cf. Նեարդ.
Ներքին եւ սերտ մասն մարմնոյ եւ արմատոյ եւ այլն. որպէս նեարդ. ջիղ. կաշի. կեղեւ. կամ ծուծ. ամրութիւն.
subdivision;
— առնել, to subdivide.
Իբր Ստորաբաժանեալ. մասն գլխոց բանին կրկին եւս բաժանեալ.
Դիցուք սեւադեղով զգլուխսն եւեթ. եւ կարմրադեղով զմասնաւորս մօտ առ նոսին զներքնաբաժինսն նշանակեսցուք. (Նախ. գծ.։)
idolatry;
materialism.
Խոզից անուամբ կոչի նիւթապաշտութիւնն, որ մասն ունի մաքրութեան միայն զպաշտելն. (Լմբ. յանառակ.։)
cf. Նմանեցուցանեմ;
cf. Նմանիմ.
Օրինակն մասն ինչ նմանէ զճշմարտութիւնն. (Ոսկիփոր.։)
sign, mark;
sign, signal, character, symbol;
trace, vestige;
sign, proof, token;
omen;
miracle, prodigy, wonder;
ensign, colours, flag, standard, banner;
the Holy Cross;
betrothal, affiancing;
seal, mark;
central point, centre;
aim, butt;
point;
— կռուոյ, arms;
— յաղթութեան, trophy, triumph, victory;
— or —ս տալ, to give a sign, to beckon;
to signify, to indicate;
to affiance;
— առնուլ, to take aim at, to level at;
ոչ եւս տալ — կենաց, to give no signs of life;
— անձրեւի է, we shall have rain.
Նշան է, որոյ մասն ո՛չինչ է. (Սահմ. ՟Ե։)
to signify, to denote, to betoken, to indicate, to declare, to notify, to express, to distinguish;
to signalize;
to characterize;
to note, to mark, to remark;
to figure, to represent, to mean, to signify, to have the sense or a meaning of;
to cross, to make the sign of the cross;
— զգինս, to quote;
— զվաճառս, to ticket.
Անուն է մասն բան հոլովական, մարմին կամ իր նշանակելով. (Թր. քեր.։)
musical instrument;
music-book or song-book;
— փչողական, բերանաւոր, լեզուակաւոր, wind, mouth, reed instruments.
ὅργανον instrumentum musicum ψαλτήριον psalterium τὰ μουσικά musicalia. Գործի կամ գործարան նուագաց եւ երաժշտաց, ընդհանուր եւ մասնաւոր. երգիոն. սաղմոսարան. սրինգ, եւ այլն. սազ.
cf. Նուազումն.
Ի՞ւ չարանան, եթէ ոչ բարեաց ունակութեանց եւ ներգործութեանց նուազուեամբ։ Բարին ի միոյ եւ ի բոլոր պատճառէն է, իսկ չար ի բազմաց եւ ի մասնաւորաց նուազութեանց. (Դիոն. ածայ.։)
humbly, basely, vilely, ignobly.
Նոյնպէս ունին եւ յետինքն զառաջնոցն, բայց ո՛չ նմանապէս, այլ նուաստաբար։ Ոմանց գերակայաբար եւ բոլորապէս, իսկ ոմանց մասնաւորապէս եւ նուաստաբար։ Նուաստագոյնքն (ունին) նուաստաբար, եւ յետինքն յետնաբար. (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. ածայ.։)
cf. Ունկի.
Լիտրն՝ ժբ նուկի է. սատերն՝ ութերորդ մասն է նուկոյն. (Շիր. կշռ. չափ.։)
cf. Նպարակ.
ՆՊԱՐ ՆՊԱՐԱԿ. δῶρον donum, munus ἐστιατορία victus, epulatio ἑφόδιον commeatus, viaticum. Պարէն նուիրեալ կամ պարգեւեալ. կերակուր մասնաւորեալ ի պարգեւի մասին, բաժին. ռոճիկ. պաշար. թոշակ. ...
provision, store, victuals.
ՆՊԱՐ ՆՊԱՐԱԿ. δῶρον donum, munus ἐστιατορία victus, epulatio ἑφόδιον commeatus, viaticum. Պարէն նուիրեալ կամ պարգեւեալ. կերակուր մասնաւորեալ ի պարգեւի մասին, բաժին. ռոճիկ. պաշար. թոշակ.
punctilious, particular, punctual.
Ի հարցն մատենագրեցան մանրամասն քննութեամբ. առ նոսա առաքեսցուք զնրբախնդիր աշխատասէր համբակսն սիոնի. (Տօնակ.։)
subtility, tenuity, slenderness, fineness, thinness.
Ամենեւին անմասն րոպէին՝ նրբութիւն ժամանակի. (Երզն. մտթ.։)
to write running hand;
to examine minutely.
ՆՕՏՐԵՄ որ եւ ՆՕՏԱՐԵԼ. Նօտր գրով գրել. արագ գրչութեամբ օրինակել. կամ մանրամասն քննութեամբ զննել.
officer on duty for the week, septimarian;
sabbath-eve.
Երրորդ մասն ի ձէնջ մտցէ շաբաթամուտ (յն. մտցէ զշաբաթ)։ Ամենայն որ ելանիցէ ընդ շաբաթամուտսն։ Զմտօղսն ի շաբաթամուտսն հանդերձ ելողօքն ի շաբաթամտէն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 5. 7. 9։)
keeping the sabbath;
sabbatarian;
priest whose week it is to officiate;
—ք, weekly fast or abstinence.
Երրորդ մասն ի ձէնջ մտցէ ի շաբաթապահ քահանայիցն ղեւտացւոց եւ ի մուտս դրանցն. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 4։)
junction, bond, union;
conjunction.
to immolate, to offer up, to sacrifice to idols.
θύω, θυσιάζω immolo, macto, sacrifico եւ այլն. Զոհել. նուիրել դից զզենլիս՝ հանդերձ պէսպէս արարողութեամբք կամ լլկանօք յառաջ քան զզենումն. եւ եւս յօշոտել. մասնատել.
cf. Յախճապակի.
ՅԱԽՃԱՊԱԿ կամ ԱԽՃԱՊԱԿ. ψηπός, ψηφίς lapillus, calculus, scrupis. Խիճ ապակւոյ եւ ընտիր ընտիր քարանց ի յատակս կամ յորմս յեռեալ ի զարդ. որ եւ ՄԱՆՐԱԽԻՃ. մանրամասն. միւսիոն. լայնաբար՝ Ո՛ր եւ է յօրինուած ապակեղէն կամ կճեայ եւ ոսկեզօծ. խիճ, կիճ։
to look at, to gaze upon, to look intently at;
to survey, to watch.
Գաւառապետաբար յականէ։ Շուրջ գալով յականէ՝ ոչինչ մասն թողեալ նորա անզննին։ Զամենայն ինչ յականես այցելութեամբք, եւ դէտդ ումեք ոչ երեւիս։ Ամենայն անսուտ, մարգարէ՝ կոչիւր տեսանօղ կամ յականօղ ըստ հոգւոյ. (Փիլ.։)
prize or premium, palm, laurels;
triumph, victory;
reward, recompense;
triumphant;
—աւ, triumphantly, in triumph;
— տանել, to obtain a triumph.
Զյաղթանակ բարեմասնութեանն խօսեսցիս։ Զմրցանակն յաղթանակի թագաւորին մատուցանելով. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Կ՟Ա։)
to corroborate, to strengthen, to fortify;
to give more intenseness, to augment, to increase;
to render violent, impetuous.
Յորժամ յարձակումն այնր՝ որ բարբառին, առ ձայնն ոլորեալ ուժգնացուսցէ զմասնն. (Նիւս. կազմ.։)
brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.
Ամենայնի սկիզբն իսկ ուղղին է լինելութիւն ... եւ սա իսկ ուղիղս յայտնելոց եղեւ (տարրից) ... զուղիղն ի սոցանէ գործեաց ... անուանեաց ուղիւղին զսա մասն սկաւառակ ... ուղղով խառնէր ... ուղղաւն ի սմանէ ստեղծեալ, եւ այլն. (Պղատ. տիմ.։)
having, containing.
Չունիմ մի մասն ի բոլորին, այլ եմ ունակ հակառակին։ Մատուցանէ քեզ օրինակ, զորս ի մանկանց՝ բարեաց ունակ։ Զունակ բուրման անոյշ խնկին. (Շ. յիսուս որդի. Շ. այբուբ. Շ. եդես.։)
empty, void;
vain, useless;
in vain, vainly;
vacuum, void, vacuity.
κενός (լծ. հյ. սին, սնոտի). μάταιος vacuus, vanus, inanis (լծ. նանիր, եւ ունայն). իտ. voto, vodo. Այն՝ որ չունի ինչ յինքեան. թափուր. դատարկ. դատարկաձեռն. պարապ, պարապորդ. նանիր. սին. սնոտի. ընդունայն. անմասն. մերկ. լոկ. պարապ, դարտակ, փուճ.
cf. Ունկի.
ՈՒՆԾԱՅ ՈՒՆԿԻ. (վրիպակաւ գրի եւ ՈՒԿԻ, ՈՒԿՆԻ. որպէս եւ ռմկ. նուկի ). Բառ լտ. ո՛ւնչիա. uncia. յորմէ յն. ὁγκία, ὁγγία . իտ. oncia. Երկոտասան տրամ. կամ ՟Ժ՟Բ մասն մեծի լտեր. որպէս եւ ութ տրամ, կամ տասներկուերորդ մասն փոքու լտեր, եւ այլն. մըթխալ. մըսխալ. մանրիկ դրամ կամ դրամակշիռ, խերեւէշ. օնձա.
Երկու ունկի հաց. որ է երկու ունծայ ըստ յունաց, եւ ունծայն տասներկու մթխալ է. որ է տասնութ (կամ տասն) դրամակշիռ, եւ ունկին նոյն է ըստ մերս (գուցէ՝ ընդ մերիս. այսինքն մասնիկ, բաժին). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
ounce.
ՈՒՆԾԱՅ ՈՒՆԿԻ. (վրիպակաւ գրի եւ ՈՒԿԻ, ՈՒԿՆԻ. որպէս եւ ռմկ. նուկի ). Բառ լտ. ո՛ւնչիա. uncia. յորմէ յն. ὁγκία, ὁγγία . իտ. oncia. Երկոտասան տրամ. կամ ՟Ժ՟Բ մասն մեծի լտեր. որպէս եւ ութ տրամ, կամ տասներկուերորդ մասն փոքու լտեր, եւ այլն. մըթխալ. մըսխալ. մանրիկ դրամ կամ դրամակշիռ, խերեւէշ. օնձա.
Երկու ունկի հաց. որ է երկու ունծայ ըստ յունաց, եւ ունծայն տասներկու մթխալ է. որ է տասնութ (կամ տասն) դրամակշիռ, եւ ունկին նոյն է ըստ մերս (գուցէ՝ ընդ մերիս. այսինքն մասնիկ, բաժին). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
memory, remembrance;
attention;
intelligence, mind, sentiment, sense, instinct;
late;
cf. Յուշիկ;
— եւ ուրուշ, the senses;
— ի կուրծ, attentively, carefully, heedfully;
—ի —ով, with great attention, most attentively, more at leisure, diligently, carefully;
— առնել, առնուլ, ունել, դնել, to pay attention, to be attentive, to have in view, not to lose sight of;
to apply oneself to;
to mind, to take care, to be heedful or cautious, to take good heed, to be on one's guard;
to tend to, to aim at, to seek, to try, to endeavour, to strive;
յ— ածել, առնել, արկանել, to recall to mind, to remember, to remind;
cf. Յիշեցուցանեմ;
յ— գալ, լինել, զ—ով գալ, to bear in mind, to recollect, to call to mind, to remember;
յ—ի ունել, կապել, to preserve in one's memory, to have recollection of, never to forget;
— ի կուրծս առնել, to think, to meditate, to conceive or imagine the design of;
— ի կուրծս արկանել, to take a thing for serious, in earnest;
զ— եւ զուրուշ գրաւել, cf. Մոգեմ;
ընդոստուցանել զ—, to excite the attention;
— ունել յոք, to follow with the eyes;
յ— բերել, cf. Յիշեմ;
յ—ի բերել, to revive, to cause a person recover his breath, to quicken, to rouse;
— ունել, to wait;
բառնել յ—ոյ մտաց, to cause to forget, to put out of one's head;
պրծանիլ յ—ոյ յիշատակաց, to be forgotten;
յ— լինի ինձ, ինձ յ— անկանի, I do remember;
— ի կուրծս անկաւ գրել, the idea struck him to write, he conceived the idea of writing;
— ի կուրծս քաջալերէին զմիմեանս, they incessantly encouraged one another;
չէ ի յ— մտաց, he does not remember;
նմա ընդ յ—ի կապեալ, calling to his memory, reminding him;
— կալ, attention !.
Զհանդերձեալ սոսկալի դատաստանն յուշ բերիցէ։ Ի յուշ բերեալ զոր ի քեզ անճառելի բարեմասնութիւնք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։ Նար. ՟Խ՟Ը։)
scientific;
mathematical;
mathematician;
scholar, learned man.
ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆՆ կամ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՄԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ. որպէս Մաթէմաթիգա. μαθηματική (ἑπιστημή ), μάθεσις mathematica. որ եւ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Ուսումնական տեսութիւն, որոյ մասն է աստեղաբաշխութիւն։ Որ յուսումնականին դեգերեալ է. (Փիլ. լին. ՟Գ. 1։ եւ ՟Ժ. բան։)
Տեսականն (իմաստասիրութիւն) բաժանի ի բնաբանական, եւ յուսըմնականն, եւ յաստուածաբանականն։ Ասեն, թէ ուսումնականն ոչ է մասն իմաստասիրութեան, որպէս եւ պղատոն կարծէ, այլ՝ նախակրթութիւն ինչ։ Ուսումնականն զմիջինն կալաւ դասաւորութիւն, այսինքն ի մէջ բնաբանականին եւ աստուածաբանականին. (Սահմ. ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Զ։)
cf. Շէկ.
Իսկ իբրեւ մասն բառիս Կաշառ, Վրդն. ել. մեկնէ այսպէս,
coordination, arrangement, order, disposition;
syntax.
Բառ շարադասութիւն է բանի (այսինքն մասն շարադասութեան). (Երզն. քեր.։)
compound;
composed;
arranged, put in order;
prosaic.
Ո՛չ զհոգին բանական՝ մարմին կարծեմք շարադրական, եւ ոչ դարձեալ զյոքնամասնական մարմինն՝ պարզ հոգի բանական. (Սարկ. հանգ.։)
to put together, in order, to arrange, to re-unite, to connect, to join, to combine;
to construct, to make, to form;
cf. Շարագրեմ.
Մանրամասն նկարիցն շարադրողն (ի մի շարօղ մանրախիճ քարանց). (Նիւս. թէոդոր.։)
combination, conjunction, connection;
arrangement, disposition;
construction;
syntax;
cf. Շարագրած.
Բառ ի շարադրութեան բանի՝ մասն է շարադրութեան։ Շարադրութիւն նոցա բան լսի, որ կատարէ զմտածութիւնն յինքենէ։ Բան ի շարադրութենէ բառիցն լինի, որպէս եւ բառն ի փաղառութեանց եւ ի վանգից. (Երզն. քեր.։)
oblique, in bias, aslant, diagonal;
առ ի —, առ —, slopingly, overthwart, slanting, aslope;
obliquely;
cf. Շեղապէս.
ՇԻՂ որ եւ ՇԻՒՂ ՇԵՂ. κάρφος festuca. Լծ. Ծիղ. ծեղ. ճիւղ, նուրբ եւ բարակ մասն ոստոց, եւ ծղօտից՝ եղեգանց՝ փայտից. ունգ. մղեղ. շուղ, ծիլ, ծեղ.
splinter of wood, chip, lath, strip, slip, part, morsel;
— պտղոց, slice, bit, piece;
— տակառաց, barrel-stave;
— կերպասու, strip of fine linen;
— ընդ — ստեղանցն, through the balustrade.
σχίδαξ assula, segmentum e ligno scisso. Ջարդեալ մասն. կոտորակ փայտի պատառելոյ. հատուած. հատոր. պատառ.
Կռփիչ հանապազորդեան՝ գլխոյ գագաթան հպարտացեալ չարագործին՝ շերտս այս տաշեցեալ (խաչափայտն)։ Ի կշտամբանս յանդիմանութեան թերահաւատիցն կացուցանէր զշնորհեալ շերտին զգոյի հատուածս (մասն նոյեան տապանին). (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. մծբ.։)
fescue, mote;
bit or slip of straw;
little branch.
ՇԻՂ որ եւ ՇԻՒՂ ՇԵՂ. κάρφος festuca. Լծ. Ծիղ. ծեղ. ճիւղ, նուրբ եւ բարակ մասն ոստոց, եւ ծղօտից՝ եղեգանց՝ փայտից. ունգ. մղեղ. շուղ, ծիլ, ծեղ.
much obliged, very grateful, mindful of benefits received;
— գոհութիւն, gratefulness, gratitude, thankfulness;
— գտանիլ ումեք, -զանձն դաւանել առ ոք, to be indebted for, to owe, to be under obligations, to be beholden to;
— կացուցանել զոք, to oblige a person, to obtain a right to his gratitude;
— եմ բիւրուց խնամոցդ, ով եղբայր, I am grateful to you for all your care, my brother.
Եթէ կարիցեմք գոնէ մասն մի հատուցանել շնորհապարտին մերոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
orbicular, spherical, round;
—ք, whirling or turning round.
Վերին բանագիտութեան արուեստն ի մասն մի ստացեալ լինի յաշխարհիս՝ յերկին, եւ ի շրջաբերս, եւ ի պարս աստեղացն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 43։)
circle, hoop;
border, contour, outline, circumference;
frame, frame-work, sash;
enchasing;
turn, circuit, ring;
cycle;
—ք երկնից, the spheres;
— կենդանական, the zodiac;
բեւեռային —, polar circle;
—ք ապարանից, gallery, terrace, promenade;
սիւնք —օք or —աւ, peristyle;
—աւ, in a circle, in a ring, circularly, cf. Շուրջանակի.
Բաշխեն մասկունքն շրջանակիւ յայլ եւս հեռագոյն մասնկունսն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Խենեշանամ.
Եւ եթէ ուիցիմք բան եւ շնորհք վարդապետութեան, մի՛ շփասցուք այնուիկ։ Տե՛ս զմեծանձնութիւնն. զի յոլով մասն ամբոխին զարմացեալս ընդ իւր ունելով՝ ո՛չ շփանայ, այլ հեզութեամբ ընդ խիստսն բարբառի։ Ոչինչ էր մեծ (այսինքն դիւրին էր) շփանալ ի վերայ առն, որ իջեվանեալ էր առ մշակի (խաղախորդի). (Ոսկ. գծ.։)
obole, obolus.
Բառ յն. օվօլօ՛ս. ὁβολός obolus, nummus, assis. Խերեւէշ. լոմայ. դանկ. վեցերորդ մասն դրաքմայի. մանզըր.
sleek, glossy, smooth, terse, polished;
level, plane;
refined, sweet, affable, agreeable;
artful, cunning, crafty;
elegant, polite.
Անդայտն՝ եւ հոծն, եւ խոշորն՝ եւ ողորկն։ Ողորկն՝ վասն դէպուղիղ մասնկացն գոլ։ Սեռ է ողորկից ըստ շօշափման։ Ի ձեռն կակղոցն եւ խստից, եւ խոշորիցն եւ ողորկից. (Արիստ. որակ.։ Նիւս. բն. ՟Ը։ Փիլ. իմաստն.։)
respiratory;
cf. Շնչաւոր.
Ոչ կատարեալ ի սորա է շունչ (այսինքն հոգի), այլ մասն ինչ շնչական ներգործութեան. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Խօթացեալ ինչ ի շնչականացն մասնկանց՝ փոքր եւ խիտ շնչեմք։ նոյն շնչերակք՝ ձայնական համանգամայնզ եւ շնչական գործարան. (Նիւս. բն.։)
Jupiter's, belonging to Jupiter;
— դիք, Jupiter, Jove, Bacchus;
— տօն, feasts in honour of Castor and Pollux;
— հուր, sacred fire of the Persians;
fire-worship, Persian sect;
— քաղաք, Diospolis.
ՈՐՄԶԴԱԿԱՆ ՀՈՒՐ, կամ ՄՈԼՈՐՈՒԹԻՒՆ, է Կրակապաշտութիւն պարսից, կամ կրակն պաշտեալ՝ որպէս մասն արեգական, կամ յորմզդէ ումեմնէ թագաւորէ սահմանեալ, որ եւ վռամական կոչի. եւ կամ որպէս Շանթ արամազդայ.
band, bandage, wrapper;
truss;
— մեռելոյ, shroud, winding-sheet, grave-clothes.
Երիզ կամ կտաւ՝ ի պատել զո՜ր եւ է մասն մարմնոյ. փաթթելու լաթ, կապ. սարշը, պաղ. պէսդ.
to be reflected in, to be the picture of, to take the form, to be formed, printed, impressed, represented;
to make oneself conformable, like.
Գեղեցկամասնութիւն (գիտեմ սրբոց) զպատկերանալն ի կերպարան սկզբնատպին. (Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Պատշգամ.
equal in honour or rank.
Հաւատոց մասն ... պատուակից գոլով սիրոյ եւ յուսոյ. (Նար. ՟Ծ։)