master, conqueror of the universe.
· Calfa
Տիեզերակալին աղեքսանդրի մակեդոնացւոյ։ Ինքնակալ եւ տիեզերակալ արքայ։ Ի սողոմոն տեսէ՛ք, թէ քանի տիեզերակալ թագաւոր էր. (Խոր. ՟Բ. 85։ Մագ. ՟Ա.։ Նար. երգ.։)
to become lord of the whole universe, to conquer, subject or subjugate the world.
· Calfa
Աղեքսանդր մակեդոնացին տիեզերակալեաց։ Կայսր տիրեաց աշխարհի տիեզերակալեաց։ Աղեքսանդր փիլիպպեայ տիեզերակալեալ։ Աղեքսանդր թագաւորեալ ամս ՟Ժ՟Բ. համօրէն տիեզերակալեաց ամս է։ Որպէս արարին հռոմայեցիք եւ տիեզերակալեցին. (ՃՃ.։ Յհ. կթ. Երծր. ՟Ա. 7։ Լմբ. առակ.։)
universal dominion, rule over the whole world.
· Calfa
Թագաւորեալ աղեքսանդր մակեդոնացի տիեզերակալութեամբ։ Վկայութիւնք տիեզերակալութեանն արտաշիսի։ Արշակ քաջ՝ տիեզերակալութեամբ իմն ձեռներէց լինէր ինքնիշխանաբար։ Ի տիեզերակալութեան աղեքսանդրու. (Արծր. ՟Ա. 7։ Խոր. ՟Բ. 12։ Յհ. կթ.։ Վրք. ածաբ.։)
cf. Աստուածածին.
· Calfa
Մի որդի հօրն միայնոյ, եւ միածին անդրանիկ՝ աստուածամայր տիրածին կուսին. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
hating one's master.
· Calfa
Շուն տիրատեաց եղեն հրէայքն, յորժամ զեգիպտոսի փոխածն անդրէն խնդրէին. (Համամ առակ.։)
house-tax.
· Calfa
Աղեքսանդր ասէ. ո՛ մայր իմ, դառն իմն տնահարկ իննամսեայ ժամանակի պահանջես յինէն. (Ոսկիփոր.։)
housekeeping, housewifery;
husbandry, thrift.
· Calfa
Տնարարութեանն հոգովք եկեսցէ ի լաւ անդր։ Ունին ասել խրատս զայրասիրութեան, որդեսիրութեան, զտնարարութեան. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ եւ Ոսկ. տիտ.։)
to plant;
to constitute, to place, to establish, to collocate.
· Calfa
Աղեքսանդրացւոց եկեղեցւոյն եպիսկոպոս տնկի յոստոս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
birth;
illegal profit, usury, exorbitant interest;
—սեօք, with usury.
· Calfa
Եթէ արծաթ փոխ տայցես, եղբօր քում արծաթ վաշխիւ, եւ մի՛ զկերակուր շարտատիւ, եւ մի՛ տոկոսեօք զամենայն ինչ։ Լնու զտուն իւր ի տոկոսեաց եւ ի վաշխից։ Վաշխս եւ տոկոսիս ոչ առ։ Վաշխս եւ տոկոսիս առնուին ի միջի քում։ Տոկոսեօք անդրէն ոչ պահանջիցէ։ Տոկոսեօք (կամ տոկոսիւք) պահանջէի զիմն։ Երթ վաճառեա՛ զիւղն, եւ հատուցես զտոկոսիսն քո (այսինքն զպարտս տոկոսաւորս). (եւ այլն.)
tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.
· Calfa
Առեալ աղեքսանդրոս զտումար հաւատոյն՝ գնաց քարոզեալ. (Հ=Յ. մայ.։)
Հարցանեմ, թէ զի՞նչ է տումարդ։ Տումարին անուն ի մերասեր աղին լեզու թուի թէ զհամարողականն դնէ թիւ, եւ զժամանակագրականն. իսկ առ այս անանիա (շիրակացին) եւ անդրէաս բազմավէպ դրութեամբ ճառեցին. (Գր. տղ. թղթ.։)
pasture-land.
· Calfa
Տե՛ս բռ. յտկ. ան. եւ ի վեր անդր՝ ՏԱՓ ՏՈՒԱՐԱԾՈՅ. այն է տեղի արօտի տափարակ։
firm, solid, substantial, hard, resisting;
— երկիր, solid earth;
— գործել, to render firm.
· Calfa
ՏՐԱՄ. որպէս մասնիկ բաղադրական՝ տայ նշանակել զբերումն այսր եւ անդր, կամ յերկոսին կողմանս. որպէս տար, տի. ըստ յն. տիա, տի. διά, -δι . լտ. տիս, տի dis, di-. որպէ՛ս տեսանես ի կարգիս։
cf. Տրամաչափ.
· Calfa
Ձեւ բոլոր շրջագային բաժանի յերկուս կիսագունդս ... եւ հայեցածք երկուց կիսագնդիցն հանդիպութեամբ կշիռն ուղիղ ի վերին եւ ի ներքին տրամագիծսն ... Եւ այնպէս զհաւասարակշիռ կէտն կալեալ՝ կայ եւ յերկոցունց հակառակացն միջոցն զտրամագիծս ունի։ Իսկ կայեան սորա ի տրամագիծ անդր՝ զուղղանկիւն չորեսին առ միմեանս հայեցուցանէ. եւ ի հայել ուղղանկեանցն առ տրամագիծն միջին՝ զամենկայն հարթ, արդակ, զուգամասն յարմարեալ անվնաս պահէ. (Շիր.։)
inspector, director, overseer, intendant, guardian;
bishop.
· Calfa
Տեսուչ հոգւոց եւ մարմնոց լինիցին։ Որբոց եւ այրեաց տեսուչք։ Հայր եւ տեսուչ կացոյց զշաղիտա եւ զեպիփան։ Աղեքսանդրոս զանդրոմաքոս կողմանց տեսուչ կացոյց. (Յճխ. ՟Գ. ՟Ի։ Խոր. ՟Գ. 20։ Եւս. քր. ՟Բ։)
reflux, ebb;
cf. Մակընթացութիւն.
· Calfa
ἑκδρομή excursio ἅφεσις demissio, remissio. իտ. calata, calare. Տեղատուութիւն կամ հատումն ի տեղւոջէն. այսինքն նուազութիւնզ եւ պակասումն ջրոց ծովու ձգելոյ աստի անդր ընդ լուսնի. ջրին քաշուիլը.
place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.
· Calfa
Յորժամ արար զնշանսն, ոչ անդէն (կամ անդրէն) առ զտեղի. (Երզն. մտթ.։)
chlamys, mantle, cloak.
· Calfa
Աղեքսանդրոս ... քղամիդաւն ծածկեալ զմարմինն դարեհի. (Պտմ. աղեքս.։)
folds of serpents;
rings or wrinkles in the elephant's trunk.
· Calfa
Իբրեւ օձի քնթռնոցք երեւին ի պատիճն (փղի), յորժամ այսր անդր շրջշրջիցի. (Վեցօր. ՟Թ. յն. օձատեսիլ եւ դիւրաշրջիկ բնութեամբ։)
to chase, to drive away or out, to expel.
· Calfa
Այսոր անդր քշել զամբոխն։ Հովեւքն տաւաղելով զգառինսն քշէին ի դալարաբեր հովիտն. (Արծր. ՟Գ. 4։)
cf. Քրմանոյշ.
· Calfa
Քրմուհեայ անդրէն առնուլ զմարգարէութիւնն հրամայեաց Կացուրդ եղանել աթենայ. եւ զնորին քրմուհի երակլէս բռադատէր։ Անիծանէ եւ քրմուհեացն ըստ սուտ տեսլեացն. պմ. աղեքս։ պիտ։ (Նախ. եզեկ.։)
cf. Օթեվանեմ.
· Calfa
Որ ամենայն արածոց է տէր, յայրի օթէ։ Օթեա՛ առ մեզ խաղաղարար։ Չգոյր տեղի. եւ նոքա յայր անդր գնացին օթել։ Ո՛չ է պարտ ի չարազանդ մծղնէիցն տեղիս օթել ումեք։ Հուպ առ հանգիստ սրբոյն օթեալ. (Նիւս. երան.։ Ժմ.։ Իգն.։ Յհ. իմ. ատ.։ Շ. վիպ.։)
of a different language;
disagreeing, dissenting;
— ուսմունք, strange doctrines.
· Calfa
Ահիւ տագնապեալ այլալեզու հրէիցն ... սարսեալ դողային յօտարաձայն լեզուացն. (Տաղ անդրէի.։)
adventitious, foreign.
· Calfa
Օտարամուտ մարդ ոք մտեալ (անդր) ի գրնանային աւուրսն՝ հիւանդանայ. (Կաղանկտ.։)
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
· Calfa
Նոյն օրին իսկ, իբրեւ իջուցին զնա անդր, ի տեսլենէ օձիցն սատակեալ իցէ. (Ագաթ.։)
benediction, blessing, doxology;
praise, laud, hymn, canticle;
blessings, great abundance, plenty, prosperity, wealth;
gift, present;
consecration;
the Eucharist;
eulogy;
relics;
instruments;
— օրհնութեանց, the Song of Songs, the song of Solomon;
— սեղանոյ, grace before meat;
— տալ, to bless, to pronounce the blessing;
առնուլ —, to receive the blessing, to be blessed;
to receive presents;
յ—ս համարիլ, to consider as a great blessing;
հայր, տուր ինձ զ— քո, father, your blessing.
· Calfa
Ի կրկին նշանակութիւնս անդր հայի ասելն.
Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)
Յարեաւ այգուց, եւ անձն նորա ընդ նմա։ Եւ էր այգուց։ Այգուցն իբրեւ դարձաւ անդրէն ի քաղաքն։ Մինչդեռ այգուցն առ նովաւ անցանէին. (Սիրաք. ԼԴ. 24։ Յհ. ԺԸ. 28։ Մտթ. ԻԱ. 18։ Մրկ. ՟Ժ՟Ա. 20։)
ԱՅԳՈՒՑ ՅԱՅԳՈՒՑ. πρωί, πρωία, αὕριον. mane Առաւօտուց. այգուն. յայգուէ. յառաւօտուց. ընդ առաւօտն, ի վաղիւ անդր. առւըտանց, էգուց, յէգուց, գա՛լ առտու, մէկալ առտուն. սապահլայըն. էրթէսի՝ եարըն սապահ.
Թողուլ անփառաւորս։ Մի՛ գուցէ անփառաւոր դարձցիս անդրէն. (Պտմ. աղեքս.։)
Յերկնային տռփանացն յափշտակեալք՝ աստուածազգեստք լինին։ Խնդալից զուարթանան եւ աստուածարեն։ Յորժամ աստուածարեսցէ ինչ ժամանակ, անդրէն դառնայ առ ինքն։ Մարգարէական ոգի ամենայն աստուածարի, եւ աստուածային մոլութեամբն օրէնսդրէ։ Ընդ ձեւով մարգարէութեան մտեալ ղօղեսցէ, աստուածարել եւ ըմբռնել թուելով. (Փիլ. ստէպ։)
Եթէ ի բժշկանոց երթայիր, եւ վէրս ինչ, կամ ցաւս ունէիր, եւ այլն։ Որք ի բժշկանոցն երթան, չէ՛ պարտ վայրապար անդր երթալ։ Անամօթք եւս եղեւ յապաշխարողական բժշկանոցին. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. եւ եփես. եւ Ղկ.։)
Թո՛ղ անդր զմարդիկ մեռեալ ... լային զթամուզ. (Մամբր.։)
Այո՛ թո՛ղ անդր ասէ զայդ, նա Պետրոս իսկ ասաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Ծովն ընդ աւազուտ դրունսն ոչ անցանէ, այլ անդրէն յինքն որսայսեալ անկանի. (Պիսիդ. (յն. յորսայս վերընթանայ)։)
Ի բաց զներքնաբերդն լքեալ թողեալ՝ ի վերնաբերդ անդր համագունդ հորդան տային. (Յհ. կթ.։)
Ելին երկու գազանարոյծք, եւ շողոքորթեցին նմա (առիւծուն), զի մտցէ անդրէն ի դառադեղն իւր. (Ճ. ՟Ա.։)
Ձեռք դահճացն վասն տակեցան յոզորածեծն առնելոյ։ Տեսանես անդր յոզորածեծն առնելոյ դառն խոցուածս. (Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. պտրգ.։)
Եւ որում անհնար է յաղթել կանանց՝ շատաքօսութեանն, եւ ստէպ ընդ քօղով այսր անդր հայեցողութեան, զաչս ածելոյ ի ստէպ. (Փարպ.։)
Ի վաղու հետէ փոյթ լիցի ձեզ շինել. իմա՛, զկնի վաղուի եւ անդր. վաղուընէ ետեւ. (Ագաթ.։)
Ի վաղու հետէ փոյթ լիցի ձեզ շինել. իմա՛, զկնի վաղուի եւ անդր. վաղուընէ ետեւ. (Ագաթ.։)