cf. Անծննդական.
sterility.
that does not give suck;
that no longer suckles.
not agitated by the waves, calm, peaceable.
proper, fit;
յ— ելանել, to be completed, accomplished, finished.
unbuilt, unfurnished, unprepared, not ready;
unbound.
want of construction, unfurnished state, imperfection.
independent, free;
free from all attachment, disengaged.
independence, freedom.
fallen;
abject, vile, despicable;
booty, spoil.
fallen state, humiliation.
involuntary, forced;
involuntarily.
unwillingness, constraint, compulsion.
cf. Անկամակութիւն.
unestablished, unfounded, unsupported, uncertain, frail.
cf. Անկայ.
cf. Անկայ.
mortar;
լեսուլ յ—ի, to pound or beat in a mortar.
that cannot rise again;
that cannot be reestablished.
to lay the groundwork of lace;
to weave;
to twine.
to fall;
to chance, to happen;
to descend, to flow;
to steal away, to slip away, to escape;
to fall to ruin, to decay, to be impaired, to decline, to fail;
to place one's self, to fix one's self, to belong, to have relation to;
to put down, to deposit;
to pass away;
— ընդ, to undergo;
to sink under;
— երեսաց, to be put out of countenance, to be abashed;
— զբանիւք, to hold a long discourse;
— յոք, to associate with (any one), to be intimate with, to confide in;
— ի միտս՝ զմտօք՝ ի սիրտ, to remember, to recall, cf. Յիշեմ;
— ի ճանապարհ՝ իչու՝ յուղի, to voyage, to travel, cf. Ուղեւորեմ;
— ի վերայ, to come upon unawares, to attack, to surprise;
— ի մտաց, to become made, to lose one's reason, cf. Խելագարիմ, cf. Յիմարանամ;
— ի կենաց, to die, to lose one's life;
— ի յուսոյ, to lose hope, to become desperate;
— ի վերայ երեսաց, to fall upon one's face, to prostrate;
— յոտս ուրուք, to throw one's self or fall at the feet of some one;
— ի ձեռս ուրուք, to fall in the bands or power of some one;
— ընդ ումէք՝ ընդ միմեանս՝ այր ընդ այր, to come to blows, to fight, to combat, to quarrel, to dispute;
— յիշխանութենէ, to lose one's authority, to fall from one's power.
irregular, anomalous.
irregularity, anomaly
apocryphal;
— գիրք, the apocrypha.
that does not take bribes, incorruptible, honest.
cf. Անկաշառ.
loose, untied, free.
that cannot be plundered or robbed.
cf. Անկապուտ.
incessant, unceasing.
sure, certain, indubitable;
cf. Անկասկածելի.
cf. Անկասկածելի.
surely, certainly, doubtless.
not in jest, serious.
imperfect, incomplete, defective, faulty;
imperfectly, incompletely, faultily;
infinite, endless.
imperfection, incomplete state;
defectiveness, want, faultiness.
cf. Անկատարելութիւն.
seamless;
not sewed;
incapable, unable, weak, feeble, impotent;
impossible;
— է, it is impossible.
to be unable, to be incapable, to be insufficient.
without order, in disorder, disorderly, irregular, confused, indistinct, not methodical;
intemperate, inordinate, immoderate, excessive, licentious;
յանկարգ, cf. Յանկարգ
cf. Յանկարգ.
cf. Յանկարգ.
to disorder.
disorder, confusion, irregularity;
inordinateness, intemperance, excess, immoderation.
cf. Անհնարին.
cf. Անախտ.
incompassionate, cruel, inhuman;
inflexible, inexorable.
cf. Անկարեկիր.
want of compassion, insensibility.
privy, water-closet;
երթալ ի —, to go to stool.
• «արտաքնոց». մէկ անգամ ունի Բուզ. ե. 35. սրա հետ հոմանիշ է չաշմակ «արտաքնոց», որ առանձին գործածուած չէ և կայ միայն չաշմակել «կործանել զտեղին և կարգել ի լուալիս, ճեմիշ կացուցանել». մէկ անգամ ունի Կիւրղ. դտ. «Իսկ Յերոբոաղ յետ չաշմակելոյ զԲահաղ և ունելոյ զդատա-ւորութիւն՝ յաղթեաց Մադիամու» (ակնար-կում է Դ. թագ. ժ. 27)։
• = Պհլ. անյայտ մի ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] čašma և շրջեալ [arabic word] čamša, որ բուն նշանակում է «աղբիւր» և երևի փխբ. նշանակում է նաև «արտաքնոց». այսպէս է քրդ. [arabic word] češma «արտաք-նոց» (Justi, Dict. Kurde, էջ 129), ինչպէս նաև Մշոյ հայ. և թուրք. գաւառականով՝ չաշմա «արտաքնոց»։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. հյ. լուալիք «աւազան, բա-ղանիք, ջերմուկ. 2. աղբանոց, կոյանոց». (Քակեցին զտունն Բահաղու և կարգեցին զնա ի լուալիս. Դ. թագ. ժ. 27), պրս. ab-dast «լուացումն ձեռաց» և ābdastxāna «ճե-միշ», ասոր. [syriac word] baita dmaya «արտաքնոց» (բուն նշ. «տուն ջրոյ» ZDMG 40, 439)։-Հայ. չաշմակ համապատասխա-նում է պրս. čašma ձևին և փոխառեալ է պհլ. čašmak «աղբիւր» բառից. իսկ ճեմիշ մօտենում է շրջեալ čamša ձևին և անշուշտ ծագում է պհլ. գաւառական մի ձևից։
• ՆՀԲ թէ՛ ճեմիշ և թէ՛ չաշմակել դնում է պրս. չէմշէ, թրք. չէշմէ «աղբիւր. 2. արտաքնոց»։ Հիւբշ. 189 չի ընդունում վերի մեկնութիւնը, որովհետև «արտաք-նոց» նշանակութիւնը չի գտնում Vul-lers-ի մօտ։ Նորայր, Կոր. վրդ. 446 պրս. [arabic word] čamēz «մէզ» բառից հանելով՝ սխալ է գտնում ճեմիշ «ար-տաքնոց» նշանակութիւնը և դնում է ճե-միշ «մէզ»։
young, tender;
— հասակ, tender age, childhood.
• «դեռաբուսիկ, մատղաշ» (մանկա-կան հասակի համար ասուած) Ոսե. եևես. էջ 904. որից կրկնութեամբ՝ ճղճիմ «փոքրո-գի, կծծի, ժլատ» Ոսկ. մտթ. բ. էջ 706, 708 709 (=յն. (σ)μιϰρολόγος «փոքրոզի, չնչին բաների ուշադրութիւն դարձնող. 2. կծծի, ժլատ»), ճղճմագոյն «ագահագոյն» ԱԲ. ճըղ-ճըմիլ «ժլատութիւն անել» Ոսկ. կող. 1, էջ 529 և մ. բ. էջ 447 (յն. μιϰρολογέω, ձեռա-գիրն ունի բաղաձայնների խճողմամբ՝ ճըղմ-ճըմճիցին. ՆՀԲ դնում է ճղճմճիլ, ճղմճմճիլ, իսկ հրատարակիչը իրաւամբ ուղղում է ճղճմիցին). «ծերութիւնից թառամել, կնճռիլ, քաշուիլ» Պիտ. «ճշդել» Մագ. գամառտ. (գրուած ճմղճել. տե՛ս Նորայր, Բանաս. 1900, 135). այստեղ է պատկանում նաև ճղճասիրտ «փոքրոգի, սիրտը ճղճիմ» Սի-րաք. ժդ. 3 (յն. μιϰρολόγος. վերինների համեմատ ուղղելի ճղմասիրտ կամ աւելի լաւ՝ ճղճմասիրտ)։
• ՆՀԲ «ճիղմ, որպէս զճիղ իմն, յորմէ և ճղճիմ»։ Վերի բառերի նշանակու-թեանց ստուգութեան և ձևի սրբագրու-թեան համար տե՛ս Հ. Ա. Վարդանեան ՀԱ 1911, 692։ Կայ և քրդ. ճըրմ «ևա-է կապել մեր բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն Ղրբ. ճղմա՛-ղէնք։ (<ճիղմ+աղիք) «նրբաղիք, բարակ աղիքները» բառի մէջ։-Նո՞յն է արդեօք Իվ. ճմլի, եթ. ճմլիկ, Դվ. ճմբլիկ «փոքրիկ, մատղաշ»։
just, exact, precise, correct, punctual, regular;
strict, rigorous;
sparing, scanty;
sordid, niggard;
cf. Ճշդիւ.
• , ի հլ. «ուղիղ չափով, ո՛չ աւելի ո՛չ պակաս» Բուզ. ե. 7. «ճշտութիւն» Բրս. ճգն. որից ճշդիւ (կամ նաև ճշդով) «ճիշտ ու ճիշտ, ուղիղ» Դ. թագ. իգ. 35. Եզն. (սխալ գրուած ձևով՝ ճշդիւք). Եւս. քր. Կոչ. «խնա-յելով, կծծիութեամբ» Նար. ճշդել «ճշտել, ճշմարտել» Բ. մակ. բ. 29. «ժլատութեամբ վարուիլ» Բ. կոր. թ. 6. Առակ. ժա. 26. Մանդ. ճշդութիւն «ուղիղ չափը» Դատ. ե. 15. Կոչ. «ագահութիւն, ժլատութիւն» Սիր. ժա. 18. ճշդապահանջ Ոսկ. գծ. ճշդավաճառ Եւա-գըր. ևն։ Գրուած է ճշդութեամբ Տիմոթ. կուզ, էջ 201. արևմտեան գրականում ընդունուած է ճիշդ, ճշդել, իսկ արևելեան գրականում ճիշտ, ճշտել ևն, ուր տ աւելի համապա-տասխան է նախորդ ջ-ին (հմմտ. միշտ, վիշտ, կեշտ, տաշտ, դաշտ, վաշտ ևն)։ Նոր բառեր են ճշդապահութիւն, անճշդապահ ևն։
• Տէրվ. Altarm. 9 և Նախալ. 71 հնխ. ki. kin «քննել» արմատից է դնում սանս. և զնդ. č̌i, հյ. *քին, քննել. զըն-նել, լտ. quae-s-o, quae-r-o «խնդրել», որ «նոյն ki արմատէն է s սահմանա-տառով աճած, որուն լծորդ կ'երևան ճիշ-դ և թերևս ճշ-մարիտ»։ Հիւնք. լտ. ǰustus «արդար, ճիշտ»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. էջ 200 պրս. [arabic word] ǰust «քննութիւն»։ Ծաղկաքաղ ՀԱ 1897, 318 պրս. [arabic word] čust «արագ, աշ. խոյժ»։ Մառ. ЗВO I1, 300 եբր. [hebrew word] qušt, ասոր. [syriac word] qušlā «ճշմարտութիւն» բառերի հետ, թերևս փոխառեալ ասորականից։ Յ. Գ. Մ. Պատմ. գրակ. 16 ճապոն. ճից։
blearedness.
• , ի-ա հլ. «աչքի կեղտ, բիժ» Մանդ. գործածուած է միայն գրծ. ճպռօք ձևով, ուս-տի ուղղականի ձևը անյայտ է. յետնաբար ունինք ճպուռ Մխ. բժշ. 39. ՆՀԲ դնում է ուղ. ճիպռ. այսպէս նաև ՋԲ. իսկ ԱԲ ունի թէ՛ ճիպռ և թէ ճպուռ. որովհետև գաւառա-կաններում երկու ձևերն էլ կան. նոր բառեր են ճպռոտ «բժոտ, ճայրոտ», ճպռոտիլ «աչ-քերը ճայրոտիլ»։
• = Փոխառեալ է հարաւային կովկասեան լեզուներից. հմմտ. վրաց. წირმლი ծիրպ-լի «աչքի թարախ», წირბლიანი ծիրպլիա-նի «աչքերը թարախոտ», გაწირბლიანება գածիրպլիանեբա «աչքերը թարախոտիլ»։ Ընդհանուր իմաստը պահում է Հմշ. հայերէն բարբառը, ուր ունինք ծպուր «ոչխարի աղբ» որից ծպրել «ոչխարի աղբելը»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ճիպռ, Երև. Ջղ. ճպուռ, Շմ. ճուպուռ, Ագլ. ճո՛ւպըռ, Ղրբ. ճէպռ, ճը-պօռ, Զթ. ջեբռը, Մն. ջըոբ, Սվեդ. ջաբր. Ննխ. ջուբռ, Մշկ. ջուռբ, Հճ. ջերբ, Ատն. ջու-բուր, Մկ. ճպէռք1, Վն. ճպեռտք (սեռ. ճպրո-ք'ի), Հմշ. ջիմբռը, Ալշ. Մշ. ճբռիգ, Ոզմ. ճպռեխ, Մշ. ճմռիգ.-ճպռոտ ձևի դէմ ու-նինք Սլմ. ճպռոտ, Պլ. ջբռօդ, Տփ. ճպրուտ. Ատն. ջրբօդ, Ռ. ջբռօդիլ, Սեբ. ջըռբօդիլ, այս բոլորը աչքի համար.-Խրբ. ջոբօղ՝ աչքի. նաև ձեռքի համար, իսկ Ալշ. Մշ. ժպռոտ ստացել է ընդհանրապէս «կեղտոտ» իմաս-տը.-Պլ. Խրբ. Ռ. չունին արմատական ձևը (ճիպռ կամ ճպուռ), այլ միայն ածանցը.-նոր բառեր են ճպռիկ «մի տեսակ աչքա-ցաւ», ճպռած, ճպռակալել, ճպռկոտ։
small cluster of grapes.
• , ի-ա և ռ հլ. «խաղողի սակաւահատ փոքրիկ ողկոյզ» ՍԳր. «ձիթենու վրայ մնա-ցած տկար պտուղներ» Եփր. օրին. էջ 227 (բցռ. ի ճռոյ). (այս վերջին նշանակութիւնը չունի ՆՀԲ). որից ճռախիտ Ոսկ. մ. գ. 25, ճռաքաղ ՍԳր. ճռաքաղութիւն Դատ. ը. 2. ճոաքաղել Մծբ. մշտնջենաճիռ Ճառընտ. գրուած է նաև ճիւռ, ճեռ Հ. Կիլիկ. ճուռ Վստկ. 41. Պտմ. լմբ. 236. Սմբ. ռատ. 223ա.-Նուազականն է բառիս՝ ճռիկ «փոքր ճիռ» էֆիմ. 289 (մէկ ողկոյզ կամ ճռիկ ոռ կտրած չի լինի յիւր որթէն)։
• Հիւնք. պրս. (իմա՛ արաբ. )︎ ︎ lu-r'a «մնացորդ գինւոյ ի բաժակի»։
• ԳՒՌ.-Սրանից է ճեռւոր Խրբ. «ճռաքաղ անող». հմմտ. նաև ճիռն Ղրբ. «ազոխ, չհա-սած խաղող», ճուռ ՆՀԲ «ճիռ, փոքրիկ ող-կոյզ», ճռտիկ Ակն. «ճիռ. փոքր ողկոյզ»։-
neck.
• «վիզ, պարանոց» Վստկ. 198. Վրդն. առ. էջ 253։
• = Արաբ. [arabic word] ǰīd «վիզ, պարանոց, և յատկապէս՝ մանեակ կախելու մասը» (տե՛ս Կամուսի թուրքերէն թարգմանութիւնը՝ Ա. 593)։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Հիւնք։-Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 142 հիռլ. sciath. կիմր. ysgwydd «ուս» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ, հնխ. sqido-ձևից։ Չի ընդու-նում Pokorny 2, 544։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Տփ. ճիտ, Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. ջիդ, Ասլ. ջիդ, ջի*. ոճերով՝ ճիտ անել Երև. Ղրբ. Տփ. «վիզն ընկնել, գրկախառնուիլ», ճիտը կապել Տփ. «բռնի ընդունել տալ» ևն։ Նոր բառեր են՝ ճիտապոկ «վիզը փրցուած», ճիտք «կօշկի վիզը», նը-տահար, ճտանոզ, ճmքաւոր.
collar, necklace, string, carcanet.
• «մի տեսակ մարգարտեայ զարդե-ղէն». մէկ անգամ ունի Փարպ. ծ։
• = Հնագոյն *ճէտակ ձևից, որ ենթառոում է պհլ. *čεtak, որից և փոխառեալ պիտի լի-նի։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է ճիտ-տակ՝ իբր «վզի տակ» (շատ անյարմար, որովհետև ճիտ շատ յետին փոխառութիւն է, և երկրորդ՝ ճիտ բառից պիտի ունենային» *հտա-տակ և կամ *ճտակ)։ Հացունի, Պատմ. տարազի 140 պրս. ճիտ «գեղեցիկ վիզ» բառից։
leg, foot;
paw.
• «ոտք, թաթ կենդանեաց, սմբակ». ու-նին միայն ՋԲ և ԱԲ. առանձին գործածուած չէ. (յոգնակի ձևով կայ միայն մհյ. ճվերն Վստկ. 222.) որից երկաճիւ «կճղակաբաշխ», մենաճիւ «միակճղակ» Իրեն. հերձ. 169 (տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1910, 301)։
• Böttich. ZDMG 1850, 357 սանս. čhyu «չուել, երթալ», որ մերժում է Lag. Arm. Stud. § 1393, որովհետև իրանեանում նոյն բառն ունի նախա-ձայն š. պրս. šudan «երթալ. չուել»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. δίεμαι «փախչիլ», διερός «փախչող, արագըն-թաց» բառերին ցեղակից է դնում։-Թաթարական լեզուախմբում կայ [arabic word] ձևը, որ գտնում եմ Böhtling-ի եաքու-տերէն բառարանում (Uber die sprache der Jakuten, Ս. Պ. 1851)՝ satə «յոտոն-կայս, հետևակ» բառի դէմ համեմա-տութեան բերուած. [arabic word] ձևը պէտք է կարդալ երևի jeyve. բայց մեր բառը սրա հետ չի կարող կապ ունենալ, որով-հետև յիշուած է Զ դարից (տե՛ս Ակին-եան ՀԱ 1910, էջ 205 ա), ուստի և նը-մանութիւնը պատահական է։ Այսպէս է նաև չին. [ethiopian word] šՈ կամ [other alphabet] čiao3 «ոտք»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Ջղ. ճիվ, Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. ջիվ, Հզ. չիվ, զանազան առումներով. այն է «1. մարդու կամ անա-սունի ոտք. 2. հաւի թև կամ ոտք. 3. մառ-դու թև», իսկ Սեբ. ջիվ «ցայլք»։-Նոր բա-ռեր են ճուահան անել Երև. Շլ. «յօշոտել». ճվտել «հաւի ոտքերից քաշելով պատռել, փետրատել, փրցնել», որի սաստկականն է ճվատել. գրուած է ճվրդել ձևով՝ ժԶ դարու վկայաբանական մի տաղի մէջ. «Ճրվրրդեց զօղն անկըճէն, արիւնն ի վրայ յուսին գը-նաց». Նոր վկ. էջ 380։
• «ընկոյզի կճեպ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Լծ, Նար. իր. «Որպէս փուջ ընկուզն, որ ճուով և կեճեպով արտաքոյ զարդարեալ երևի և մէջն սին է»։ Գրծ. ճուով ձևից կարելի է ենթադ-րել ուղ. ճիւ կամ ճու. մին կամ միւսը սխալ։
cf. Ճճուեմ.
• «կնիւն, սէզ, պրտու» Լծ. նար. (ՀԲուս. § 1883 համարում է լտ. calamus odorans կամ acorus calamus. Քաջունի, Գ. էջ 153 carex, laiche). հմմտ. կղեմ. իբր դեղ գործածական է սրա ջուրը, որ կոչւում է ճղեման ջուր, սխալ գրչութեամբ ջրման ջուր ՀԲուս. § 2655, ճջեման ջուր Հբղ.. § 1ვვհ (տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1923, էջ 64)
• ՆՀԲ «ճիղ, ճիւղ իմն»։
stingy, scurvy, niggard, sordid, covetous, miserly.
• ՆՀԲ «ի ճիղմ «մատաղ, փոքր» կամ սեղմ»։ Հիւնք. խղճել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 235բ իբր կրկնական ճիղմ բա-ռից։
• «ճահիճ, եղտիւր, կանգնած ցե-խոտ ջուր». երկու անգամ ունի Բռ. երեմ. էջ 194 և 198։ Մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած ջղջ, ջղջին, ճղճին ձևերով՝ Եպիփ. բարոյ. (ըստ ՆՀԲ՝ բնագիրն ունի «Որոնէ ջղջ ինչ տեղի». այլ ձ. «տեղի ինչ տիղմն»). ԱԲ գրում է «Թերևս ջիղջ կամ ջուղջ». Մառի հրատ.՝ ջղջին տեղի (այլ ձ. ցխոտ) Բար. 156։
• ՆՀԲ (ջղջ ձևի տակ) լծ. թրք. չըղ «ձեան հիւս»։ Մառ, Փизiологъ 1904, էջ xxI կցում է վրաց. ჭიჭჟნა ճինղ'նա և ჭენჭეო ճենճղ'ո բառերին. (առաջի-նը ըստ Չուբինով 1711 նշ. «ճմլել տրորել», ըստ Մառ նշ. «маpεть. աղ-տեղել, ապականել», ուստի նման չէ նշանակութեան կողմից. երկրորդը՝ նշ. «ճահիճ», բայց նման չէ ձևի կողմից)։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. ճի՛րճէմնը, որ և Ղզ. ճրճիմ «թաց՝ ճահճոտ տեղ», որից էլ ճրճմկուտ Ղզ. «ճախճախուտք»։ (Իմ գւռ. բառարանում, էջ 945 մայր ձևը ենթադրել եմ *ջրճեմ, հանե-լով ջուր բառից)։
wheel.
• «անիւ, ճախարակ» Սիւն. քեր. 209 և Երզն. քեր. (իբրև հոմանիշ է յիշուած ա-նիւ բառի)։
• ՆՀԲ «որոյ ճիւղքն են ուղղաձիգ ընդ ամենայն կողմն»։
• ԳՒՌ.-Ճղուղ «անիւի ճառագայթներ» ձևը յիշում է Խալաթեան, Ծրագ. ազգ. էջ 16 (հմմտ. Նորայր, Բառ. ֆր. rai)։
must, new wine.
• , ո հլ. «քաղցու, դեռ չխմորուած նոր գինի, մաճառ, շիրա» Կոչ. 378. Եփր. գծ. էջ 13 (խզմուզ ձևով)։
• ՀՀԲ խազ «խակ» և մուզ «մզում» բառերից։ Սանտալճեան, L'idiome 1։ բևեռ. mutus, լտ. mustum. ռեոմ. Most «խազմուզ» բառերի հետ։
speck, point;
mole on the skin.
• «մարմնի վրայ բնական նիշ. ծևն-տճ. պէնկ». ունին միայն ԱԲ և ՓԲ յաւել.
• = Պրս. [arabic word] xāl նոյն նշ. որից են նաև քրդ. ❇xāl, վրաց. სალი խալի՝ նոյն նը-շանակութեամբ։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աճառ. (անտիպ), յետոյ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 172։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Նր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն Տփ. խալ՝ նոյն նշ. աւելի ընդհանուր իմաս-տով ունինք Խզ. «նշան» (խալ դնել «նշան դնել, որպէս զի միտքը մնայ»), Ղրբ. «խա-ղաթղթի նշանը՝ տեսակը», Նբ. «նարտախա-զի մէջ միաւորը, եէքը». նաև Ղրբ. խալ ընկ-նել «պտուղը մի կողմից փտիլ սկսիլ. 2. զգեստի վրայ մի քիչ տեղ կեղտոտուիլ, բիծ ունենալ». նոր բառեր են՝ խալաւոր, խալ-խալ, խալխալոտ։
skull of animals.
• «անասունի չորացած գանկ» Դ. թագ. զ. 25. Յոբ. խ. 26. Բարուք զ. 69, Հստկ. 130. որից խալամովին «գլուխն էլ հետը միասին» Պտմ. աղէքս. 8. անխալամ խոր. գ. 37 (սխալ գրչութիւն է անխալատ. աւե՛ս Նոռայր, Հայկ. բառաք. էջ 14 և Խ. Ատեփանէ, Խոր. աշխ. թրգմ. ծան. 638). զրուած է նաև հալամ։
• ԳԴ պրս. kalam «կաղամբ» բառից։ ՆՀԲ յն. ϰεφαλή «գլուխ» և քալա՛մի «դի, կմախք»? Հիւնք. յն. ϰάλαμον «ե-ղէգ» բառից։ Bugge IF 1, 447 անգլ. škull «գանկ», միջ. անգլ. sculle, scol-le, սկովտ. skull, skoll «շերեփ», թերևս նաև հւ. խել-ք բառերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Շէֆթէլովից BВ 28, 312 սանս khalati «ճաղատ» բառի հետ։ Այս բա-
• ռը Zupitza KZ 37, 389 (=Walde 117) միացնում է հսլ. golü «մերկ», լատ. ralvus., հբգ. kalo, գերմ. kahl «ճա-ղատ» բառերի հետ։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 132 -ամ մասնիկով խել(ք) բառից։ Hrozny ՀԱ 1924, 454 հաթ. halanta «գլուխ» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ակն. խալամ «ցորենի հասկ» կապ չունի վերի բառի հետ, որովհետև Ալշ. խա-լամ «ցորենի կամ եղէգի ծղօտ» ձևի վրա-յով կցւում է յն. ϰαλαμος «եղեգ» բառին։
• «ոլոք». ունի միայն Քաջունի, Գ. 94 ըստ Վստկ։
coarse sieve, corn sieve.
• «մաղ» Ոսկիփ. որից խախալել «մաղել» Սեր. իէ. 5 (սխալ է սխախալել ըն-թերցուածը). խախալամիտ «մոռացկօտ» Տաղ։
• ՆՀԲ համարում է նոյն ընդ խարբալ «մաղ»։
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. Գոր. Ղրբ. Տփ. խախալ «մաղ», որից խախալտակել «մանրամասն սրոնել»։
gizzard.
• «մի տեսակ ծառ». ունին միայն ԱԲ և ՀԲուս. § 972։
• ՀԲուս. կասկածում է որ հացի բառի խանգարուած ձևը լինի. սակայն որով-հետև ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 157 հացի և խածի միասին գործածուած են կողռ կողքի («Յաղագս ծառոց» անունով գրուածքի մէջ), ուստի չեն կարող նոյն բառը լինել։
• «կտնառք» տե՛ս Խած։
salary;
quarterly stipend.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «ռոճիկ, թոշակ» Ղևոնդ իա. էջ 113. Վրդ. պտմ. էջ 74։
• ՆՀԲ «որպէս արաբ. գըսդ, ագսադ»։
unripe, immature;
sour, bitter, harsh;
harsh, rugged, rough, unkind, cruel, inhuman;
inexpert, unpractised, ignorant;
ill-bred, boorish, awkward, rude.
• , ի-ա հլ. «տհաս (պտուղ). անխե-լամուտ, անվարժ, անփորձ (մառռ). ան-կիրթ, անառակ, անգութ (յն. ոճով)» Ոսկ. գաղ, Թես. ես. մ. յհ. ա. և Ա. կոր. որից խակագոյն Ոսկ. յհ. բ. 16. խակագործ Ոսկ. մ. ա. 10. խակագործութիւն Եւս. քր. խակա-կութ Ել. իէ. 20. Ղևտ. իդ. 2. Յոբ. ժե. 33. խակութիւն Ագաթ. Ոսկ. գաղ. և եբր. «անո-ղորմութիւն» Բ. մակ. ժբ. 5. Կոչ. 25 և Վրդ, ատմ. տա. Վենետ. էջ 46 (որ էմինի հրա-տարակութեան մէջ, էջ 66 գրուած է հակա-ռակութիւն), «ապստամբութիւն» Ոսկ. բ. տիմ. ա. խակամիտ Լաստ. ևն։
• Հիւնք. խաղող բառից։ Karst, Յու-շարձ. 427 թթր. ak, ek, as, az. aē «թոյն, դառն, թթու, խակ»։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. Տփ. խակ, Ալշ. Երև. Մշ, Ոզմ. Սեբ. Սչ. խագ, Խրբ. Տիգ. խmգ, Զթ. խօգ, խոգ, Հճ. խօգ. Ախց. Կր. ղակ, Հմշ ղագ.-իսկ Ասլ. խագ, խայ՝ գործ է ածւում միայն մարդոց համար։ Նոր բառեր են խակ-կոտոր, խականոյշ, խակլազուտ, խակկռիլ, խակռր-մակռը «տհաս-մհաս»։
cf. Սուրճ.
• «սուրճ». նոր փոխառեալ բառ ունի միայն ՓԲ՝ խահվէ ձևով, որից էլ խահ-վէագործ և խահվէավաճառ, երկուսն էլ ՓԲ. -նոյն խահվէ ձևն ունի նաև Կ. Սարաֆեա-նի Բանալի գիտութ. Պետերբ. 1788, էջ 110. -իսկ ՀԲուս. § 1799 գրում է ղահվէ՝ ըստ Բժշկարանի։
• = Արաբ. [arabic word] qahva «սուրճ», որից փո-խառեալ են նաև թրք. kahve, լտ. cafaeum, յն. ϰαφέῖον, ϰαգενες, գերմ. Kaffee (Kluge 235), Հոլլ. koffie, անգլ. coffee, իտալ. caffe, ֆրանս. café, ռուս. кoфe, լեհ. kawa (Ber-neker 468) ևն, մինչև անգամ չին. Խ սγի ká-fei'։ Բոյսի գիտական անունն է coffea arabica։ Կան գիտուններ, որոնք պնդում են թէ բառս Ափրիկեան Caffa երկ-րի անունից է, ուր, ինչպէս և առհասարակ հասարակածային Ափրիկէի մէջ՝ սրճենին աճում է վայրի վիճակում և անտառներ է կազմում։ Այստեղից Եթովպիոյ վրայով ան-ցել է Արաբիա, որտեղից էլ տարածուել է ամէն կողմ (Տաշեան ՀԱ 1925, էջ 177)։
• Ուղիղ մեկնեց Աւետիքեան, Քերակ, 1815, էջ 314։
• ԳՒՌ.-Տփ. ղ'ավա, Ախց. Սեբ. ղmյֆm, Պլ խախվէ ևն։ Արևմտեան գրականում գործա-ծական է միայն խահուէ ձևով, արեւելեան գրականում կոֆէ։
boat, barge;
*raw hide, skin.
• «նաւակ, նաւ». ունի միայն Հին բռ. անստոյգ բառ. ա՛յս է որ Բռ. երեմ. էջ 136 գրում է խաղաղ «նաւ» և հարցնում է. «Թէ խաղաղն նաւ է, խաղաղորդն ճոն ըն-դէ՞ր է և զիա՞րդ ոչ նաւորդ»։
• ՆՀԲ ռնում է «բառ այլազգական. քt-լէք, գայրգ, գալեօն ևն»։ Սրանցից մի-այն առաջինն է՝ որ կարող է համեմա-տուիլ մեր բառի հետ. այսպէս պրժք [arabic word] kalak, թրք. kelek, քրդ. kalek, kelek «տիկերով կազմուած նաւ, տկա-ւաստ». որ հին ժամանակ գործածա-կան էր Հայոց մէջ և մինչև հիմայ էլ է Տիգրիսի վրայ։ Բայց այս ձևերը չեն յարմարում մեր բառի հետ։
• «կաշի, մորթ». արմատ՝ որ ա-ռանձին գործածուած չէ, բայց սրանից են խաղախորդ «կաշեգործ» Գծ. թ. 43, ժ. 6, 32 Առ որս. թ, խաղախորդարան «կաշեգործա-բան» (նոր գրականի մէջ)։
• Հիւնք. հանում է խաղող բառիռ։
calm, tranquil, serene, peaceful, undisturbed, quiet;
— միտք, serene mind;
—, —աբար, placidly, peacefully, calmly, quietly, serenely.
• «հանդարտ, հանգիստ» Ես. ը. 6. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. որից խաղաղանալ ՍԳո-Ադաթ. խաղաղիլ ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. լհ. ա-28, մ. բ. 23. խաղաղագոյն Գ. մակ. գ. 12 խաղաղական ՍԳր. խաղաղակոյտ Մծբ. Կոչ. 388. խաղաղարար ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 36. խաղաղիկ Եզն. խաղաղութիւն ՍԳը. հետա-սաղաղ Բ. մկ. ա. 19. Մծբ. հողմախաղաղ Ագաթ։
• ՆՀԲ լծ. յն. γα'ήνως «խաղաղ»։ Տէրվ. Altarm. 28 և Նախալ. 112 համարում է կրկնուած խաղ բառից, որ նոյն է ռնում խաղ «ճահիճ», խաղալ «շարժիւ» ևն ձևերի հետ։ Müller, Armen. VI յն. ϰη-λέω «խաղաղացնել» բայի հետ։-Հիւնք. յն. γαλὴνως «խաղաղ»։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233 համարում է նոյնպէս կըրկ-նական։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Խրռ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Սեբ. Սչ. խաղաղ, Տիգ. խmղmղ, Երև. Տփ. նաղաղ։-Պլ. կայ միայն խաղաղգիլ «հան-դարտիլ»։ Առանձնապէս կարևոր են խաղա-կանջ (իմա՛ խաղաղականջ) «հանդարտ, հանգիստ, անվրդով», խաղուել, խաղուեցնել Սվ., խաղուիլ Ակն. (փխ. խաղաղուիլ ևն). հմմտ. խաղվեցնել «խաղաղել, հանգստաց-նել» Քուչ. 75։
abscess, apostume;
swelling;
wen;
wart;
pimple, pustule, tubercle;
եռալ, ի վեր եռալ —ից, to suppurate, to form an abscess, or tumour.
• , ի-ա հլ. «պալար, ուռեցք» Ել. թ. 9. 10. Եղիշ. հրց. 54. Փիլ. Յհ. կթ. 198. «քաղցկեղ» Գաղիան. գրուած է նաև խա-ղուարտ, որից խաղուարտեցուցանել «ու-ռեցքներ յառաջ բերել» Սարգ. յկ. ը. (էջ 146)։ Այս միևնոյն բառն է՝ որ գործածուած է Յայսմ. մայ. 3 խաւարտիլ ձևով և «մորթը այրուելով փապարիլ, բշտիլ» նշանակու-թեամբ. «Արկին զնա ի յեռացեալ ջրով կաթ-սայ... և նա առեալ երկու ափովն ջուր և արկ ի ձեռսն դատաւորին, և առժամայն խաւարտեցան և քերթեցան ձեռք դատաւռ-րին»։
• ՆՀԲ մեկնում է «խոյլ աւարտեալ կամ վերտեալ»։ Հիւնք. սաղաւարտ բառից։
bars, rails;
grating, railing, rail-fence;
palissade.
• , ի-ա հլ. «վանդակի ճաղերը» Վեցօր. 198, որից խաղխամեայ «վանդակա-հիւս» Պտմ. աղէքս. 22։
• ՆՀԲ խաղ խաղ ձևերից։ Աճառ. Արա-րատ 1911, 420 կրկնուած համարելով խաղ արմատից, համեմատում է լազ. oxile «կամուրջի ճաղերը» բառի հետ։
inexpert, unskilled, unpractised, ignorant;
new wine, must.
• «անփորձ, անվարժ» Ոսկ. եբր. փի-լիպ. 396 և մ. գ. էջ 54, բ. տիմ. էջ 193, Ուխտ. բ. 106. «կեղծ, շինծու (ակունք)» Կոստ. երզն. 82. Վրդն. Տօնակ, որից խա-մանալ Ոսկ. փիլ. 436. խամութիւն «անվար-մութիւն» Ոսկ. փիլիպ. Պիտ. Երզն. քեր. ի խամուց «յանգէտս, չգիտենալով» Կիւրղ. ծն. (որովհետև խօսքը գինու համար է, ուստի և ՆՀԲ մեկնում է «դեռ չհասած, դեռ չեփուած». իսկ Թոռնեան, Հատընտիր 1891, էջ 316 և Տաշեան, Ուսումն դաս. հայերէնի 614 ռնում են վերի ձևով. ունինք նաև պրս. ❇ xam «մի տեսակ գինի», բայց մեր բառի մակբա-յաձև գործածութիւնը ցոյց է տալիս՝ որ սրա հետ կապ չունի)։
• = Պհլ. *xām բառից, որ թէև չէ «ոռծած-ուած, բայց հաստատւում է պրս. ❇ xām «հում, տհաս, անփորձ» բառով. սրա հետ նոյն են քրդ. xām, xāw, օսս. xóm, աֆղան. om, um, բելուճ. hāmag, սանս. amā ևն. համապատասխան բնիկ հայ. ձևն է հում (տե՛ս Horn § 463)։ Պարսիկ բառից փո-խառեալ է թրք. xam «խակ», որ մտած է մեր բոլոր գաւառականների մէջ։-Հիւբշ. 152,
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Mül-ler SWAW 42, 255, Lag. Ges. Abhd. 13։
chin.
• «կզակ, ծնօտ». գործածուած է հետևեալ տեղերում. «Ջախջախեցաւ խամ-ձերք նորա» (մէկ ձ. ջախջախեաց զխամ-ծերքն. երկու ձ. կոտորեաց զկզակն. այլ խմբ. զատամունք) Վրդ. առ. 56. «Կիցս ե-հան զօրութեամբ և եհար զնա ի խամծերքն և ջախջախեաց». (այլ ձ. զխամծեկ նորա-այլ խմբ. զխամծէք կզակ). Վրդ. առ. 118. «0՛ծ զխամծէքն և զփողքն ձիոյն». Վստկ, 205. նոյնը խամծեծք ձևով ունի Վարք Ս. Գէորգայ, էջ 50. «Բացեալ զբերան նորա և եդեալ ուր ստինս նորա և զխամծեծքսն պըն-դեցին ուժգին մամլովքն»։ Յայտնի չէ թէ այս չորս ձևերից որն է ուղիղը. բայց յգ. հյց. զխամծեծքսն և եզակի ջախջախեցաւ ձևերից երևում է որ վերջաձայն ք յոգնակիի նշան չէ, այլ արմատական։
• Նորայր, Բառ. ֆր. հասկանում է բառս «ganache, ստորին կզակ»։ Peeters Anal. Boll. հտ. 28 (1909), էջ 268 խամ-
• ծեծք թարգմանում է «ստինք» և կար-ծում է թէ կազմուած է ծիծ և խամ ? բառերից։ Վարդանեան ՀԱ 1910, 369 ա մեկնում է «ծնօտ» և միացնում է նա-խորդին։
traces (harness).
• «կաշին՝ որով ձիերն են լծւում և կառքի ղեկին կապւում», որից խամթա-ւոր «կաշիով կառքի ղեկին կապուած (ձի)», երկուսն էլ ունի միայն ԱԲ։
• =Թթր. [arabic word] կամ [arabic word] qamut «ձիի լուծը. կիսաշրջանակաձև փայտ՝ որ կառքին լծուած ձիու վիզն են անցկացնում». նոյն է նաև կումուկ. xamutlar (յգ. lar մասնիկով միասին)։ Այս բառը փոխառեալ է սլաւա-կանից, ուր ունինք հսլ. chomuti, ռուս. xо-мутъ, ուկր. chomút, բուլգ. homut, hamut, homót, սերբ. hömut, չեխ. chomout, լեհ. chomat ձևերը։ Բայց սլաւական ընտանիքն էլ փոխառեալ է գերմանականից, հմմտ. մբգ. hamen, անգլ. hame, հոլլ. haam, ո-բոնք իբրև հնդևրոպական բառ կցւում են յն. ϰημός «բերանակապ կեմ» բառին։ Ա-ւելի ուշ՝ ԺԲ դարում՝ սլաւականից լետ են փոխառեալ մբգ. komat. գերմ. kumt kum-met, ինչպէս նաև լիթ. kamañtai, բոլորն էլ նոյն նշ. (Berneker 383 և 395, Kluge 200 և 285, Pokorny 1, 388)։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ննխ. Սչ. խամութ, Սեբ. հա-մուդ։
sting;
spur, goad, prickle;
incentive;
—ք մտաց, խղճի, remorse, stings of conscience, compunction.
• «խայթոց, խթան» Բ. կոր. ժբ. 7. որից խայթել «խայթոցով կծել» Ամովս. թ. 3. խայթահար «մի տեսակ փուշ» Ագաթ. խայթոց «կիճ» ՍԳր. Մծբ. «խայթուածք» Ոսկ. յհ. ա. 26. Յայտ. թ. 5. խայթողութիւն Ոսկ. ես. կարճախայթոց Վրդն. ել. չարա-խայթոց Բրս. բարկ. Վրդն. ել. սռա հևտ հմմտ. նաև խեթ, խէթ, խիթ, խոթ, խութ. խօթ, որոնք նոյն արմատի զանազան ձայն-ղարձներն են.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. khait արմատից. հմմտ. սանս. khidáti «հրել, ճնշել, պատռել խլել», khēdayati «նեղել, յոգնեցնել». kbê. dā «մուրճ, թակ», լտ. caedo «կտրել, զառ-նել, ծեծել, փորել, փորագրել, խոտ հնձել, անտառ ջարդել, սպանել, խողխողել, դուռը բաղխել, կուրծքը ծեծել, գանահարել», caia «գաւազան», caio «մտրակել, ծեծել», cae-des «հարուած, ջարդ», caelum «դուր» ևն, որոնց արմատն է *qaid-կամ *qhaid-«զար-նել»։ Այս արմատը աճած է հնխ. qai-պար-զականից, որ պահում են գերմ. heie «թակ, փայտէ մուրճ», heien «զարնել, խթել, հրել» (Walde 106, Pokorny 2, 538, Ernout-Meil-let 125)։ Վերինների մէջ աճականն է d, հա-յերէնի մէջ t։
• Տէրվ. Altarm. 28-30 խածանել ռա-ռի հետ նոյն արմատից (տե՛ս խած)։ Նոյն, Նախալ. 68 խիթ, խթել, սանս. knath, յն. ϰεντέω ձևերի հետ՝ հնխ. kant, knat «զարնել, հրել, խայթել» արմատից։ Մորթման ZDMG 26, 688 բևեռ. khaitian։ Հիւնք. և Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծն. 88 խածանել բայից։ Ուղիղ մեկնեց Scheftelovitz BВ 28, 312, որ համեմատեց լտ. caedo ձևի հետ։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2. 87 շէթ արմատից։
bait, decoy;
slice, bit, piece, morsel;
spot, speckle;
*dark or ripening colour of fruits.
• . նշանակութեան կողմից ընդար-ձակ զարգացում կրած մի բառ է. ռուն և առաջին նշանակութիւնն է՝ 1. «պիսակ, ամ. բողջութեան վրայ տարբեր գոյնով մի բիծ», սրից ունինք մհյ. խայծ «բծբծոտ, բծերով կեղտոտուած» Անսիզք 85. ի խայծ լինել «պտուղը կարմրելու սկսիլ» Վստկ. 155. խայծոտ «պիսակոտ» Ոսկ. տիտ. խայծոտիլ Մեկն. ղևտ. խայծիլ «խաղոդի հասունանա-լով գոյն ստանալ ակսիլը, սև ու կարմիր բծեր առնել» Ամովս. թ. 13. խայծուած «խաղողի կարմրիլը» Թուոց ժգ. 21. նորախայծ Յայսմ, պտղախայծ Ովս. ժդ. 9. որից էլ հետզհետէ զարգանալով՝ խայծեցուցանել «հասունաց-նել» Լմբ. սղ. նաև գւռ. խայծ Զթ. «առաջին անգամ հասած պտուղը, նուբար». խաւձո-ղիկ Ալշ. «մի տեսակ միջատ, staphylis» (հմմտ. ծիրանհասուկ միջատը), խէծ ընկնել կամ խէծել Երև. «պտուղը հասնիլ սկսիլ».-2. «չորս կողմը պատող սպիների մէջ մա-ռուր մնացած մի կտոր տեղ՝ մարմնի վրայ» Բուզ. ե. 44. Եղիշ. ը.-3. սրանից էլ փո-զութեան գաղափարը, որից ունինք գւռ. խայծ (Հմշ. խաձ մը) «մի քիչ, փոքր ինչ». ինչ. խաձ մը հող. -4. «պատառ», որից Կր. խազ «մի պատառ (միս, տհալ, խորոված ևն)», երկուսի միջին տեղն է բռնում Ալշ. խէծ «արտում անվար մնացած մի կտոռ հող».-5. «մսի փոքր կտոր, որ իբր ձկան կեր՝ կարթի ծայրն են անց կացնում» Բրս. մրկ. որ և խէծ Տաթև. ամ. 70 (երկիցս). ո-րից խայծկեր «խայծ ուտող» Վրդն. սղ. ճժէ. էջ 389 (իբր զմեղու խածկերք՝ որ զայլոյ, վաստակս ծծեն. տպ. խածկեր. ՆՀԲ դնում է խայծկեր)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. khaid-արմատից, որի վրայ ավելի ընդարձակ տե՛ս խաւտ։-Աճ.
• ԳՒՌ-Հճ. Սլմ. Վն. խէթել, Ախց. Կր. Մրղ. Տիգ. խէթէլ, Զթ. խէթիլ, Ոզմ. խէյէթիլ, Խրբ. խmդ'իլ, Ալշ. Մշ. խէտել «խայթել», իսկ Մկ. խէթիլ «չարչարել»։
• ՆՀԲ խանծ, խանձ բառի հետ։ Տէրվիշ. Altarm. 29 և Նախալ. էջ 111 խայծ «ձը-կան կեր» բառը խածի և խածանել ձե-ւերի հետ=սանս. khād «ծամել» ևն իսկ խայծիլ=սանս. čand «փայլիլ». լտ. candere և հյ. շանթ։ Հիւնք. խածա-նել բայից խայծ, իսկ Մառ. Гpaм.
• др.-аpм. 42 խայծ-ից խածանել։ Schet-telowitz BВ 28, 312 և 29, 55 նոյն ընդ խածանել, սնս. khā̄dva ևն։
spotted, checquered, dappled, speckled, variegated.
• «խատուտիկ, պիսակաւոր» Ծն. լ. 33. որից խայտուց «պիսակաւոր նշաններ» Երմ. ժգ. 23. խայտացուցանել «պիսակաւոր դարձնել» Պղատ. տիմ. խայտաբղէտ Փիլ. ել. Նիւս. երգ. խայտաբղետութիւն (գրուած խայտապղետութիւն) «բորոտութիւնից յա-ռաջացած պիսակ» Ոսկ. հռովմ. 361. խալ-տախարիւ ՍԳր. Եփր. ծն. էջ 95. խայտանկար Վրդն. սղ. խայտապիսակ Զքր. կթ. խչ. Եփր. աւետ. գորշախայտ ՍԳր. գեղեցկախալտուց Խոր. աշխ. կարմրախայտ Մագ. խայտու-մատ Շնորհ. առ. 60. խայտապտոռ Շնորհ. առ. 81. խայտութիւն Լաստ. խայտել «նկա-րել» Վստկ. 73. խայտակն «աչքի մէջ՝ սպիտա-կուցի վրայ բիծ կամ նշան ունեցող» Խոր. Ա. 11. խայտաճամուկ (նոր բառ)։ Խայտ նշա-նակում է նաև պարզապէս «նշան» և այս ի-մաստից են՝ խայտուած Միխ. աս. Օրբել. Մաշտ. ջահկ. խայտառակ «նշաւակ ծաղրի, առականաց նշան» ՍԳր. խայտառակամահ Ագաթ. խայտառականք ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Կոչ. խայտառակել ՍԳր. Եզն.-գրուած հայ-տառանել Անան. ժմնկ. 72։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. khaid-արմատից. հմմտ. սանս. kētú-«լոյս, պայծառութի.ն, ճառագայթ, բոց, ջահ, երևոյթ, օդերևոյթ. ճանաչելու մի նշան, պատկեր», čitrá-«փայլուն», զնդ. čiϑra-«փայլուն, պալ-Ձառ», լտ. čaelum «երկինք»?, cae-sius «ճաղար (աչք)», caesullae «ճա-ղարաչուի», հիսլ. heitr «տաք», heiδ «պայ-ծառ երկինք», heiōr «պայծառ», հհիւս. hiti «տաքութիւն», hitna «տաքանալ», հբգ. hei. tar «պայծառ», heiz «տաք», գերմ. heiss «տաք», heizen «տաքացնել», heiter «պայ-ծառ, ուրախ», գոթ. heitō «ջերմուտենը». լիթ. kaitaū, kaistu, kaisti «տաքանալ» kaītinti «տաքացնել», kaitulys «քրտինք», kailtrùs «տաքութիւն տուող», kaitra «կի-կիչ տաքութիւն, խարոյկ», skaidrus, skáis-tas, skaistus «փայլուն, պայծառ», լեթթ. +kaidrs «պայծառ», kaistu, kāisu, káist «այրել», kaisls «ուրախութեան մէջ խայտա-ցող» ևն (Walde 107, 110, Trautmann 113, Kluge 212, Pokorny 1, 327, Berneker 122). Այս բոլորի հնխ. արմատն է (slqait-(s)qaid-, որի նշանակութիւնն է «լոյս, փայ-լիլ, երևալ, տաք, այրել»։ Հայերէնի մէջ սրան համապատասխան ունինք նախ խայտ. որից խայտալ, տ-ծ ձայների փոխանակու-թեամբ՝ խայծ, որից խայծաղ։ Նշանակու-թեան կողմից՝ խայտ համապատասխանում է սանս. «նշան, երևոյթ» իմաստներին, խայտալ= գերմ. heiter «ուրախ», լեթթ kaisls «ուրախութեան մէջ խայտացող», խայ-ծաղ «աղանձ, խարկած ցորեն»= լեթթ. kä ist «այրել» ևն։-Աճ.
• ՆՀԲ. Պատկ. Изслeд. էջ 15 և Bugge KZ 32, 47, IF 1, 450 իրար հետ լծորդ են դնում խայծ և խայտ։ Տէրվ. Altarm 27 խայտ, խայտալ, խայտուցք, խայ-տառան համեմատում է սանս. skand, լտ. Scando «վեր վազել, վեր բարձ-րանալ» ձևերի հետ։ Մորթման ZDMG 26, 588 բևեռ. khaitiani=հայ. խայտ։ Scheftelowitz BВ 29, 31 խալտ և խայծ=հնխ. khaidyo-։
• ԳՒՌ.-Մշ. խէդ «խաղողի խայծ» (օր. խա-ղող խէդ ընկեր է), խէդել «խաղողի խայծիլ, հառունանալու մօտ կարմրիլ», Շիր. խէտ, Զթ. խmդ «խատուտիկ, գոյնզգոյն»,-նոր բառեր են՝ խայտիւ Սվ. «խայտուցք», խայ-տիւել Սվ. «վրան գոյնզգոյն զարդեր շինեւ». խատխտած Վն. «նախշուն», խատուտ Ակն. խատուտիկ Ակն. (=Ախց. խատուտիկ, Սեբ. խադուդիգ), խատուլիկ Տր. «գոյնզգոյն, սի-րուն», խետուկչուանիկ Զթ. «նարօտ»։
• , ի հլ. շէնքի վերաբերեալ անստոյգ նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Գանձարանում. վկայութիւնը տե՛ս խալարակայք բառի տակ։
covered with disgrace, loaded with shame, infamous, ignominious, disgraceful, shameful;
cf. Խայտառակաբար.
• ԳՒՌ.-Ոզմ. Մրղ. խայտառակ. Վն, խախք-խայտառակ, Ննխ. խայտառագ, Զթ. խայդառոգ։
fruit, production;
offering, oblation.
• (-րւոյ, -րեաց) «բերք, պտուղ՝ իբ-րև ընծայ մատուցանելու» Պիտ. Նի.ս. երգ. Թէոդ. խչ. «առաջին պտուղ, նուբար» Տի-մոթ. կուզ, էջ 78, 103, 231, 235. Կնիք հաւ. էջ 360. որից երախայրիք ՍԳր. անխայրի «անպտուղ, ապերախտ» Սարկ. տոմ. դառ-նախայրի ՋԲ. խայրաբեր «պտղաբեր» ՀՀԲ. նախախայրիք (նոր գրականում)։
• Հիւնք. հին պրս. խիր (1) և թրք. (ի-մա՛ արաբ.) խայըր «բարի»։
stew of sheeps trotters;
pennyroyal.
• «խոռն, մի տեսակ վայրի դաղձ, mentha pulegium L» Գաղիան. (ՀԲուս. ու-նի նաև խաշդն ձևը)։
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է արդեօք Մշ. խաշմ «մի տեսակ վայրի բանջար, որ պանրի մէջ են ռնում»։
• ՆՀԲ խաշ համարում է «լուադեղ կամ խաշնդեղ». վերի ձևով են դնում
• նորայր, Բառ. ֆր. 937բ և ՀԲուս. Ղա. տահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] xaš «շիւղ»։
cf. Խոշոր;
young tree, shoot, sucker;
stake, pile.
• . նշանակութեամբ անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածում է Բուզ. Գ. 8 «Եւ ետ հրաման թագաւորն զօրավարին հանեւ ևա-շար յաշխարհէն բազում և բերել զվայրենի կաղին մայրեաց և տնկել»։ ՆՀԲ մեկնում է «խարձ, յն. χαρας, տունկ ի պէտս ցանգոյ կամ պատնշի, ցից ևն», ՋԲ «տնկելի շառա-ւիղ ծառոյ կամ ցից», ԱԲ «խարձ, թուփ՝ ցանգ շինելու ցից». ՀԲուս. § 998 «թուի թէ խարձի կամ ցախի տեսակ է»։ Այս բոլորը ի նկատի ունին անշուշտ Արդ. Խտջ. խաշար որ նշանակում է «բարակ ձող՝ որ մագլցող բոյսերի կողքին են տնկում, որպէս զի վրան փաթաթուին ու բարձրանան». սրա հետ էլ նոյն են վրաց. ხამარი խաշարի «նեցուկ, ցից», լազ. խաշարի «կաշի քաշելու գաւա-զան» (Արրտ. 1911, 420)։ Այսպէսով վերի հատուածի միտքն այն է լինում, որ թագա-ւորը հրամայել է «ծառերի ձողեր կտրել և բերել տնկել»։-Բայց հատուածը այնպէս է կազմուած (հանել խաշար յաշխարհէն և բե-րել զվայրենի կաղին), որ յայտնի երևում է թէ խօսքը ո՛չ թէ ձողերի մասին է, այլ «մարդկանց բազմութեան, հասարակ գիւղա-ցի մշակների»։ Այսպէս է հասկանում նաև Մառ, ЗВО 20, 116 և մեկնում է «խումբ, ամբոխ»։-Տես և խոշոր։
thorny shrub.
• «փուշ կամ փշոտ թուփ». որից խառի պտուղ «փշոտ թփերի պտուղ, ինչպէս ծոր, շնխաղող ևն» Գաղիան։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (բայց դնում է նաև լծ. հյ. կառ), յետոյ Պատկ. Ma-πen. I. 10։
• «ոլորում, ոլորք». արմատ առանձին անգործածական. երևան է գալիս հետևեալ բառերի մէջ.-խառամանել կամ խառմանել «մանել, հիւսել» Վրդն. սղ. ճժը (էջ 401 տպ. խառնամանեալ). խառան «չուան» Ագաթ. Ոսկ. բ. տիմ. 209. խառանել «չուանով կա-տել» Ոսկ. մ. ա. 20. բ. 26. խառանաձից «չուանով քաշած» Գ. մակ. դ. 7. խառխա-ռոտ «գալարաձև, ոլորուն (սիւն)» Երզն. ժ. Խոր. էջ 9 ա (չունի ՆՀԲ). խառնել «անա. սունի գլուխը ոլորելով փրցնել» Ղևտ. ա. 15. է. 8. խառատել «ոլորելով՝ քաշկռտելով փրցնել, ծամծմել» Ոսկ. գծ. 62. Տօնակ. խա-ռատումն Յհ. կթ. 265. խառեալ «միջատ». որ և միջախառ «միջատ». երկուսն էլ Վեցօր. էջ 175(տպագրում խառնեալք, միջախառն, այսպէս ուղղել ըստ Ս. Վ. Նազարէթեանի ձե-ռագրի. տե՛ս Պատկեր 1893, էջ 284)։
• ՆՀԲ կար բառի հե՞տ։ Justi, Zendsp. 79 ցնդ. kar «կտրել», պրս. kirnidan. Հիւնք. էջ 65՝ յառել բայից։ Karst, Յու-շարձան 401, 404 սումեր. g'ar «շրջա-նակաձև, շրջափակ, կապել, շդթայ, գօտի»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 172 պրս. [syriac word] xar «փուշ» բառից։
• ԳՒՌ.-Բլ. Մշ. խառան, Զթ. խառըն «չուա-նով փայտ՝ որ անասունների վզին են կա-պում»։
dried grapes, raisins;
bun, plum-cake.
• . անստոյգ բառ. մէկ անզամ ու-նի Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 19 (ովս. գ. 1). «Կտա-պրս չամչեղէնս... բայց եբրայեցին խառուղ խաղողոյ ասէ, այսինքն խորշակահար»։ Ակ-նարկուած հատուածի մէջ եբրայեցին ունի ❇ əšišā, [hebrew word] 'ənā im «կարկանդակ խաղողոյ» (այտինքն՝ խաղողի հիւթով պատրաստուած մի խմորեղէն)։ Եթէ հե-տևինք եբրայականին, խառուղ բառի ի-մաստը կլինի «կարկանդակ», բայց եթէ նկատի առնենք Լամբրոնացու բացատրու-թիւնը, ինչպէս պէտք է, կնշանակէ «խորշա-կահար»։ Ըստ այսմ էլ Բառ. երեմ. 140 դնում է խարուխ և խառուկ «խորշակահար»։
• ՆՀԲ մեկնում է «խարեալ պտուղ, չո-րացեալ և իբրու չամիչ եղեալ» կամ «ե-փոյ ի խաղողոյ, որպէս ռուփ, խիւս, կտապ», որով ուզում է հանել խարել բայից։ ՋԲ «չամիչ կամ քաղցրաւենի ի
• չորացեալ հիւթոյ խաղողոյ, որպիսի է կտապ չամչեղէն»։ Պատահաևան նմա-նութիւն ունի եբր. [hebrew word] xarul «փը-շոտ թուփ, մացառ, եղիճ»։
grass, hay, forage;
food for cattle, pasture;
— or խառ, thorn;
—ի պտուղ, hips, haws.
• «փուշ կամ փշոտ թուփ». որից խառի պտուղ «փշոտ թփերի պտուղ, ինչպէս ծոր, շնխաղող ևն» Գաղիան։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (բայց դնում է նաև լծ. հյ. կառ), յետոյ Պատկ. Ma-πen. I. 10։
• «այրել, դաղել». արմատ առանձին անգործածական, որից խարել «տաղել, այ-րել, կիզուլ» Ա. տիմ. դ. 2. Ոսկ. ես. և գաղ. Եփր. թգ. 434. Բուզ. Եւս. պտմ. եղեմնախար «եղեամով այրուած» Ագաթ. խարակել Բուզ. Ոսկ. մ. գ. 4 ? խարակիչ Ագաթ. խարան «երկաթով դաղած, վէրք» Ել. իա. 25. Եւագր. Ոսկ. յհ. ա. 37. Եւս. պտմ. խարոյկ «կրակ» ՍԳր. խարուկել Պիսիդ. Վեցօր. տող 164. խարուկածին Իմ. ժէ 5 ևն։ Արմատիս միւս ձևերն են խոր-(առանձին անգործածական), որից -ով մասնիկով՝ խորով (տե՛ս այս բա-ռը) և խարշ-ել՝ աճած շ աճականով (տե՛ս առանձին)։
• = Բնիկ հալ բառ՝ հնխ. qer-, qor-, qr-«այրել» արմատից, որի միւս ժառանգներն են-վեդ. kūdayati «խանձել»=սանս. kun-dayati «այրել» (<աճած qf-d ձևից), յն. ϰέραμος «բրուտի կաւ, թրծած աման, կըղ-մինտր, աղիւս», ϰεραμεύς «բրուտ» (աճած -m աճականով, իբր հնխ. qerəmos), լտ. cremo «այրել», carbo (<*car-dhō) «ա-ծուխ», հբգ. herd, անգսք. heord, անգլ. hea-rth, հսաքս. herth, հոլլ. haard «վառարան, օջախ», գոթ. haúri «ածուխ», հիսլ. hyrr «կրակ», հսլ. kuriti, ռուս. курить «ծխել», ուկր. kurevo «կրակը հրահրել», նսլով. ku-čiti «տարաղնել», հսլ. krada «օջախ», լեհ. trzon «օջախ», լիթ. kurti «տաքացնեւ» kurénti «շարունակ տաքացնել», kársz-las «տաք». kaīsztis «տաքութիւն», kur-styti «հրահրել», լեթթ. karsts «կիզիչ տաք», karset «կրակ վառել, տաքացնել», kurstit «տաքացնել» ևն (Walde 129, 199, Boisacq 394, 436, Berneker 651, Trautmann 145, Kluge 215, Pokorny 1, 418, Ernout-Meillet 220)։ Հայերէնի մէջ հնխ. qor-տալիս է խոր-ով, qr-> խար-, իսկ qer-ձևը պա-հուած չէ.-խարշել բառի շ աճականի հա-մար հմմտ. մի կողմից հյ. լպիր-շ, և միւս կողմից լիթ. kársztas «տաք»։-Աճ.
• ՆՀԲ խարել, որպէս թէ այրելով խո-րել, լծ. յն. ϰαίω, խարակել=լծ. յն ϰαυματίςω, թրք. qavur-maq, խարոյկ արմատն է խարել կամ հուր, խարան-լծ. յն. ϰαραϰτήρ (վերջինս գծագիր ռա-ռի տակ)։-Lag. Urgesch. 950-1 և Beitr. bk. Lex. 26 խարոյկ հանում է խարել բայից, իսկ խարել=սանս. kha-ra «ևեռեչ տար»։ Տէրվ. Altarm. 28 և Նախալ. 112 վերի բառերը, ինչպէս նաև խարուեալ, խարշել, խորշակ դնում է հնխ. skar «այրել» արմատից. հմմտ. սանս. kša «այրել», kš̌āra «կծու», kšama «չոր,։ ցամաք», çar «ե-փիլ», çrā «խորովիլ», յն. ἔηρός «չոր» ևն։ Հիւնք. խարոյկ=արաբ. [arabic word] ha-rīq «հրդեհ»։ Patrubány SA 1, 194խո-
• րովել=սանս. caru «կաթսայ, պտուկ». հհիւս. hverr «պտուկ, թաս», իսկ ՀԱ 1910, 93 խոր բառի հետ՝ հնխ. seqa «կտրել» արմատից։ Karst, Յուշարձան 427 խարել, խարոյկ, խարշել=թթր. yar «փայլիլ, այրել, բոցավառիլ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 341 խարկել = թրք. qavur-maq «խորովել»։ Scheš telowitz BВ 29, 68 դնում է եբր. ha-rā «այրել» ևն ձևերից փոխառեալ։ Ղա-փանցեան, Արարատ 1917, 217 խորո-վել կցում է վրաց. խուրվեբա «տաքու-Ռեւն» բառին։ Petersson KZ 47, 278 և Ar. u. Arm. Stud. 43 խորովել և խար-շել մեկնում է վերի ձևով (չի յիշում խարել)։ Պատահական նմանութիւն ու-նին ասոր. [syriac word] xaurā «հանռած ա-ծուխ», [arabic word] xarek «այրել», ❇ ︎ օ-xurāka «հրդեհ», արառ. * harr «ջերմութիւն», [arabic word] harīq «հրդեհ», ասուր. aräru «այրել», եբր. [hebrew word] hārā «այրել, վառել», [hebrew word] harhur «այրումն, ջերմ», [hebrew word] harērīm «կի-զիչ տաքից այրած հող»։
• ԳՒՌ.-Մշ. խարել «մարմնի մասերը ի-րար քսուելով հարուիլ», Երև. խարակէլ «հո-ղէ ամանը այրելով ջնարակել», Ղրբ. խա՛-րակ «ջնարակում», խրա՛կէլ «ջնարակել», Ալշ. խարգել, Պլ. խարգէլ, Խրբ. խարգիլ, Տիգ. խmրգէլ «խորովել, այրել, բովեւ»։ Ակն. խարգիլ «այրել, մրկել», Զթ. խառգիլ «դալար փայտը թեթևակի այրել», Սլմ. խա-րատել, Մկ. խարատիլ «այրելով ջնարակել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხრაკვა խրակվա «կարագի մէջ տապակել», ხრაკი խրակի «խանձրա-համ կերակուր», დახრაკვა դախրակվա, მეხრაკვა շեխրակվա «խորովել», მოხრაკვა մոխրակվա «խորովել, տապակել», სურვებ-րացնել, ջերմութիւն, եռանդ», გამოხურვება գամոխուրվեբա «կրակով կարմրացնել» (այս բառերի արմատն է խրակ, խուրվ=հյ. խա-րակ, խարկել, խորով), լազ. խրակ (կտր. դիխրակու) «խորովել»։-Պատահական են կիրգիզ. [arabic word] qarəmaq «ատրաշէկ երկա-թով խարել» (Будaгoвь 1, 13). քրդ. ❇ xeruz «խարոյկ» (որ Justi, Dict. Kurde 155 մեզանից է դնում), թրք. [arabic word] qavur-maq «խորովել», հիւս. օստյ. kayram «ե-փած», kavartəm, kavərləm «եփել» ևն։
• «անասուններին տալիք կեր» Ագաթ. 42. ուրիշ վկայութիւն չկայ. նոր գրականի մէջ համարւում է «չոր խոտ»։
• = Պհլ. x'ār, պրս. [arabic word] x'ar «կեր, ու-տելիք», պհլ. xartan, պրս. [arabic word] xōrdan «ուտել», զնդ. xvar, x'araiti «ուտել». նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. գւռ. կեր, ձիուն կեր տալ, տճկ. yemek «ուտել» և yem «հաւի, ձիու ևն կեր», որից էլ yemlīk «մսուր»։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը յետոյ, Meillet JAs. 1910, 465։-Patrubány IF 14, 57 նոյնը ընդ խոր! Պատահական են թւում կովկասեան լեզուներից ա-մառ. xer. xir. xrrer, խունսակ. xer, ան-ցուկ. xer, կայ, ակ. խիւր. k'ar, ագ. k'är, որոնք բոլոր նշանակում են «չոր խոտ»։
rock.
• «ապառաժ, կարծր քար» Վեցօր. 144. «Յիսուսի գերեզմանի քարերը» Եղիշ. յար. 307. որից խարակաձև Վեցօր. 194։
• = Պհլ. *xārak «ժայռ», որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն է հաստատում պրս. ❇ [arabic word] *ara «է տեսակ իմն յոյժ ամուր և խիստ քարի»։ (Պրս. բառը կցւում է սանս. kbar» «կարծր, կոշտ, սուր», յն. ϰάρχαρος «սուր, ևծող» բառերին. տե՛ս Horn § 461 և Boi sacq էջ 417)։-Հիւբշ. 158։
• ՆՀԲ պրս. խարա և թրք. qaya «քար»։ Հիւբշ. ZDMG 35(1881), 660 պրս. ❇ čārā (որ և [arabic word] xara ձևի հետ)։ Bugge IF 1, 447 իբր բնիկ հայ կցում է գերմ. skaria, հ. հիւս. sker «ծովի խութք» բառերի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի թուշ. խէր «քար»։ Pictet, բ. տպ. Ա 151 պրս. xāra «քար» բառի հետ։
scoria, dross, slag.
• «հալելի մետաղների մանրուքը՝ կեղտը» Վանակ. յոբ. իը (առ Լեհ.)։
• ՆՀԲ թրք. qərəntə «կոտրտուք»։ Bug-ge IF 1, 447 իբր բնիկ հայ՝ յն. σϰωρία «մետաղի կեղտ» բառի հետ։
ditch;
trap, snare.
• «գուբ, խորխորատ, որոգայթ»? մէկ անգամ ունի Եզն. էջ 111 «Ի նոյն խա-րափ անկեալ և աղանդոցն, զոր թշնամին իբրև զորոմն ի մէջ ցորենոյ սերմանեաց»։ Իբրև անստոյգ բառ ունի ՋԲ, որից և ԱԲ և ՓԲ։ Ա. Զամինեան (անձնական) սրբա-գրում է խարխափ. նոյնը Գալեմքեառեան իսկ Mariès, Եզնիկ, էջ 180 խարակ?
sword;
flagitious, iniquitous, wicked;
ill-bred;
lewd.
• , ի հլ. «սուր, թուր» Փիլ. լին. 432. Անան. քեր. 144. Իրեն. հերձ. 120. Հին բռ.
• = Ասոր. [syriac word] xarbā «սուր, թուր» բա-ռից, որի ցեղակիցներն են եբր. [hebrew word] xe-reb «սուր, թուր», արաբ. [arabic word] harba «կռուի գործիք, նիզակ». ծագում են սեմական [hebrew word] xrb, արաբ. [other alphabet] harb «կռուիլ, պատերազ-միլ» կամ [arabic word] harraba «սրել» արմա-տից։-Հիւբշ. 304։
• ՆՀԲ (վաղակաւոր բառի տակ) եբր. խէրպ։ Pictet II 134 սանս. krpānī լտ. scalprum «սուր գործիք, մկրատ, մանգաղ, նշտրակ» ևն։ Տէրվ. Altarm 29 անգսք. skarpr, հբգ. scarph, գերմ. Scharf, լատ. scalpere, յն. σϰοσπίζω, սանս. krpāna «թուր» բառերի հետ իբ-րև բնիկ հայ։ Lag. Arm. Stud. § 975 եբր. xereb, որի հետ նոյն է դնում յն. άρπη «մանգաղ» (հիմայ այս համեմա-տութիւնը սխալ է համարւում. յն. ἂρπη միացւում է լտ. sarpo «յօտել», հսլ. srúpū, ռուս. сepnъ, լեթթ. sirpe, հիռւ-serr «մանգաղ», հբգ. sarf, գերմ. Scharf «սուր» ևն բառերին. Boisacq 81, Walde 679)։
• «ագահ և անյագ՝ ուտել-խմելու մէջ» Մաղաք. աբ. 24 (Վասն խարբ և անյագ ըմպելոյն իւրեանց. -այսպէս ունի տպ. Եմ. էջ 37. իսկ Պատկ. ունի խարաբ1). «մարմ-նաւոր ցանկութեան մէջ» Մխ. բժշ. 108 (Այ. նոզ որ գինի շատ խմեն և այնոց որ ի մեր-ձաւորութիւն խարբ լինին). «լիրբ, անա-ռակ, խառնակեցիկ» Մագ. թղ. 212-213 (Զիս համալուծ առնես որդւոյդ խեղկեալ խարբի։ Բ խարբի որգւոյդ ի գանգատ գնա), որից խարբութիւն «ագահութիւն ընչից, ըն. չաքաղցութիւն, զօշաքաղութիւն» Վստկ. էջ 6 (Զսղալանացն տտւգանս ըստ իւրաբան-չիւր յանցանացն չափով դնել ,որ ոչ վասն ատելութեան պակասեցուսցէ և խարբութեան աղագաւ առաւելուցու ի տուգանաց յափըշ-տակութիւն)։
• = Վրաց. ხარბი խարբի «ագահ, ան-կուշտ», որից გახარბება գախարբեբա «ա-գահութեան վարժուիլ», დახარბება դա-խարբեբա «մէկին ագահ դարձնել»։ Հալե-րէն բառը փոխառեալ է վրացերէնից և ո՛չ հակառակը, որովհետև ուշ ժամանակ միայն գործածուած անսովոր մի բառ է։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է «կարծի նոյն ընդ խարբանդակ, ուտօղ, խմօղ, եթէ չիցէ յատուկ անուն»։ ՋԲ դնում է «անիրաւ, անզգամ, խառնակեցիկ»։ ԱԲ միացնում է այս երկուսը։ (Բայց թէ՛ ՋԲ և թէ ԱԲ խարբութիւն մեկնում են «անիրաւու-թիւն, անառակութիւն»)։ Մառ. Гpaм. др.-арм. яз. էջ 265 ծանօթ չլինելով հյ. խարբ բառին, վրաց. ხარბი խարբի դնում է հյ. արբ, արբեալ բառից փո-խառեալ (տե՛ս Արբ)։ Կոստանեան, հրտր. Մագ. թղ. էջ 337բ ցանկում համարում է յատուկ անուն, սեռ. խար-բի, ուղ. խարիբ ձևից։ Սրա դէմ է խօ-սում Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ 187-190 և համեմատում է արաբ. [arabic word] xarba «կրօնի և ազգութեան դէմ խռովութիւն հանող. 2. թերութիւն, պա-կասութիւն», [syriac word] xarb «գողանալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 118)։ Այս բա-ռերի նմանութիւնը պատահական է, ինչպէս նաև նոր ասոր. xirbä «գէշ, յո-ռի, անպիտան»։ Հ. Գր. Սարգսեան, Բազմ. 1927, 243 դնում է արաբ. [other alphabet] xarab «փճացած, աւեր» բառից։
sieve, cribble, bolter;
bolting-mill.
• «մաղ». առանձին չէ գործա ծուած. բայց սրանից են խարբալել «մաղել», փխբ. «տակնուվրայ անել, վտանգել, փոր-ձել» Ղկ. իբ. 31. Եզն. 181. Բրս. մրկ. Մադ. Երզն. մտթ. «մի սուտ գլորել» Վրք. հց. Ա. 698. խարբալիլ «վնասուիլ, կարկամիլ, ան-դամալոյծ դառնալ» Մին. համր. 86. «սա-տանայից փորձուիլ» Վրք. հց. Բ. 443. խար-րալումն «փորձութիւն» Վրք. հց. խա.-ր վերածուելով լ-ի՝ խալբալել «շփոթել, միտ-քը տակնուվրայ անել» Ադամ. էջ 315, խալ-բալիլ «շփոթուիլ» Ադամ. 31. խալբալում այնել «շփոթեցնել, խանգարել» Սմբ. դատ. 124. երկու ձևով է խարբալեալ (այլ ձ. խալ-բալեալ) Ադամ. 59։
• = Ասոր. [syriac word] 'arbālā «մաղ», [syriac word] *arbel «մաղել», արամ. [hebrew word] 'arbālā արաբ. [arabic word] γirbal «մաղ». սրանցից են փոխառեալ նաև արևել. թրք. [arabic word] γalbir «մի տեսակ կոշտ մաղ», թրք. [arabic word] qalbur «մաղ», [arabic word] qalburlamaq «մաղել». ռմկ. խալպուր, խալպուրլամիշ ընել։-Հիւբշ. 3n4։
• Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութիւն 1671, էջ 313 խարբալ մեկնում է «ոլո-րապտոյտ ճանապարհ», որից խարբալել «մոլորեցնել»։-Schrōder, Thesaur. 47 թրք. և պրս. ձևերը դնելով՝ ենթադրում է որ հին պարթևական բառ լինի։ ՆՀԲ թրք. պրս. արաբ. ձևերի հետ նաև լտ. cribellum «մաղ»։ Lag. Arm. Stud. § 976 դնում է նաև արամ. և թալմ. ձևե-րը, որոնցից անբաժան է համարում լտ. cribrum «մաղ»։ Նոյնը նաև Müller WZKM 7, 381, որ ասորի բառը լ-cribellum ձևից փոխառութիւն է կար-ծում։ Հիւնք. չաղաթայ. ղարպալ։ [arabic word] xarfaq, որ մեկնւում է «սպիտակ մա-նանեխ» (տե՛ս Կամուս, անդ՝ էջ 892)։-Հիւբշ. էջ 268։
• ԳՒՌ.-Այս բառից է Ղրբ. խըլըփա՛լվէլ «ուշաթափուիլ, ուշքը գնալ, նուաղելով վայր ընկնել» (Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ Բ. 150). իմաստի զարգացման համար հմմտ. գւռ. խելքամաղ լինել «ուշքից գնալ» (մաղ բառից)։
• «էշայծեամ» Օր. ժդ. 5. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• -Պհւ. xarbuz «էշայծեամ». բառիս պրս. ձևը աւանդուած չէ։ Կազմուած է պհլ. xar= պրս. ❇ xar=զնդ. xara-«էշ» և պհլ. buz= պրս. ❇ buz=զնդ. būza-«այծ, բուծ» բառերից, ճիշտ ինչպէս է հյ. էշայծեամն. Իրանեանից է փոխառեալ նաև վրաց. ხარა-ბუზი խարաբուզի «եղնիկ, էշայծեամ»։-Հիւբշ. էջ 159։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Հիւբշ. KZ 23, 403. և Lag. Arm. Stud. § 979։
• Հիւնք. պրս. խար «էշ» և բուզինէ «կա-պիկ» կամ թրք. պուզաղը «հորթ» բա-ռերից։
• «մի տեսակ բոյս է, որի արմատից պատրաստում են կարմիր սնգոյր. հաւաժի-պակ, լտ. anchusa» Բժշ. Բռ. ստեփ. լեհ. ո-րից շէկխարի, որ և շեկխարի, շիկխարի, շի-ար «սնգոյր» Մծբ. ժդ. (առ Լեհ.)։
• ՆՀԲ Գաղիանոսի մէջ գտնելով «ան-կիւդա (կամ անկիւրա). խարի» բացա-տըրութիւնը, նոյն յն. բառը հասկացել է ἄγϰυρα «խարիսխ. 2. ամօթոյք», որով մեր խարի բառն էլ մեկնում է «արութիւն մառռու. առնի անդամ»։ Զգուշաւոր ՋԲ չունի այս բառը։ ԱԲ հետևում է ՆՀԲ-ի։ Նորայր, Հայկ. բառաքնն. էջ 117 ցոյց տուեց՝ որ Գաղիանոսի յիշած յն. բառը պէտք է հասկանալ ἀγχοῦσα, որով խա-րի բառին տրուած «առնի» նշանակու-թիւնը ջնջեց և մեկնեց վերի ձևով։ Bug-ge KZ 32, 9 անտեղեակ սրանից՝ հա-մեմատում է խարի «առնի» բառը պրս. ❇ xar «փուշ» բառի հետ, ենթադրե-ւով որ պրս. xar ունեցած է նաև «առ-նի» նշանակութիւնը, որից փոխառեալ են ալբան. kā̄r, karε, գնչ. kar «առնի»։
rustling, murmur.
• «տեղևների խշրտոց» Նեղոս 659. որից խարշափել «սօսափել» Ոսկ. մ. բ. 8. խարշափումն Մեկն. ղևտ. խարշափուն «խը-շըրտացող» Յոբ. լ. 4 (բանջարի համար ա-սուած. տե՛ս աղիմայ). գրուած է խաշափ Նեղոս 710։
• Peterm. 260 լծ. խարխափ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] xaršaf «կանկար բոյսը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 739)։
filing.
• , ի հլ. «խարտածի փշրտուք» Յհ. կթ. որից խարտել «խարտոցով մաշել, փըշ-րել». Ել. լբ. 20. Առակ. իէ. 17. Սեբեր. 97. Կոչ. 109. խարտածոյ «խարտելով շինուած» Ագաթ. խարտոց Փարպ. խարտուք «խար-տուած փոշին» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. էջ 459 (տպ. խարդուք)։
• = Ասոր. [arabic word] ϰraς «մէջից կտրել, ձևել, քերել, փորել», եբր. [hebrew word] heret «փայտ տաշելու դուր, փորագրելու գրիչ (քանդակա-զործի)», արաբ. ❇ xart «ճախարակով յղկել», [arabic word] xarrāς «խառատ, հիւսն»։-Աճ,
• Հիւնք. պրս. քեարտիւ «խարտոցեալ, մանրեալ իր»։ Justi, Dict. Kurde 148
• սրա հետ է միացնում քրդ. [arabic word] xare «ciselé, մկրատուած կտորտանք»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 180 պրս. [arabic word] xurda «մանը» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] gəral «քանդակել»։ Petersson IF 43 (1925), 75 հնխ. khrd-արմատից. հմմտ. սանս. khard «կծել», որի պարզականն է kher-«քերել»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ղրբ. խարտել, Երև, խա՛րդէլ, Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. խառտել, Գոր. խա՛ռտէլ, Սեբ. խառդէլ, Մկ. խառտիլ, Խրբ. խառդիլ, Տիգ. խmրդէլ, Ագլ. խա՛ռթիլ, Վն. խառտել, խառտոցել, Մրղ. խարտուից, խար-տուիցէլ, խարտուցէլ, Տփ. խարտուց, խար-տուքս, Ակն. խառդէօց։ Այստեղ են պատ-կանում նաև խարտ, խարտոց «յեսան, սրե-լու քար», խարտել «խօսքով վիրաւորել», խարտահարել «գեշ ակնարկով վիրաւորել, չարչարել», խարտ «մեղուի, կարիճի ևն խայթոց». -«սրել» իմաստի համար հմմտ. Եսագր. էջ 107 «Խարտեսցեն զայն և առա-ւել ևս սրբեսցեն» (ուր խարտել բայի համա-պատասխանն է յն. ἀϰόνωντες «սրել»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხარტი խարտի «կացին սրելու յեսան»։
fair, light, flaxen;
fallow.
• (սեռ. -տեշի) «շէկ, դեղնա-կարմիր» Ղևտ. ժգ. 36. Ա. թագ. ժէ. 42. Եւս. քր. Ոսկ. կող. (նոր գրականում համարւում է շագանակագոյնի և շէկի մէջտեղը). գրուած է նաև խարտեշ, խարտէշ, հարտեաշ (Եպիփ կիպր.). ածանցման մէջ երևում է խարտեշ-կամ խարտիշ-ձևով. հներից ունինք խար-տեշանալ Ղևտ. ժգ. 30, 32. խարտեշագեղ Երզն. քեր. խարտեշագոյն Զքր. կթ. Տօնակ. խարտեշամուրուս Յայսմ. խարտեշութիւն Դամասկ. բայց յետին ռմկ. խարտիշուկ Շնորհ. առակ. և արդի գրականում՝ խար-տիշագոյն, խարտիշագեղ ևն։
tendril;
shoot, offshoot, bud, sprout, germ.
• «րրթի փափուկ, կակուղ և մատղաշ ծիլ». հմմտ. «Ինքեանք փափուկք և պէսպէս դարմանօք օր ըստ օրէ ևս քան զևս իբրև զխաւարծի փափկանային». Ոսկ. ե-փես. էջ 814. «Կանգնեցան կացին (յորթն) ար-մատք և տունկք, կողր և տերևք, խաւարծի և ծաղիկք, բաժակ, ողկոյզ, գնդակ, պատա-ղիճ» Վեցօր. 94։ Սրա հետ պէտք է նոյն դնել խաւարծիլ (որ և գրուած է խավարծիլ, խա-ւըրծիլ, խօրծիլ, խործովիլ, խործուիլ, խոր-ծիլ, խորձուիլ, խրձուիլ) «գաբծիլ, խաշնդեղ. rheum ribes Gron». (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 100) Գաղիան. «որթի մատ-ղաշ ծիլ» Վստկ. 60. «վայրի վարունգ» Լեհ. խաւարտ, ի, ի-ա հլ. «կանաչեղէն, ուտելի բանջար» Կոչ. 116. Եւագր. 7. Վրք. հո. Ա. 200. Մագ. թղ. 96 (զհազարդ խաւարտ, աւ-սինքն «հազար կոչուած բանջարեղէնը»), «վարունգ, կաղամբ» Բժշ. «խիար կամ խա-ւարծիլ» Հին բռ. որից խաւարտածին «խոտ ուտելով մեծացած» Մագ. թղ. 88։ Սրան-ցից չենք կարող բաժանել նաև վիպասանա-կան «Տենչայր Սաթենիկ տիկին տենչանս զարտախոյր խաւարտ և զտից խաւարծի ի բարձիցն Արգաւանայ» հատուածի մէջ (Խոր. Ա. 29) խաւարտ և խաւարծի բառերը՝ որոնք ըստ իս արտախոյր և տից գոյական-ների ածականներն են (տե՛ս իմ յօդուածը ՀԱ 1908, 124)։
• = Բոլորն էլ ծագում են խաւ «աղուամազ» ձևից. խաւարծի կազմուած է -ածրի կամ՝ արծի մասնիկով. հմմտ. թաւարծի, աղ-ար-ծի կամ աղ-ածրի։-Խաւարածի բառի հետ նոյն է խաւարտ (ბ=տ. հմմտ. խայտ-խայծ, խեղդ-հեղձ, արծ-արտ, պիղծ-պըղ-տոր ևն)։ Իսկ խաւարծիլ՝ խաւարծի բառի «աւառական ձևն է, որ ծիլ բառի նմանու-թեամբ ստացել է աւելորդ լ ձայնը։ Խաւար-ծի և խաւարտ նախնաբար նշանակում էին «թաւոտ, մազոտ, բրդոտ, աղուամազոտ» և էին պարզ ածական. յետոյ իբր գոյական՝ յատկացուեցան «թաւ՝ բրդոտ ծիլ՝ ընձիւղ և բանջար» նշանակութեանց և ի վերջոյ մաս-նաւորապէս «որթի ծիլ, խաշնդեղ կամ ուրիշ բանջար», սրանց երեսի թաւութեան պատ-ճառով։ Այս են հաստատում վիպասանական երգի խաւարծի և խաւարտ բառերը՝ որոնք ղեռ ածական են՝ «թաւոտ, բրդոտ, մացռա» նշանակութեամբ (ըստ այսմ արտախոյր և տից թաւ տերևներով բոյսեր պէտք է լինին), ինչպէս նաև մեզանից փոխառեալ կովկա-ևեան ձևերը՝ որ տե՛ս վարը (թաւիշ կամ ննթառամ ծաղիկ նշանակութեամբ)։-Աճ.
• Այս բառերի վրայ տրուած զանազան մեկնութիւններ տես արտախոյր բառի տակ։ ՆՀԲ խաւարծի նոյն ընդ խաւարտ։ Bugge IF 1, 450 խաւարտ բառից հա-նում է խաւարծի։ Հիսնք. սաղարթ-ից խաւարտ, որից խաւարծի, որից աղար-ծի և թաւարծի, որից էլ թաւ։ Վերի ձե-ւով մեկնել եմ ՀԱ 1908, 124։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. խավառծէլ, Վն. խավըռծիլ, Մկ. խmվըռծիլ, Ալշ. Մշ. խավըռձիլ, Խրբ. խավըրձիլ «խաւրծիլ բոյսը», իսկ Հճ. խա-վիձիլ «խաղողի որթի մատղաշ ծիլ»։ (Խրբ. «գազա՞ր»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხავერდი խավերդի «թա-ւիշ», բայց նաև «անթառամ ծաղիկ, ռուս. баnxатникъ. լտ. amarantus», სავარჯა խավարտա «մամուռ», մինգր. խավերդի, խավեդի «թաւիշ, անթառամ ծաղիկ», թուշ խավերդ, սվան. խավերդի, խավեդ, չէրքէզ, ախովերդ «թաւփշ»։
hasty-pudding.
• «ալիւրով պատրաստուած՝ խիւսի նման մի կերակուր». ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ. գաւառական բառ է, բայց ձևը ցոյց է տալիս, որ հին է. իրօք էլ մէկ անգամ գըտ-նում եմ գործածուած Վստկ. 213 «Գարէ ա-լիւր և մուստառ և հոռոմ ձէթ խաւիծ արա՛»։
• = Ասոր. [other alphabet] xəwīsā «մի տեսակ խմորեղէն». առաջին նշանակութիւնն է «թան-ձըր» (Brockelm. Lex. syr. 102 ա). բառիս հետ նոյն է արաբ. [arabic word] xabis «արմաւով և իւղով կամ թէ ալիւրով և մեղրով պատ-րաստուած մի տեսակ հրուշակ». ծագում է ❇ xabs «մի բան մի ուրիշ բա-նի մէջ լցնելով խառնել» արմատից, որից նաև ունինք ❇ xabs «խաւիծ եփեւ». [arabic word] maxhasa «խաւիծը խառնելու և դարձնելու յատուկ շերեփ», taxbis, taxab-bus, ixtibās «խաւիծ պատրաստել» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 371)։ Արաբերէնից ևն ռխառեալ նաև քրդ. [arabic word] xabis «խաւիծ», xabisa Sekeri «անուշեղէն»։-Աճ.
• ՆՀԲ դնում է խիւս բառից (տե՛ս այս բառը)։
• ԳՒՌ-Ախո. Դվ. Երև. Լ. Կր. Ղրբ. Վն. Տփ. խավիծ, Ալշ. Ակն. Զթ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Մշ Սեբ. խավիձ, Մրղ. խաւրիծ, Ռ. հավիձ. նոր բառեր են խաւծարար, խաւիծխարան։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სავიჩი խավիծի «կարա-գով պատրաստուած մի տեսակ խմորեղէն»։
• «եթովպացի, հնդիկ» Վրք. հց. (գրուած է նաև խաբշիկ. արդի լեզուն գիտէ միայն խափշիկ «սևամորթ» նշանակու-թեամբ). հմմտ. նաև հաբաշի։
• = Պհլ. xabasik հոմանիշից. հմմտ. ա-րաբ. պրս. [arabic word] habašī «եթովպացի» (յունական ձևաւորմամբ Աբիսսինիա բառն է). բառիս պահլաւական ծագման ապացոյց 1 -իկ վերջաւորութիւնը (հմմտ. հնդիկ, խու-ժիկ, պարսիկ). հայերէնում միջին ա ընկնե-լով՝ բառը դարձաւ նախ խաբշիկ, ուրբ ձայ-նը յաջորդական շ-ի մօտ փ-ի վերածուելով՝ ձևացաւ խափշիկ։-Հիւբշ. 159։
• ՆՀԲ ռմկ. հապէշ, որ իրօք նոյն բառն է։ Müller SWAW 42, 253 արաբ. ha-bašī, որ չի ընդունում Lag. Arm. Stud § 983։ Lag. Gr. Agath. 152 համեմա-տում է Հեսիւքիոսի ϰαμφιϰίζειν բա-ռի հետ։
cf. Խիղբ.
• (գրուած նաև խիղբ) «ծիլ, ընձիւղ կամ արմատի մազմզուքը» Վեցօր. որից խիղբ արկանել «արմատի թելեր արձակելը» Վեցօր. 87. նմանութեամբ «յարիլ, մի բա-նի կցուիլ» Ոսկ. յհ. ա. 5. խիղբ արկանել (կամ առնուլ) զծնկօք «երկու ձեռքերի մատ-ները իրար անց կացնել և ծունկը բռնելով նստիլ տխուր մտածել» Թէոփ. խ. մկ. Ճառ-ընտ. Վրք. և վկ. Բ. 512. որ և խեղբ արկա-նել կամ առնուլ Մաշկ. Ղևոնդ. ժա. էջ 38 խեղբիլ (գրուած նաև խեխբիլ. իսկ ՋԲ ունի խեխիլ) «յարիլ, փարիլ, կապուիլ» Ըսկ ես-2nջ,
• Հիւնք. աղբ բառից։ Գաբ. բառ. արաբ. խէլպ «ճանև»։