոր ՍԳր. Եզն. վիրաւորել ՍԳո. վիրաւորիչ Ոսկ. ես. վիրաբերան Դատ. գ. 22. վիրած «վէրք ունեցող» Ոսև. մ. ա. 14. Սեբեր. կարեվէր Ագաթ. Փարպ. դառնա-վէր, բազմավէր, խստավէր Մանդ. կողավէր Տօնակ. մեծավէր Արծր. վիրել «վէրք բա-նալ» Մխ. դտ. Մարթին. նոր բառեր են վի-րակապ, վիրաբոյժ, վիրաբուժութիւն, վիրա-բուժական, վիրահատութիւն, վիրատրանք, վիրաւորական ևն։ Իմաստի ճշտման համար հմմտ. Ոսկ. ես. «վիրին հատած ի խոր է»։
debt, duty, obligation, engagement;
due;
active debt, credit;
tribute, tax, impost;
cause, reason, author;
in debt to, indebted, accountable, responsible;
guilty, culpable;
— բաշխք, tribute due;
—ոյ տէր, creditor;
it is right, it is necessary;
— եւ արժան էր, it was necessary;
չէ —, ոչ է —, ոչ է եւ պատշաճ, it must not be, it is not right, just or lawful;
չէ — կենաց, he is unworthy of life;
— վարկանել, to think proper, to deem expedient;
արկանել ընդ —եօք, to cause to run into debt, to get into debt, to be involved in debt;
մտանել ընդ —եօք, to run into debt;
to lay oneself under obligations;
բազում —ս ունել, լի —եօք լինել, to be over head and ears in debt;
— անձին համարել, to assume the obligation;
հատուցանել զ — ս իւր, to discharge or pay a debt;
հատուցանել զ —ս երախտագիտութեան, to discharge a debt of gratitude;
հատուցանել զ— ս իւր առ հայրենիս, to pay one's debt to one's country;
—առնել, to render culpable, to impute, to accuse;
to condemn;
cf. Թոյլ;
cf. Պատշաճ.
• ՆՀԲ լծ. տճկ. պօրճ «պարտք», պրս. պայէտ, ֆարզ «պէտք, պէտք է»։ Ուղիղ մեկնեց Müller SWAW 42, 250 և 78. 431՝ կցելով զնդ. ձևերին։ Նոյն է նաև Հիւբշ. KZ 23, 19։ Muller WZKM 6 (1892), 301 պհլ. [other alphabet] pardūn «պա-տիժ, տուգանք» բառի հետ, որ կարդում է part։ Հիւնք. տճկ. պօրճ և արաբ. [arabic word] ֆարզ։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 40 փռիւգ. παρτυσυβρα «անմեղ» բառի մէջ, որ մեկնում է պարտասուրբ. -Այս բո-լորը վերաբերում է պարտ «պարտք» բառին, իսկ պարտել «յաղթել» սրանից բաժանելով՝ մեկնում են-Հիւնք. պրս. burdan «յաղթել», barda «ռերե».-Հիւբշ. Arm. Gram. 229 (կասկածով) հարս. *part-«կռուիւ» արմատից. հմմտ. զնդ. pərətənte «մարտնչին», Aəšanā-«պատերազմ», սանս. pr'-«պատերազմ», prtanā-«պատերազմ, ընդհարում», պրս. ❇ āward «կռիւ». nabard պհլ. nipart «պատերազմ»։ Patrubány ՀԱ 1907, 304 պար «շուրջ» ձևի հետ։ Մառ ИАН 1920, 107 վրաց. մարթալ «արդար» բառի հետ։
great, grand.
• «մեծ, աւագ» Մարթին։
dressed leather, morocco, cordwain.
• «կաշի, կոկած մորթ (գրքի կողի. կօշիկի, վահանի ևն), մէշին» Մաշտ. Մար-թին. Վստկ. 189. Միխ. աս. 164. Մխ. դտ. 245, որից սեկափերթ Մարթին։