bud, budding, shoot, sprout;
— արձակել, to bud, to put forth buds, to shoot, to sprout, to germinate.
• «ընձիւղ, բողբոջ, ծղօտ» Գնձ. Վստկ. *աղ. ասւում է նաև ծիղ, ո հլ. (կամ սեռ. -ի) Ասող. Ոսկ. գծ. 51. Երզն. լս. 111. Ոս-կիփ. Վստկ. 30. կայ նաև ծիւղ «խռիւ», որ իբրև ձեռագրական տարբերակ գտնում ենք Եղիշ. բ. էջ 40 (տպ. Վենետիկ 1893, էջ 95) բնագրի ծիւ «քակոր, աթար» բառի դէմ (տե՛ս այս բառը)։ Որից ծլել, ծլիլ, ծլեցու-ցանել Վստկ. Մաշտ. ծլարձակութիւն Փիլ. ծլաձև Շնորհ. շատծլու «ուղտափուշ» Բժշ, նորածիլ (արդի գրականում), գարեծեղ Վստկ. 133. հաստածեղ Թէոփ. խ. մկ. ծղօտ. ի, ու հլ. Վրդն. սղ. Անյ. Բարձր. Շնորհ Ճառընտ։-Արդեօք սրա հետ նո՞յն է նաև ճիւղ (ճեղ, ճիղ), որ տես առանձին։ Կապ ունի՝ ուտ. ցիլ «սերմ»։
• ՆՀԲ ծղօտ մեկնում է «ծղյօդ, ծիղ յօ-դաւոր կամ ըստ Հին բռ. ծղոտն, որ-պէս թէ ոտն ծղի, ճղի»։ Պատկ. Изслeд. էջ 16 քրդ. gili կցում է մեր ծիլ ձևին։ Հիւնք. հանում է ձաղկ բառից։ Justi, Dict Kurde, էջ 122 քրդ. [arabic word] ul վրաց. ճիլի «սէզ» բառերի հետ։ Bug-ge KZ 32, 43 ծեղ և ծիւղ կցում է յն. >τέλερος «ծառի բուն», անգսք. stela, գերմ. Stiel «ցօղուն» բառերին։ Toma-schek, Die alten Thraker II. 39 սլ. zelive «կանաչութիւն» և փռիւգ. čέλϰι։ «ռանջարեղէն» բառերի հետ. Bugge, Lyk. Stud. 1, 14 Կիլիկիոյ λελινδος և Լիւդիոյ λιλανδος տեղանունների հետ։
• Scheftelowitz BВ 28, 29s հիսլ. kiolr, հբգ. kil «ծիլ», անգլ. quill «փետուրի ցօղունը»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 110 յն. νεο-γιλός «նորածին», գոթ. keinen «ծլիլ», լիթ. z'ydēti «ծաղկիլ» բառերին ցեղակից է ռնում։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. ծիլ, Ասլ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Ռ. Տիգ. ձիլ, Ոզմ. ծէլ, Զթ. ձալ,-միւս ձևերից՝ Ագլ. Գոր. Ոզմ. ծէղ, Ղրբ. ծըէղ «փայտի կտոր», Սչ. ձեղ «ցօղուն», Տփ. ծիղ, Ջո. ծուղ «յարդի կտոր» (Եղիշէի ծիւղ ձևն է).-բայական ձևով՝ Ջղ. Սլմ. Վն. ծլել, Ագլ. Կր. Մկ. Շմ. Տփ. ბլիլ, Ախց. ծլէլ, Ասլ. Խրբ. Ռ. Սեբ. ձլիլ, Հճ. ձը'լել, Զթ. ձը'լիլ, ննխ. ձլէլ, Մրղ. ծիլէլ, ծբլէլ, Գոր. Ղրբ. ծի-լի՛լ, Հմշ. ձլուշ։-Նոր իմաստներ և նոր բա-ռեր են ներկայացնում ծիլ Մրղ. «պնակի մէջ ծլեցրած ցորեն», Տիգ. «մազի թել» խն. «մի տեսակ փուշ», Արբ. «շաքարաևա լած քաղցրեղէն», ծեղ Հմշ. Պրտ. Տր. «եր դիպտացորենի ցօղուն», Սեբ. «հասկը վրան ցօղուն ցորենի», ծիլ քաշել Ղրբ. «շերամի Արբ. Չն. կամ ծլկիլ «շաքարակալել», ծլուկ Եւդ. «ծիլ», ծլծլոտիլ Ղրբ. «ծիլեր արձա-կել», ծղան («շերտ» իմաստով յիշած է Բառ. երեմ. էջ 245), ծղանել, ծղօն, ծղնօտ, ծղնօտատեղ ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. წველი ծվելի «ցօղուն, ստեղն, ծառի վրայի փուշերը», fველიანი ծվելիանի «ցօղնաւոր», նաև վրաց. წილი ծիլի «մաս, բաժին, վիճակ գցել» (հմմտ-զւռ. չօփ քցել), წილი ծիլի «ոջիլի ձու» (հմմտ. գւռ. ոջիլը ծլիլ). քրդ. [arabic word] zil «ռօ-ղուն» (որ Justi սխալմամբ համեմատում է մեր ճիւղ բառի հետ) կամ «ծիլ» (ըստ Ա-ճառ MSL 16, 370), [arabic word] ︎ zilik կամ zel-káie «շիւղ». -ըստ իս մեր ծիղ ձևից է նաև կապադովկ. յն. ζιγόϰϰο «բողբոջ. ծիլ» (-okko նուազական մասնիկով կազ-մուած), որ Karolides, rλ. συγϰρ. 82 մեր ցցուել բառի հետ է կցում։
fragrant, odoriferous, sweet-smelling or scented.
• = Պհլ. *hamspram ձևից, որ թէև աւան-դուած չէ իրանական գրականութեան մէջ, սակայն կայ արմատը՝ պհլ. spram կամ spa-ram, պազ. sparham, պրս. isparam, sipa-ram, isparγam «ռեհան ծաղիկը», սոգդ. *sparγum «ծաղիկ»։ Սրանցից բարդուած ձևեր են հյ. շահասպրամ, պհլ. nānukspram, պրս. mūrdisparam, mūrdisfaram ևն ծաղկի անունները։ -Սպրամ բուն իրանական բառ է և նշանակում է «ծաղիկ». հմմտ. սոգդ. *sparγmak «ծաղիկ», զնդ. sparəγa «ծիլ, ընձիւղ» (սլաքի), frasparəγa «ծիլ, ոստ» (ծառի)։ Պատկանում է հնխ. sphereg-, sperg-արմատին, որի ժառանգներից յիշա-տակելի են սանս. sphúrǰati «յանկարծ դուրս գալ», sphúrja «մի տեսակ բոյս», յն. ἀσπά-թαγος «նորաբողբոջ ծիլ, ծնեբեկ», լիթ. spur-gas «բոյսի աչքերը», հոլլ. sporkel «փետ-րուար ամիսը», անգլ. spring «գարուն» (իբր ակնուռները բացուելու ժամանակ), անգսք. spraek, spranka «ծիլ» ևն (տե՛ս Walde 728, Pokorny 2, 673)։-Հիւբշ. էջ 177։
stump, root;
stem, set, block, chump;
առ արմամբ խլել, to eradicate;
առ արմին դնել, to place near the root.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. լ-արմատից (մանրամասն տե՛ս յառնեմ)՝ -մ կամ -մև մասնիկով. մերձաւոր ցեղակիցներն են յն. ὄρμενος «ցօղուն, ընձիւղ, ծիլ, կաղամբի կուրծ», ὄραμνος «ճիւղ», ἔρνος «ծիլ, ճիւղ», հիսլ. renna «ծլիլ, աճիլ (բոյսի)», rani «ճիւղ» նորվ. runne, rune «ճիւղ», հբգ. rono «կոճղ, ծառի բուն», թերևս նաև պոնտ. armon «վայ-իի բողկ» (Pokorny 1, 137-9, Boisacq 713)։
tendril;
shoot, offshoot, bud, sprout, germ.
• «րրթի փափուկ, կակուղ և մատղաշ ծիլ». հմմտ. «Ինքեանք փափուկք և պէսպէս դարմանօք օր ըստ օրէ ևս քան զևս իբրև զխաւարծի փափկանային». Ոսկ. ե-փես. էջ 814. «Կանգնեցան կացին (յորթն) ար-մատք և տունկք, կողր և տերևք, խաւարծի և ծաղիկք, բաժակ, ողկոյզ, գնդակ, պատա-ղիճ» Վեցօր. 94։ Սրա հետ պէտք է նոյն դնել խաւարծիլ (որ և գրուած է խավարծիլ, խա-ւըրծիլ, խօրծիլ, խործովիլ, խործուիլ, խոր-ծիլ, խորձուիլ, խրձուիլ) «գաբծիլ, խաշնդեղ. rheum ribes Gron». (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 100) Գաղիան. «որթի մատ-ղաշ ծիլ» Վստկ. 60. «վայրի վարունգ» Լեհ. խաւարտ, ի, ի-ա հլ. «կանաչեղէն, ուտելի բանջար» Կոչ. 116. Եւագր. 7. Վրք. հո. Ա. 200. Մագ. թղ. 96 (զհազարդ խաւարտ, աւ-սինքն «հազար կոչուած բանջարեղէնը»), «վարունգ, կաղամբ» Բժշ. «խիար կամ խա-ւարծիլ» Հին բռ. որից խաւարտածին «խոտ ուտելով մեծացած» Մագ. թղ. 88։ Սրան-ցից չենք կարող բաժանել նաև վիպասանա-կան «Տենչայր Սաթենիկ տիկին տենչանս զարտախոյր խաւարտ և զտից խաւարծի ի բարձիցն Արգաւանայ» հատուածի մէջ (Խոր. Ա. 29) խաւարտ և խաւարծի բառերը՝ որոնք ըստ իս արտախոյր և տից գոյական-ների ածականներն են (տե՛ս իմ յօդուածը ՀԱ 1908, 124)։
• = Բոլորն էլ ծագում են խաւ «աղուամազ» ձևից. խաւարծի կազմուած է -ածրի կամ՝ արծի մասնիկով. հմմտ. թաւարծի, աղ-ար-ծի կամ աղ-ածրի։-Խաւարածի բառի հետ նոյն է խաւարտ (ბ=տ. հմմտ. խայտ-խայծ, խեղդ-հեղձ, արծ-արտ, պիղծ-պըղ-տոր ևն)։ Իսկ խաւարծիլ՝ խաւարծի բառի «աւառական ձևն է, որ ծիլ բառի նմանու-թեամբ ստացել է աւելորդ լ ձայնը։ Խաւար-ծի և խաւարտ նախնաբար նշանակում էին «թաւոտ, մազոտ, բրդոտ, աղուամազոտ» և էին պարզ ածական. յետոյ իբր գոյական՝ յատկացուեցան «թաւ՝ բրդոտ ծիլ՝ ընձիւղ և բանջար» նշանակութեանց և ի վերջոյ մաս-նաւորապէս «որթի ծիլ, խաշնդեղ կամ ուրիշ բանջար», սրանց երեսի թաւութեան պատ-ճառով։ Այս են հաստատում վիպասանական երգի խաւարծի և խաւարտ բառերը՝ որոնք ղեռ ածական են՝ «թաւոտ, բրդոտ, մացռա» նշանակութեամբ (ըստ այսմ արտախոյր և տից թաւ տերևներով բոյսեր պէտք է լինին), ինչպէս նաև մեզանից փոխառեալ կովկա-ևեան ձևերը՝ որ տե՛ս վարը (թաւիշ կամ ննթառամ ծաղիկ նշանակութեամբ)։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ոզմ. խավառծէլ, Վն. խավըռծիլ, Մկ. խmվըռծիլ, Ալշ. Մշ. խավըռձիլ, Խրբ. խավըրձիլ «խաւրծիլ բոյսը», իսկ Հճ. խա-վիձիլ «խաղողի որթի մատղաշ ծիլ»։ (Խրբ. «գազա՞ր»)։
cf. Մորչ.
• , ո հլ. «դալար գաւա-զան, ոստ, ճիւղ» Դամասկ. Վստկ. 142. Կոստ. երզն. 169. (որ և մորջ Վրդ. առ. 100). «ծառի արմատի կողքից դուրս եկած նոր ծիլ կամ ճիւղ» Սմբ. դատ. 99. «դալար, նոր, կա-նաչ, թարմ» Առաք.։ Գրուած է «մուրճ դա-լար»՝ Մոլութ. 211բ. «Յորժամ գաւազանն է մուրճ, դիւրաւ կրկնի յիւրաքանչիւր կողմն. իսկ յորժամ լինի բիրտ, փութով խորտակի, քան ուղղի».-որից մորճիկ «ոստիկ, ճիւ-կիկ» Քուչ. 47, 55. մորչել «ծլիլ կանաչիլ» Վստկ. 129 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։
• ԳՒՌ.-Մորճ Խրբ. «մացառ», մորճիկ Խրբ. «մացառ, նոր բուսած ծառ», Ակն. «զաւակ». մանուկ-մորճուկ Սեբ. «նորահաս՝ մատաղա-տի երիտասարդ».-Կայ նաև. Տփ. նօ՜րչի «դալար, մատղաշ» (օր. Նորչի արիվըդ պի-տի փչանայ էլի. Պէպօ 1876, էջ 43), բայց փոխառեալ է վրացերէնից, Սվեդ. մէրչ «ծա-ռի ծիլ. 2. յատկապէս բևեկնի՝ ծիլը», որից մրչիլ «ծլիլ»։
• ՓՈԽ.-Վրառ. მორჩი մորչի, ნორჩი նորչի «ճիւղ, ընձիւղ, ծիլ», ნამორჩი նամոր-չի «մատղաշ ճիւղերի մնացորդ» (նմանու-թիւնը նշանակած է նախ Brosset JAs. 1834, էջ 369, յետոյ ՆՀԲ)։
bough, branch;
green, fresh, tender.
• , ո հլ. «դալար գաւա-զան, ոստ, ճիւղ» Դամասկ. Վստկ. 142. Կոստ. երզն. 169. (որ և մորջ Վրդ. առ. 100). «ծառի արմատի կողքից դուրս եկած նոր ծիլ կամ ճիւղ» Սմբ. դատ. 99. «դալար, նոր, կա-նաչ, թարմ» Առաք.։ Գրուած է «մուրճ դա-լար»՝ Մոլութ. 211բ. «Յորժամ գաւազանն է մուրճ, դիւրաւ կրկնի յիւրաքանչիւր կողմն. իսկ յորժամ լինի բիրտ, փութով խորտակի, քան ուղղի».-որից մորճիկ «ոստիկ, ճիւ-կիկ» Քուչ. 47, 55. մորչել «ծլիլ կանաչիլ» Վստկ. 129 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։
• ԳՒՌ.-Մորճ Խրբ. «մացառ», մորճիկ Խրբ. «մացառ, նոր բուսած ծառ», Ակն. «զաւակ». մանուկ-մորճուկ Սեբ. «նորահաս՝ մատաղա-տի երիտասարդ».-Կայ նաև. Տփ. նօ՜րչի «դալար, մատղաշ» (օր. Նորչի արիվըդ պի-տի փչանայ էլի. Պէպօ 1876, էջ 43), բայց փոխառեալ է վրացերէնից, Սվեդ. մէրչ «ծա-ռի ծիլ. 2. յատկապէս բևեկնի՝ ծիլը», որից մրչիլ «ծլիլ»։
• ՓՈԽ.-Վրառ. მორჩი մորչի, ნორჩი նորչի «ճիւղ, ընձիւղ, ծիլ», ნამორჩი նամոր-չի «մատղաշ ճիւղերի մնացորդ» (նմանու-թիւնը նշանակած է նախ Brosset JAs. 1834, էջ 369, յետոյ ՆՀԲ)։
lamb of a year old, yearling sheep.
• «գառնուկ. փխբ. ծիլ, ընձիւղ, բողբոջ», սեռ. շշկի ձևով ունի Մխ. բժշ. 142 (շշկի միս կամ գառան). գրուած է շիջակ. իշաք Վրդն. առ. 116. շիշեկ էֆիմ. 164.-իբր գաւառական բառ ունին ՀՀԲ, ՆՀԲ, ՋԲ. ՓԲ և ԱԲ. գործածական է Ալշ. Բլ. Երև. Ղրբ. Մշ. ՆԲ. Վն. ևն։ սերբ. šiše ևն։-Հիւբշ. 273։
coal;
charcoal.
• ԳՒՌ.-Ռ. աձուխ, Գոր. Ղրբ. ա՛նձուր. ❇x անձող, Նբ. անձոխ, Երև. ա՛նձօղ, Շմ. հան-ձուղ, անձող ձևն ունի արդէն էֆիմ. 258։ Նոր բառերն են ածխաթանաք, ածխակոթ «երտ»։ Արրտ. 1911, 419)։ Հյ. ածուղ ձևին նման է հնչում ուտ. ծիլ «վառ ածուխ, պող», որ փո-խառութի՛ւն է արդեօք, թէ հին կովկասեան մի բառ։
shoot, sprout, blossoming, blooming;
blossomed, flowered;
ի —ս հարկանիլ, to blow.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «ծաղկիլը, ծաղիկների և բող-բոջների բացուիլը» Ագաթ. (գրուած է փը-թոյթ Լմբ. ածած. հրտր. ՀԱ 1925, 450), որից փթթել «ծաղիկ բանալ, ծիլ արձակել» Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 25. փթթազարդ Գնձ. կամ փթթինազարդ Տաղ. զանազանափթիթ ԱԲ մշտափթիթ Պիտ. Խոր. հռիփս. յարափթիթ Խոր. վրդ. ծաղկափթիթ Պիտ. ծառափթիթ Պիտ. համափթիթ Զքր. կթ. լուսափթիթ Ճառընտ.։
vine-branch;
branch;
cf. Ուռենի;
yew, yew-tree;
— վարսագեղ, vine-branch with foliage and fruit.
• Lag. Urgesch. 268 սանս. nrnām։ «լցնել». իսկ Böttich. Horae aram 18 ուռոյց=ասոր. [hebrew word] airuz «գլխի մի տեսակ ուռեցք»։ Տէրվ. Նախալ. 107 ուռճանալ և սանս. ūrja «ուռած, պա-րարտ» բառերի հետ՝ հնխ. varg կամ var արմատից։ Հիւնք. յն. ούρίζω «ուռ-նուլ առագաստի նաւու»։ Karst, Յուշար-ձան 408 սումեր. ur «առատութիւն», 421 ալթայ. or, ur «վերևը», չաղաթ. ör, ur «բարձր», յն. ὄρνυμαι և հյ. յառնեմ, 422 չաղաթ. ur, urma «ուռոյցք», uruk «ընձիւղ, ծիլ»։
shoot, sprout, twig, sucker, sprig;
offspring, scion, sons, descendants, posterity;
beam of light, gleam, ray;
branch, part, member of body;
cf. Ճառագայթ;
— արմատոյ, root-tips;
— անուոյ, spoke of wheel;
— օրհնութեան, blessed offspring;
— դառնութեան, accursed progeny.
• , ի-ա հլ. (որ և շառաւեղ) «ըն-ձիւղ, բողբոջ, ծիլ. 2. զաւակ, սերունդ» ՍԳր. «մարմնի մասեր» Վանակ. յոբ. Նիւս կազմ. «շող, ճառագայթ, կայծ» Եփր. ծն. քս. 26. Նար. Պիտառ. Ոսկ. յհ. ա. 17. որից շառա-ւիղարմատ Կիւրղ. խչ. շառաւիղել Նար. շա-ռաւիղուղէլ Ճառընտ. բազմաշառաւիղ Վրդն. յանթ. շառաւեղինաշնորհ Նար. տաղ. այս բո-ւորի մէջ էլ սղման օրէնքը չէ գործառռուած. նոյնպէս և հոլովուած ժամանակ, ինչպէս շառաւիղաց, շառաւիղօք Վեցօր. 97 ևն։
• ՆՀԲ լծ. լտ. surculus «ընձիւղ» և վրաց. շառավա՛նդի։ Հիւնք. շաւիղ բա-ռից։-Վրաց. ունինք შარავანდი იարա-վանդի, მარავანდედი շարավանդեդի «ար-քայական պսակ, թագաւորութիւն» Օր. իը, 25, შარავანდედი շարավանդեդի «ճառագայթ», გამარავანდება գալարա-վանդեբա «պայծառ փայլուն լոյս արձա-կել», որոնք կարող են մեր շառաւիղ «ճառագայթ» բառի հետ համեմատուիլ, եթէ ա՛յս է մեր բառի հիմնական իմաս-տը և ո՛չ թէ «բողբոջ, ծիլ». այս պա-րագային հայերէնում կլինի -իղ մաս-նիկ, ինչպէս և վրացերէնում -անդի. եր-կուսի էլ արմատն է *շառաւ։
cf. Խիղբ.
• (գրուած նաև խիղբ) «ծիլ, ընձիւղ կամ արմատի մազմզուքը» Վեցօր. որից խիղբ արկանել «արմատի թելեր արձակելը» Վեցօր. 87. նմանութեամբ «յարիլ, մի բա-նի կցուիլ» Ոսկ. յհ. ա. 5. խիղբ արկանել (կամ առնուլ) զծնկօք «երկու ձեռքերի մատ-ները իրար անց կացնել և ծունկը բռնելով նստիլ տխուր մտածել» Թէոփ. խ. մկ. Ճառ-ընտ. Վրք. և վկ. Բ. 512. որ և խեղբ արկա-նել կամ առնուլ Մաշկ. Ղևոնդ. ժա. էջ 38 խեղբիլ (գրուած նաև խեխբիլ. իսկ ՋԲ ունի խեխիլ) «յարիլ, փարիլ, կապուիլ» Ըսկ ես-2nջ,
olive-oil;
oil;
olive;
կթել —, to gather olives.
• Ամէնից առաջ Schröder, Thesaur. 45 դրաւ եբրայեցերէնից։ ԳԴ արաբ. զէյթ -ից փոխառեալ։ ՆՀԲ եբր. զայթ և վրաց. զէ՛թի։-Peterm. 23, 35 եբր. և ասոր. ձևերը։ Lag. Arm. Stud. § 1347 հյ. ձէթ բառի բոլոր տառերն էլ անհա-մաձայն գտնելով ասորու հետ, կար-ծում է, որ ընդհակառակը սեմաևան ձևերն են փոխառեալ հայերէնից. ձիթե-նու հայրենիքն է Փոքր-Ասիոյ արևելեան կողմը և ձէթ բնիկ հայ է. ծագում է ghi արմատից, իբր *ghēti ձևից. սրանց հետ համեմատել յն. ἔρνος «ծիլ», ἐλαίης «ձիթենի» և γαίτη «մազեր, տերև, բոյս»? Նոյն հեղինակը Gottin-gen-ի Nachrichten թերթում, 1889 մայ. 29, թրգմ. ՀԱ 1889, 159 պնդում է, թէ
new, fresh, young;
novel, recent, modern;
strange, extraordinary, curious;
inexperienced, unpracticed, new, raw;
newly, lately, freshly, recently;
— ինչ, curiosity;
— ոմն ղեւոնդիոս, like a second Leontius;
— նորոգող բնութեան մերոյ, the renewer of our nature;
ամիս —ոց, the month of first fruits;
—, cf. Նորանոր;
ի —ումն or —ումս, at present;
under the new dispensation, according to the christian law;
now, in the present age.
• , ո հլ. «նոր» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից գալիս են բազմաթիւ ածանցներ. յիշենք հնա-գոյններից՝ նորաբեր Ագաթ. նորագին Ոսկ. ա. տիմ. նորագիւտ Ագաթ. Կորիւն. նորածին Եւս. պտմ. նորակերտ Ոսկ. ես. Եւս. քր. նո-րաձև Սեբեր. Ոսկ. նորանոր Բ. մակ. թ. 6 նորեկ Եւագր. Կոչ. 215. նորի «երախայրի ատուղ» Թուոց իը. 26. Յես. ե. 11. -ոգ մաս-նիկով աճած է նորոգ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից նորոգել ՍԳր. Ոսկ. Եփր. ծն. և թգ. նորոգա-պէս Բ. մկ. ժդ. 36. Եփր. եփես. Եւս. պտմ. Կռչ. Ոսկ. լուսանորոգ Նար. կենդանանորոգ Նար. յիշ. հոգենորոգ Նար. խչ. հրաշանորոգ Նար. խչ.-նոր բառեր են՝ նորաւանդ, նորա-ծիլ, նորաբանութիւն, նորմուծութիւն, նորա-վէպ, նորափեսայ, նորալուր ևն։ Կարևոր բառ է նորք «նորատունկ այգի», որ յետոյ դառել է յատուկ անուն (ընդարձակ տե՛ս Աւդալբէռ-եան, Տեղեկ. ինստիտ. Բ. էջ 55)։
guard, guardianship;
guard, sentry, mounting guard;
watch;
watching;
hour, moment, time;
guard, guard-house, post, vedette;
prison;
occupancy;
siege;
— դուռն, cf. Պահակ;
— ընդ —, from time to time;
յայնմ —ու, then, at that time;
ի —ուն յորում, at the time when;
յառաւօտուն —ուն, it was already the morning watch;
ի չորրորդում —ու գիշերոյն, about the fourth watch at night;
ի — աշխարհին, to keep the country;
ի — անձին, to save his life;
— ունել, to guard, to defend;
to mount guard;
ի — արկանել, ունել, ի —ու առնուլ զոք, to arrest, to put in prison;
— արկանել, ի — առնուլ, to besiege, to occupy;
դնել ի — to keep or place in reserve.
• ԳՒՌ.-1. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. պահէլ, Ագլ. Շմ. Տփ. պահիլ, Ալշ. Մշ. պայել, Երև. պհէլ, Ջղ. Սլմ. Վն. պախել, Մրղ. պախէլ, Մկ. պախիլ, Սչ. բահել, Պլ. Ռ. Սեբ. բահէլ, ննխ. բայէլ, Ասլ. բայէ՛լ, Ակն. բայհէլ, Տիգ. բmհէլ, Հճ. բէհել, Զթ. բէհիլ, Խրբ. բէյիլ, Հմշ. բէհուշ, Սվեդ. բիհիլ, Աժտ. փայէլ.-2. Գոր. Ղրբ. Ջղ. պաք, Ակն. Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. բաք, Ասլ. բաք, բա*, Տիգ. բmք, Ագլ. պօք, Զթ. բօք, բոք, Հճ. բօք, Սվեդ. բիւք,-Մրղ. Սլմ. Վն. պախս, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Տփ. պաս, Հմշ. Ննխ. Սչ. բաս. -3. Ակն. բօյհ «պահ, մի պահ», Ասլ. բայ մը, բայիգ «պահ մը, պահիկ», Ննխ. բամալ «մի քիչ առաջ» (<պահ մի այլ), մէքբա-հէգէն «մի քիչ յետոյ» (<մէկ պահիկ-էն)։-նոր բառեր են պահարան (որ Ջղ. դարձած է պարան «նամակի ծրար, պահարան՝ ըստ Արևմտահայ գրականի), պահենի. տահես-տէն, պահծու, պահվտիլ (Ննխ. բօհօդվէլ, բօհըդվէլ, բօղօդվէլ, Ակն. բայհմընդիլ), պահկուիլ (Սլմ. փախկվել, որ կարծեմ փախ-ծիլ բայի ազդեցութեամբ նախաձայնը դարձ-ռել է փ), պահման, պահունի, պահուկ, պա-հոցել, պահպհել, պահպրտել, պասակեր, պասահարիլ, պասալուայ, պասահան, պա-սատօն, պասնուտ, պասուց ևն։-էնկիւրեև թրքախօս հայոց մէջ մնում են bak «պահք», bak-baba «մոռմոռոս. ախացել», baharanjə «լուսարար» (որ եկեղեցու պահարանն է արաբախօս քրիստոնեաներն ունին pze «պահէ՛» (Բիւր. 1899, էջ 116)։
invention, discovery, findling;
profit;
artifice;
salvation;
finder;
առ —, for the want of;
չքնաղ —ք, fine or rare inventions or discoveries;
—ք ձկանց, fishing;
— որսոյ, hunting;
—ք որովայնի, tape-worm;
եղիցի քեզ անձն քո ի —ս, you will save your soul;
ի — ածել, to invent;
ի — ածիլ, to be invented.
cf. Խաւարծիլ.
in vain, uselessly;
— հարկանել, to throw away, to abandon, to despise;
— յածիլ, to run here and there, to rove, to wander;
— խօսել, to talk in vain right or wrong, at random;
— պայթարումն, idle dispute.
cf. Շաղփաղփանք;
ի շաղփաղփութիւն զառածիլ, to rave, to be delirious or frenetic.
dry, arid;
terra firma, continent, mainland;
— կղզի, peninsula;
— երկիր, dry land;
հաց —, dry bread;
— փայտ, dry wood;
— աչօք, with tearless or dry eyes;
զ— ծարաւոյն շիջուցանել, to quench or allay thirst;
յածիլ ընդ ծով եւ ընդ —, to scour sea & land;
անցանել ընդ —, to pass dry-footed, dry-shod;
ելանել or իջանել ի —, to land, to go ashore or ou shore;
հասանել ի —, to reach the shore;
— երթալ, անցանել, to travel by land.
apron.
• =Գած «հագնիլ» արմատից. մեկնութիւնը տե՛ս զգածիլ բառի տակ։-Աճ.
muzzle, snout;
hook.
• «մի տեսակ բոյս. խաշնդեղ. rheum ri-bes» Բժշ., գրուած նաև գափ, որից գաբծիլ կամ գամբծիլ «գաբ բոյսի ծիլը» Գաղիան. Բժշ.։
• ԳՒՌ.-Մշ. գ'աբ՝, Վն. կ'ապ, Մկ. կ'mփ «խաւարծիլ բոյսի արմատը կամ տակի տե-րևները, որոնք ուտելի չեն». -այս նոյն բա-ռըն ունին նաև Ակն. Զթ. «խաւարծիլ», Բլ. Սս. «խաւարծիլի տակի տերևը» (Ազգ. հանդ. Ե. 21). Բն. «ճիւղ, որի վրայ փաթաթւում են ողկոյզն ու ընձիւղները», Խրբ. «ստեպղին, գազար» (տե՛ս Ծաղիկ, 1903, Ջ 21, 22). Երև. «մի տեսակ բոյս» (Աղբիւր, 1888, էջ 332)։-Բոյսի ընդարձակ նկարագիրը տա-լիս է Յ. Ալլահվէրտեան (Ուլնիա կամ Զէյ-թուն, էջ 181-2) հետևեալ ձևով. «Նառաձև և առ առաւելն կանգնաչափ բարձրութեամբ ե-ռագոյն (կարմիր, կանաչ և սպիտակ) և հաս-տաբազուկ թթուահամ բոյս մը, մի կամ եր-կու մեծ, թանձր և բոլորշի տերևօք, որ Զէյ-թունի և շրջակայ Պէրութ անուն լեռն կը բուսնի ապրիլ ամսոյ վերջերն և մայիսի սկիզբն. սորա միայն բագուկներն կ'ուտուի կեղևելով։ Յոյժ յարգի է ընդ հովանեաւ քուոյ, բուսեալն, զոր «սmլ իրկին գօր» և՛անուա-նեն, այսինքն սալ (տափակ) քարերու շուքին տակ բուսնող»։
spade, hoe;
mattock;
բահեմ, to hoe.
• պրս. [arabic word] burīdan «կտրել, բրդել» (ներկ. [arabic word] burram), [arabic word] bēl (գւռ. berd) «բահ». քրդ. birin «կտրել», bāl, bīel, ber «բահ», թրակ. βρίλων «սափրիչ», յն. φάρω «ճեղքել», φάρος «արօր, հերկ», φαρόω «հերկել», ἂφαρος «անմշակ», ալբան. bie, birni «զարնել, բաղխել», brime «ծակ», լտ. ferio «ծեծել, բաղխել, հարուածել», forare «ծակ ծակել», հսլ. briti «մազերը կտրել, սափրել», briči «ածելի», borja «կռուիլ», brani «կռիւ», ռուս. боронa «ցաքան», броня «զրահ», брить «ածիլել», бритва «ածելի», լիթ. barù, լեթթ. bar'u «նախատել» (որ է «խօս-քով ծեծել»), հբգ. borōn «ծակել», bora «գզիր», berjan «ծեծել», նբգ. bohren «ծա-կել», անգլսք. borian, անգլ. bore, հիսլ. borr «ծակել». beria «ծեծել», իռլ. bern «ճեղք», berraim «մկրատով խուզել», ևն ևն (Walde 283-4, Boisacq 1016, Kluge 66, 212 և 257, Pokorny 2, 159, Ernout-Meil-let 333)։ Ալս բոլոր բառերի հիմնական նշանակութիւնն է «ծեծել, ծակել, ճեղքել, փորել»։ Առաջին նշանակութեան հետ կապ-ւում է բիր, միւսների հետ բահ։ Բահ բառի հնագոյն ձևն է *բարհ (ինչպէս ցոյց են տա-լիս կովկասեան փոխառութիւնները), որ հնխ. bher արմատի հետ կապւում է այն-պէս՝ ինչպէս մահ<մարհ կապւում է mer> մեռ-անիլ արմատի հետ։ Այս *բարհ ձևի հետ կար և *բիրհ, որ գրաբարում սղուելով դարձաւ բիր «մահակ, հաստ գաւազան», իսկ գաւառականների մէջ տուաւ բիհ<պիհ, բիհր, բիհիր։ Այս երկու բառերը (բիր և բահ) նշա-նակութեան կողմից շատ անձուկ կերպով միացած են իրար հետ։ Հին հյ. *բիրհ միայն ծեծելու գործիք չէր, այլ նաև փորելու գոր-ծիք. այս պատճառով է, որ գրաբարում ունինք բրել «փորել», բրիչ, երկրաբիր, հողաբիր ևն (տե՛ս բիր բառի տակ). արդի գաւառական-ներից Ղրբ. պիհ (<*բիհ<բիհր) նշանա-կում է «բահ» և ո՛չ թէ «բիր». Ագլ. բրհի՛լ, որ ծագում է *բիրհ արմատից, նշանակում է «բահել» և ո՛չ թէ «բիրով ծեծել»։ Վերջապէս կենդանի է տակաւին Երև. Ղզ. Ղրբ. Տփ. բիհր, բհիր «ծայրին երկաթ անցկացրած բիր՝ գետինը փորելու, նաև իբրև ցից խրելու համար, որից շղթայով շուն, տաւար կամ ձի են կապում»։
bait, decoy;
slice, bit, piece, morsel;
spot, speckle;
*dark or ripening colour of fruits.
• . նշանակութեան կողմից ընդար-ձակ զարգացում կրած մի բառ է. ռուն և առաջին նշանակութիւնն է՝ 1. «պիսակ, ամ. բողջութեան վրայ տարբեր գոյնով մի բիծ», սրից ունինք մհյ. խայծ «բծբծոտ, բծերով կեղտոտուած» Անսիզք 85. ի խայծ լինել «պտուղը կարմրելու սկսիլ» Վստկ. 155. խայծոտ «պիսակոտ» Ոսկ. տիտ. խայծոտիլ Մեկն. ղևտ. խայծիլ «խաղոդի հասունանա-լով գոյն ստանալ ակսիլը, սև ու կարմիր բծեր առնել» Ամովս. թ. 13. խայծուած «խաղողի կարմրիլը» Թուոց ժգ. 21. նորախայծ Յայսմ, պտղախայծ Ովս. ժդ. 9. որից էլ հետզհետէ զարգանալով՝ խայծեցուցանել «հասունաց-նել» Լմբ. սղ. նաև գւռ. խայծ Զթ. «առաջին անգամ հասած պտուղը, նուբար». խաւձո-ղիկ Ալշ. «մի տեսակ միջատ, staphylis» (հմմտ. ծիրանհասուկ միջատը), խէծ ընկնել կամ խէծել Երև. «պտուղը հասնիլ սկսիլ».-2. «չորս կողմը պատող սպիների մէջ մա-ռուր մնացած մի կտոր տեղ՝ մարմնի վրայ» Բուզ. ե. 44. Եղիշ. ը.-3. սրանից էլ փո-զութեան գաղափարը, որից ունինք գւռ. խայծ (Հմշ. խաձ մը) «մի քիչ, փոքր ինչ». ինչ. խաձ մը հող. -4. «պատառ», որից Կր. խազ «մի պատառ (միս, տհալ, խորոված ևն)», երկուսի միջին տեղն է բռնում Ալշ. խէծ «արտում անվար մնացած մի կտոռ հող».-5. «մսի փոքր կտոր, որ իբր ձկան կեր՝ կարթի ծայրն են անց կացնում» Բրս. մրկ. որ և խէծ Տաթև. ամ. 70 (երկիցս). ո-րից խայծկեր «խայծ ուտող» Վրդն. սղ. ճժէ. էջ 389 (իբր զմեղու խածկերք՝ որ զայլոյ, վաստակս ծծեն. տպ. խածկեր. ՆՀԲ դնում է խայծկեր)։
• ՆՀԲ խանծ, խանձ բառի հետ։ Տէրվիշ. Altarm. 29 և Նախալ. էջ 111 խայծ «ձը-կան կեր» բառը խածի և խածանել ձե-ւերի հետ=սանս. khād «ծամել» ևն իսկ խայծիլ=սանս. čand «փայլիլ». լտ. candere և հյ. շանթ։ Հիւնք. խածա-նել բայից խայծ, իսկ Մառ. Гpaм.
spotted, checquered, dappled, speckled, variegated.
• ԳՒՌ.-Մշ. խէդ «խաղողի խայծ» (օր. խա-ղող խէդ ընկեր է), խէդել «խաղողի խայծիլ, հառունանալու մօտ կարմրիլ», Շիր. խէտ, Զթ. խmդ «խատուտիկ, գոյնզգոյն»,-նոր բառեր են՝ խայտիւ Սվ. «խայտուցք», խայ-տիւել Սվ. «վրան գոյնզգոյն զարդեր շինեւ». խատխտած Վն. «նախշուն», խատուտ Ակն. խատուտիկ Ակն. (=Ախց. խատուտիկ, Սեբ. խադուդիգ), խատուլիկ Տր. «գոյնզգոյն, սի-րուն», խետուկչուանիկ Զթ. «նարօտ»։
impudent, insolent, impertinent, brazenfaced, bold;
immodest, indecent, shameless;
cynic.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. slibr-ձևիզ։ Այս բառի պարզական արմատն է slei-(կամ նաև lei-) «լպրծիլ, սահիլ»։ Ինչպես երևում է յն. λεῖος «յիղկ, հարթ» (<*lei-ue), լտ. levis «յիղկ, ողորկ, լերկ» (հնխ. leiuis) ձևերից։ Արմատը այնուհետև ստանալով զանազան աճականներ՝ արտադրեց շատ բազմաթիւ բա-ռեր. -այսպէս օրինակ -b-աճականով (այն է հնխ. slei-b-ձևից)՝ յն. ὸλιβrός «սահուն, լպրծուն», հբգ. slīfan «սահիլ, յղկել, սրել», slèffar «սահուն», մբգ. slipfen «սահիւ» šlipfig «սահուն», գերմ. schleifen «քաշել, սահիլ, յղկել», schleppen «քաշ տալ», պը-րուս. Schleife «սահնակ», հիսլ. sleipr «լը-պրրծուն». անգսք. tóslipan «կորնչիլ», հիռլ. slemun (<*slibno-) «լպրծուն», միռլ. slī-paim (<*slibno-) «շփել, յղկել», հկիմր. limnint «քերծել», կիմր. IIyfn (<*slibnos) «հարթ, ողորկ», llyfr cār «սայլի այն մասը որ հողին է քսւում» ևն։ Արմատի ձայնաւորը փոխելով՝ այն է հնխ. sleu-b-ձևից՝ անգսք. slupan «սահիլ», գոթ. sliupan, հբգ. sliofan «սահիլ, սողոսկիլ», լտ. lūbricus «սահուն, լպրծուն, յիղկ, անհաստատ, մեռև. անա-ռակ» ևն։-dh-աճականով՝ (այն է հնխ. klei-dh-կամ sli-dh-ձևից) լն, ὄλισϑανω «սահիլ», ὄλισϑηρός «լպրծուն», ὄλισδος «լպրծոտ տեղ», հբգ. slito, գերմ. schlitten, հհիւս. sleδi, մ. անգլ. slede «սահնակ», ան-գըսք. slidan «սահիլ», slidor «յիղկ, ողորկ, լպրծուն», լիթ. slidus «ողորկ, յիղկ, սա-հուն», slysti «սահիլ», լեթթ. slids «հառթ» Slidas «սահելու կօշիկ, patin», հսլ. ռուո-+дeлъ «հետք».-m-աճականով (հնխ. slei-m-ձևից)՝ յն. λειμών «թաց ու խոնաւ տեղ, մարգագետին», λιμήν «նաւահան-գիստ» (որից թրք. [arabic word] liman նոյն նշ. = ռմկ. իլիման), λίμνη «ճահիճ», լտ. limus «ցեխ», մբգ. slīm «լպրծուն, ցեխ, մա-ղաս, խուխ», հբգ. slimen «ողորկել, յղկել», անգլսք. slim «լպրծուն, ցեխ», գերմ. Sch-leim «թուք, մաղաս, խուխ», յն. λεἰμας = լտ. limax և ռուս. cлимакъ «շողուկ, խը-խունջ», լտ. līma (>իտալ. lima>ռմկ, լիմա) «խարտոց».-n-աճականով (հնխ. slei-n-ձևից)՝ հսլ. slina, ռուս. cлииа «թուք», լեթթ. sliē̄nas «թուք» և այլ բազմա-թիւ ձևեր (Walde 427, 430, 441, Trautm. 269, Boisacq 564-7, 697, Berneker 717)։ Հայերէնի մէջ հնխ. slibr-տուած է նախ լիպր, որից շրջմամբ լպիր և տ, ծ և շ ա-ճականներով՝ լպրտել, լպիրծ, լպիրշ.-նոյն *լիպր ձևից՝ տարբեր շրջմամբ է լիրբ, որի մեջ պ դարձել է բ, որովհետև -րպ-խումբը սովորական չէ հայերէնի ձայնաբանութեան մէջ։ (Ի հարկին կարելի է ենթադրել հնխ. šlibh-ro-, որից ուղղակի հյ. լիրբ, ինչպէս ունին հնխ. k'ubh-ro->սանս. cubhrá-=հյ. սուրբ)։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. լատ. lubricus «սահուն, լպրծուն. 2. անա-ռակ, մեղկ», ֆրանս. lubrique «զեղխ, անա-ռակ», հյ. լպրծիլ «սահիլ. 2. լրբանալ», Վն. ւպզտրուկ «սահուն, լպրծուն. 2. լիրբ, անե-րես», լպստալ «սահիլ»> լպստած «աներես» և նմաններ։ Տե՛ս Pokorny 2, 710, 391, Er-rout-Meillet 534։-Աճ.
blade;
stalk, stem.
• տե՛ս Ծիլս
short;
little;
short, brief, curt, concise, succinct, laconic;
— հասակաւ, short in stature;
—ոյ ճանապարհ, the shortest way;
ընդ —ոյ գնալ, to take the shortest or nearest way, to take a short cut;
ի —ոյ or — ի —ոյ, short, brief, abridged, summary;
in short, briefly, in a few words, laconically, succinctly, summarily;
ի —ոյ, in a short time, quickly;
ի —ոյ հատանել, to cut short, to state in few words.
• Klaproth, Asia pol. 102 գերմ. kurz, պրս. chord, լտ. curtus հոմանիշների տաւ. curto. scarzo, ռուս. краткiи։ Տէրվ. Altarm. 30 հյ. կուրտ բառի հետ նոյն է դնում։ Նոյն, Նախալ. 70 հնխ. kart «կտրել, կոտրել» արմատի տակ դնում է սանս. kart, լիթ. kirtau «կըտ-րել», հյ. կարճ, կրճատել, կուրտ, կըրտ-ներ, լտ. curtus։ Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ. 16 սանս. varjayāmi ձևից։ Հիւնք. քերծուլ բայից է հանում։ Հիւբշ. 459 մերժում է կցել յն. ϰολοβός, ϰιλ.βόω «կարճ, կարճել» բառերին, Pez dersen, Հայ. դր. լեզ. 76 կապ չունի լտ. curtus «կարճ» բառի հետ։ (Այս-պէս նաև Walde 216, Pokorny II. էջ 580)։ Patrubány ՀԱ 1908, 187 դնում է կտրել բայից, իբր կտր>կրտ>կարտ >կարճ։ Թիրեաքեան, ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ քարձ։ Մառ ЗВО 1925, 799 և 801 ռուս. korot և գերմ. kurz ձևե-րի հետ։ Պատահական նմանութիւն ու-նի արաբ. [arabic word] qard «կարճ» (Կամուս-թրք. թրգմ. Ա. 669)։ Պատահական են թերևս նաև վրաց. դակարծախեբա «տափատի վարի ծայրը նեղացնել», կրեճա, գակրենա «խուզել, ածիլել, փոքրել զհերս»։
tonsure, shaven crown.
• «քունքի վրայ կախուած մազի փունջը» Քուչ. 45 (Թուխ աչք ու թուխ ունք ունիս, թուխ մազեր, կուլակդ ի հոգիս). «2. գլխի մազը» Առաք. պտմ. 274. կենդանի և արդի բարբառներում. այսպէս՝ Բբ. Սեբ. գուլագ, Ակն. գուլիգ (<կուլակ, կուլիկ)։ Նոյն բառն է անշուշտ կուլակ «կաթոլիկ կրօ-նաւորների գագաթի վրայ ածիլուած տեղը», որ ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ իբր գաւառական բառ, Նորայր Բառ. ֆրանս 313բ՝ իբր մի-ջին հյ. բառ։
condensing, thickening;
condensed, compact, firm, solid, hard;
beaten, trodden, frequented;
massive, large, heavy;
carved, sculptured, hammered;
pure, refined;
vehemently, forcibly;
unceasingly, unremittingly, incessantly;
— վառեալ, armed with a cuirass, armed cap-a-pie, from head to foot;
— զմիմեամբ, — զմիմեանց զհետ, — զմիմեանց զկնի ou կնի, continually, one after the other;
blow after blow.
• ՓՈԽ.-Տ. վրդ. Պալեան, Բիւր. 1898, 712 հյ. անկուռ ձևից է դնում Կեսարիոյ թրք. և թրքախօս հայոց ու յունաց բարբառով en-gir «որթատունկերը յօտուելէն ետքը կոճղէն ծլած նոր, բայց տկար ծիլերը»։-Բայց այս-պիսի հայերէն բառ ծանօթ չէս
astragal;
door-post, side-post, jamb;
joint, articulation;
ankle-bone;
knuckle-bones (for play);
— վրացի, hellebore;
դար եւ — խաղալ, to play at cross & pile, or head & tail.
• . ընդարձակ զարգացում կրած ար-մատ. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «ջարդել, կտրտել». այս իմաստով է կազ-մուած *կոճել բայը, որ առանձին աւան-դուած չէ հին մատենագրութեան մէջ, բայց կայ նրա կրկնականը կոշկոճել (փխ. *կոճկոճել), ինչպէս և մի քանի աճած ձև. վեր, որոնք են՝ կոճոպել, կոճոտանալ, կո-ճոտիլ, կոճկցել։ Սրանց վրայ տե՛ս իւրա-քանչիւրն առանձին։ Ունինք նաև *կոճիկ «ծեծելու գործիք», նորագիւտ բառ, որ գրծ. կոճկամբ ձևով մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Վրք. և վկ. Բ. 251 (Կոճկամբն իւրեանց անողորմ ծեծէին զբերան նորա)։ Այս առաջին իմաստից բխում են յաջորդա-բար՝ 2 «ճեւռերր կտրտուած ծառի բուն» կամ սրանից յառաջացած «կաղամբի կոթ, կոչան». այս նշանակութիւնը՝ որ անյայտ է բառարաններին, մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Յաւսմ. մըտ. 4 «Ջայնքան աւուր-սըն ոչինչ ճաշակեալ, բայց յամէն կիրա-կէի ուտէր կոճ մի կաղամբի». որից ո մաս-նիկով՝ կոճղ (ղ հլ. սեռ. կոճեղ) «ծառի բուն» Գէ. ես. «փայտի խոշոր կտոր» Ագաթ. «բանտարկեալների ոտքը պնդելու մեծ գե-րան» Յոբ լգ. 11. գծ. ժզ. 24, Եւս. պտմ. և քր. «մարդու իրան» Մարթին. կոճակ «փայ-տի մեծ կտոր» Յայսմ. «մեղուի փեթակ» Վստկ. 192. Սմբ. դատ. 152. 3. «Գեռան». այս իմաստով գործածուած է կոճ բառը Եզեկ. խա. 2, 3. «Խոյակք կոճոց դրանն կամ մտից»։ ՆՀԲ այս բառը հասևանում է «կոզակ կամ կողմանոց շի-նուածոյ որ բոլորովին սխալ է», ՋԲ մեկ-նում է «դրանդի», որ ստոյգ է։ Կոճ՝ որ ընդ-հանրապէս նշանակում է «գերան», տո-նուած է այստեղ յատուկ առումով և նշա-նակում է այն երկու գերանները՝ որոնք դռան աջ ու ձախ բարաւորներն են կազմում. Այս բանը ցոյց է տալիս յոյն բնագիրը՝ որ վերոյիշեալ տեղն ունի ἔπωμίς «դռան բա-րաւոր, montant d'une porte»։ Նոյնն են հաստատում նաև հին մեկնիչները. այսպէս՝ Նչ. եզեկ. մեկնում է. «Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ. (դարձեակ նորագիւտ բառը նշանակում է «գերան». հմմտ. դար-ձեկ Խրբ. «տանիքի հիմնական գերանների վրայ՝ նրանց հակառակ շարքով շարուած փոքր գերանները»). խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսկոյս և յայնկոյս, ապա զդրանդիքն դնեն»։ Ըստ Թորամա-նեանի (անձնական) վերոյիշեալ կոճը նշա-նակում է «դռան երկու կողքի սիւները՝ ո-րոնք գլխից միացած են շրջանակով և շէն-քի մարմնից մի քիչ դուրս են ընկած»։ 4. «Մարմի վրայ դուրս ցցուած ոսկրա-«ոտքի թաթից մի քիչ բարձր՝ երկու կողմից դուրս ցցուած ոսկորները» Վրք. հց. Բ. 381 «մատերի յօդերը» Ճառընտ. Պտմ. մծբ. 61. «վէգ» Պտմ. աղէքս. կոճակ «ոտքի կոճ» Ոսկիփ. որից կոճկոճել Վրք. և վկ. Ա. 195, որ մի քիչ վերևը կոչւում է կոճ կոճ լուծա-նել։ 5. «Գնտաձև ուռուցքներ կամ մասեր՝ բոյ-ռերի վրայ». որից կոճակ «բոյսի ակնուռ ծիլերի ուռեցքը կամ աչքը» Վստկ. 24. կոճ-ղէզ (որ և կոճղիզ, կոճողէզ, կոճողիզ) «բոյ-սերի տակի սոխը» Գաղիան. կոն վրացի կամ վրացի կոճ «եղեբորոս բոյսը, hellebo-τus» Բժշ. (անունը առնուած է բոյսի ար-մատի մօտ ցցուած կոճերից. հմմտ. թրք. doquz depeli, որ բուն նշանակում է «ինը գագաթով»). տարազ վրացի կոճակի «ա-ղարիկոն» Գաղիան. կոճապղպեղ «զէնճէ-ֆիլ բոյսը» Բժշ։ 6. «Նման փոքրիկ գնտաձև իրեր», որից կոնակ «զգեստի կամ ձիու սանձի կոճակ» Լմբ. զքր. կոճկէն Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կամ կոճկենիկ Վանակ. ուրխ. «կոճակներով զար-դարուած (զգեստ)» (Հացունի, Պատմ. տրզ. 140 կոճկէն հասկանում է «մինչև ոտքի կոճերը հասնող (=պճղնաւոր)», ըստ որում յոյն բնագիրը Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կոնկէն բառի դէմ ունի ϰορπωτός «մինչև ռաստա-կըն իջնող հագուստ»)։ Իմաստի նման զարգացում են սուր տա-լիս լտ. truncus «կտրտուած, խեղաթիւ-րուած. 2. ծառի բուն. 3. սիւն. 4. մարդու իրան», յն. ἀστράγαλος «ողնաշար, գար-շապար, վէգ, մի տեսակ սիւնազարդ, մի տեսակ բոյս», գւռ. կոնդ «ծառի ճիւղ, գե-րան, կոճղէզաւոր բոյսերի տակի գլուխը»։
cymbal;
cithern.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჩօნნილი ծինծիլի կամ წინწილა ծինծիլա «ծնծղայ», მვწინწილ մեծինծիլե «ծնծղահար»։
pasture, feed, food, forage, fodder, provender;
pasture ground or land, meadow;
food, pasture, aliment, nourishment, prey;
— հրոյ, fuel, combustible;
— լինել, to be food to, the prey of, a prey to;
հրոյ — լինել, մատնիլ, to be a prey to the flames, to be burnt, devoured, consumed by fire;
սրոյ — լինել, մատնիլ, to perish by the sword;
սրոյ — տալ, to put to the edge of the sword, to slay;
— գտանել, to spread over, to wind or creep about;
— տալ հերձուածոց, to keep up, to foment divisions;
առ — ախտից, for cherishing or caressing the passions;
բազմախողխող երկաթոյն նա տայր ի —, he mowed them down with the murderous steel, or sweeping brand;
գիտութիւնք — են մտաց, knowledge is the food of the mind;
ճար եւ — առնել, to find a remedy;
to repair, to redeem, to retrieve, to make reparation or amends for.
• , ո, ի-ա հլ. «անասունների ու-տելու խոտը» ՍԳր. Մծբ. նմանութեամբ «կը։ րակի, վէրքի, մեղքի տարածուելու նիւթ» Բ. տիմ. բ. 17. Եւս. պտմ. ը. 17. որից ճա-րակել «արածիլ, խոտ ուտել» ՍԳր. Եփր. աւետ. «տարածուելով ծաւալիլ» (կրակի, հի-ւանդութեան ևն համար խօսելով) ՍԳր. Ոսկ. գղ. ճարակակից Պղատ. օրին. ճարակաջատ Ոսկ. ես. ճարակաւոր Ոսկ. եփես. և մ. գ. 6. հարակումն Յհ. կթ. համաճարակ Նար. խո-տաճարակ Բ. մակ. ժ. 6. Ագաթ. Բուզ. հրա-ճարակ Թէոդ. մայրագ. մկնաճարակ Մագ. տե՛ս և ասպաճարակական։
• =Նոյն ճարակել «արածիլ» բայից է. ի-մաստի զարգացման համար տե՛ս կեր «գա-ւար»։-Լճ.
glued together, joined;
adhesive, sticking, adherent;
curdled, coagulated;
dense, compact.
• «կպած, կից, իրաբ միացրած» Ել. իը. 25. Ոսկ. եփես. 821. «խիտ, հոծ, թանձր» Վեցօր. 60, 172. որից մածանիլ կամ մած նուլ «կպիլ, կպչիլ, փակչիլ, թանձրանալ, կաթը մակարդուիլ» ՍԳր. Ոսկ. Թես. Եփր. բ. մնաց. «յարիլ, միանալ (այրը կնոջ հետ)» Երզն. մտթ. էջ 399. մածչիլ Պիսիդ. վեցօր. 1651, մածանել Նար. մածուցանել «կպցնել, միացնել, մակարդել (կաթ, պանիր ևն)» ՍԳր. զմածիլ «սաստիկ կպչիլ» ԱԲ. մածումն նեւս. բն. մածան «կպչուն» Տօնակ. մած-ուած Պիտ. տախտակամած ՍԳր. թանձրա-մած Ոսև. ես. և ա. Թես. թ. խաւարամած Ագաթ. ջրամած Ագաթ. հեղեղամած Ագաթ. դանդաղամած Բ. մկ. ա. 20. մառախլամած Մձռ. ստուերամած Ագաթ. գետնամածեալ Շար. ծխամած Ճառընտ. կրամած Ճառընտ. խճամած Նչ. եզեկ. հրամած Բենիև ձեռնա-մած Պտրգ. մածուն Ոսկիփ. Մագ. և Երզն. քեր. (վերջինիս համար հմմտ. Մածուցեր զիս իբրև զպանիր. Յոբ. ժ. 10. Մածաւ որ-պէս կաթն սիրտ նոցա. Սղմ. Ճժը. 70. առո-masidan «մակարդել» և māst «մածուն», թրք. yoγurmaq «շաղախել, շաղուել» և yoγurt «մածուն», ֆրանս. cailler «մակառ-դել, թանձրացնել» և lait caillé «մածուն»), մածուցիկ (նոր բառ) ևն։
lean, emaciated, thin, extenuated;
shrivelled, shrunk, withered.
• «ծիւրիլ, հալիլ, մաշիլ, ծնգիլ, նուա-ղիլ». արմատ առանձին անգործածաևան որից կազմուած են հիւծանիլ Եզն. հիւծիլ, Լմբ։ սղ. հիւծեալ Ոսկ. յհ. բ. 6. Սարգ. հիւ-ծումն Փիլ. Խոր. Նար. հիւծական Յս. որդի ծարաւահիւծ Զքր. կթ. ծարաւահիւծեալ Աթ. խչ. նոր բառեր են հիւծախտ, հիւծախտաւոր, հիւծախտաբոյժ։
cf. Մարգագետին.
• = Պհլ. *marg «մարգագետին» բառից փո-խառեալ. հմմտ. զնդ. ❇ marəγā «մարգագետին», պրս. [arabic word] marγ «տեսակ ինչ դալարւոյ, զոր ուտեն անասունք կարի ախորժանօք. 2. մարգագետին վայը՝ ուր առատութեամբ բուսեալ է խոտն. Յ. տեղի խոտաւէտ և դալարազուարճ», [arabic word] marγzār «մարգաստան» Շահն. Ա. 435, 34. քրդ. mirk, merk, merγa, méreg «մարգա-գետին»։ Իրանեանից փռխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] marga «մարգագետին», արաբ. [arabic word] marγ «մարգագետեն». ❇ ︎ tamarruə «մարգի մէջ արածիլ», նաև -marǰ «մարգ», ցախ. marž «մարգագետին»։ -Հիւբշ. 193։
supplication, petition, deprecation, entreaty;
— արկանել, — մատուցանել, յ— մատչել, to supplicate, to implore, to pray, to request.
• , ո և ի հլ. «աղաչանք, պաղա-տանօ» ՍԳր. Ոսկ. ես. «գութ, ողորմութիւն» Սեբեր. (յաղերս ածիլ կամ խոնարհեցուցա-նել «աղաչելով ողոքել» ոճի մէջ), «չքմե-ղութիւն, ջատագովութիւն» ՍԳր. Ոսկ. «մէ-կի սիրտը շահելու համար տրուած ընծայ, նուէր» Խոր. Նար. «յարաբերութիւն» Ոսկ-Եբր. Հռութ. «աղաչական, մեղմ (ձայն)» Եփր. ել. Եղիշ. որից աղերսել ՍԳր. աղեր-սալից Եզն. աղերսական Ոսկ. ես. աղերսանք Ոսկ. ոճով ասւում է յաղերս անկանիլ, յաղերս մատչիլ, աղերս լինել, աղերս արկանել «ա-ղաչել»։ Նոր բառեր են աղերսագին, աղեր-սագիր, աղերսախառն ևն։
slender;
rare;
fine, subtile, thin, delicate;
feeble, meager, lean;
light.
• (ի հլ. յգ. անօսրունք կամ անօ-սունք) «բարակ, թեթև, անգայտ, ցանցառ, հազուագիւտ» Ոսկ. ես. մ. և ա. տիմ. Կիւրղ. ես. Եփր. երաշտ. որից անօսրագոյն Ոսկ. մ. և ես. անօսրամարմին Եզն. անօսրանալ «անգայտանալ, բարակիլ» Փիլ. Նիւս. կազմ. Ոսկ. յհ. ա. «տկարանալ, նուազիլ, հիւծիլ» Դ. թագ. ժդ. 26. անօսրացուցանել Եզեկ. խդ. 10. Ոսկ. ա. տիմ. անօսրել Յոբ ժդ. 11, Վե-ցօր. ը. 166. Տիմոթ. կուզ 247, անօսրութիւն Ոսկ. մ. բ. 18. Կանոն. Փիլ. անօսրաբար «անզգալի կերպով» Երզն. մտթ. 290 բ. գրուած է նաև անուսր (ՋԲ), նօսր Խոր. Շիր. Վստկ. որից նօսրագոյն, նօսրահեր, նօսրա-հող, նօսրանալ, նօսրութիւն, բոլորն էլ յե-տին. ըստ այսմ հնագոյն և ուղղագոյն ձևն է անօսր=անաւսր. ուստի և կասկածելի է նօսրաբոյս Վեցօր. 96՝ ըստ սրբագրութեան Վենետիկի հրատարակիչների, մինչ ձեռա-գիրն ունի նորաբոյս։
importunity, instance, solicitation, entroaty;
grief, sorrow, trouble;
—ք, dowry, marriage-portion, dower;
— արկանել, to solicit earnestly, to importune, to entreat, cf. Թախանձեմ.
• ԳՒՌ.-Ախց. թախանծիլ։
affliction;
grief;
grievous, afflicting, disconsolate, forlorn;
—ք դժնդակք, black bile, deep sadness;
—ք մտաց, compunction, regret, remorse;
ընկենուլ զ— սրտի, to console, to cheer up;
—ս արկանել առաջի ուրուք, to supplicate, to beseech, to implore.
• , ի հլ. «կսկիծ, ցաւ, տրտմութիւն» Եփր. թգ. 442. «տրտմական, նեղիչ» Ոսկ. յհ, ա. 2. որից թախծիլ «տրտմիլ, տխրիլ» ՍԳր. Եզն. թախծութիւն Բ. մակ. գ. 16. թախծա-լից Եզն. թախծեցուցանել Եփր. մն. 482 ծանրաթախիծ Կորիւն. Բուզ. յոգնաթախիծ Նար. Վրդ. պտմ. թախծոտ (արդի գրակա-նում). գրուած է նաև թաղծիլ, թաղձիլ, ո-րոնցից ենթադրուած է թաղձ կամ թախծ (փխ. թախիծ) Շիր։
bottom;
depth, profound depth, abyss;
fury, passion;
fire, spirit;
impetuosity, violence;
effort, furious attempt, struggle;
—ք, sheath, scabbard;
—, ընդ —, or զ— անցանել, to penetrate, to pierce, to run through, to bore;
to thread, to spit;
— անկանիլ, մտանել, to run rapidly, to pass through, or traverse with impetuosity, to enter with violence or impetus;
ընդ — անցուցանել՝ — հանել, to pass, to bore, to pierce, to transfix, to thread, to run through;
զ— առեալ շրջել, cf. Թափառիմ;
զ— առնուլ, to prepare for an effort, to gather one's self up;
— տալ, to hurl, to launch, to fling, to throw;
— կրից, fit, outbreak, hurst of passion;
ի —ս դժոխոց, in the depths of hell;
թափն ընդ թափն, penetrative, piercing, with penetration.
• (ըստ ՆՀԲ ո, ու, ի հլ. բայց առանց վկայութեան) «յատակ, խորք, տակը» Առակ. թ. 18. Լստ. իգ. «դանակի պատեան» (այս իմաստով գործածւում է անեզաբար) Օրբել. 31 (Եւ նորա հանեալ ի թափուցն զփոքրիկ դանակիկն իւր, եցոյց և ասէ. -տե՛ս և տա-կը գւռ.). «բախման ուժը, զարկերակի ուժգ-նութիւնը» Շնորհ. ա. յհ. «առնական ուժ» Սմբ. դատ. 127. այս հիմնական նշանակու-թիւններից են ծագում՝ 1. թափ անցանել Ա-գաթ. Բուզ. ընդ թափ անցանել Արիստ. աշխ. զթափ անցանել Շնորհ. թափ անկանել Յհ. կթ. թափ մտանել Փարպ. (բոլորն էլ նշանա-կում են «թափանցել»). թափ հանել Բուզ. բափ հասուցանել Փարպ. ընդ թափ անցու-ցանել Շնորհ. «մխել, խրել, թափանցել տալ». թափ տալ «մղել, մխել, ուժ տալ» Ագաթ, թրաթափ «սուսերամարտութիւն» Հաւաք. 13 (նորագիւտ բառ). թափն ընդ թափն կամ թափնթափ «թափանցելով» Վստկ. թափանց առնել Ճառընտ. թափանց ածել Գիւտ առ վչ. թափանցանց «ներս մտած, խորը մտնող. թափանցող» ՍԳր. թափանցանց լինել, բերիլ, ելանել «թափանցել» Փիլ. Յհ. իմ. ատ. թա-փանցիկ Մամբր. Խոսր. թափանցել Դիոն. երկն. թափանցեակ Վրդն. ել. զառիթափ «զառիվայր» Գ. թագ. է. 29. Եզեկ. խը. 1. Վեցօր. յանկարծաթափ Ագաթ. թափոտ «ա-րագ» (նորագիւտ բառ) Յայսմ. մրտ. 19 (Խլէ թափոտ և հանէ երագընթաց արշաւմամբ). անթափանց, անթափանցելի, թափանցկու-թիւն (նոր գրականի մէջ). 2. թափ առնուլ «ման գալ, պտտիլ, յածիլ» Խոր. թափառիլ Երեմ. լա. 22. Սիր. թ. 7. Եզն. թափառ Վա-նակ. հց. թափառանք Ոսկ. ես. թափառոտ Մծբ. թափառական ՍԳր. (գրուած թափառ-նական՝ յիշատ. 1409 թ. հրտր. Արրտ. 1913, 752). թափառականութիւն Եւս. քր. թափաո-թափառաշրջիկ (նոր գրականում). 3. թափել՝ բազմաթիւ և զանազանեալ իմաստներով, այսպէս՝ «հեղուլ, պարպել, լցնել (մե հե-ղուկ, բաժակ, զօրք ևն). 2. ազատել (քաղա-քը կամ մի անձ՝ մահից, վտանգից, գերու-թիւնից). 3. յափշտակել, կողոպտել. 4. աւե-լացնել, յարել (մի խօսք). 5. երթալ, հասնիլ (մի երկիր). 6. պանդխտիլ», բոլորն էլ հին և ընտիր. ոճով ասում են-թափել զոգի «հե-ծել, սիրտը մաշիլ», թափել զգինի «հարբե-ցութիւնից սթափիլ» ՍԳր. թափել զանձն«խո-նարհիլ» Անան. Նար. թափել ի խելաց կամ ի մտաց «խելառիլ» Կլիմաք. Կանոն. թափուր «պարապ» ՍԳր. Եփր. եբր. 213 (մասնիկի համար հմմտ. թաքթաքուր). թափիչ «շոր լուացող, տոփանող (կեղտերը մաքրող, թա-փող)» ՍԳր. «տոփան» Մագ. Խոր. աշխ. թա-փան «սրբան, որտեղից կղկղանքն է թափ-ւում» Վրդն. ծն. «քաղիրթ» Տաթև. ձմ. կa ճժա («ներքնատունն՝ թափանն և միջնա-տունն՝ քաղիրթն և վերնատունն՝ ստամոքսն» ուրեմն և «աղիք»). անթափ «նոր» (կապեր-տի համար ասուած) Մտթ. թ. 18. Մրկ. բ. 21. դեղաթափ Մեսր. եր. Մեծոփ. սրտաթափ «ահաբեկ». Բ. մակ. ժբ. 22. Եփր. աւետ. 333. դժուարաթափ Արիստ. որակ. դիւրաթափ Ոսկ. Բ. կոր եռանդնաթափ Եւագր. գերետ թափ Օրբել. գրաւաթափ Յհ. կթ. ընչաթափ Ոսկ. ես. մտթ. և գաղ. ընչաթափել Սիր. ժգ. 8. թերաթափ Մանդ. հողաթափ ՍԳր. մար-դաթափ «մարդկանցից թափուր» Եփր. թզ. նետաթափ Կիւրղ. դատ. ոգեթափ Եփր. ա-ւետ. 333.-կրկնութեամբ՝ 4. թօթափել < փխ. *թափթափել «թափթփել, ձգել, փոշին մաքրել» ՍԳր. Եփր. ել. եբր. յետնաբար ու-նի նաև այլազան նշանակութիւններ. աա-պէս՝ «մի քաղաք երկրաշարժով կործանել, սուրը շարժել, մէկի ստացուածքը առնել, դողալ, մէկի ձեռքից ազատիլ» ևն, որոնք բո-լոր համաձայն են թափել բառի նշանակու-թեանց. հին գործածութեամբ է նաև «աչքը թարթել, քթթել, բանալ-գոցել» ՍԳր. Ոսկ. Կո-ռեւն. նոյն իմաստն ունի դարձեալ՝ 5. թար-թափել՝ որ թափ արմատի մի ուրիշ կրկնա-կանն է (տե՛ս վերը թարթափ). 6. սթափել «թափել, պարպել» Ես. ծա. 17. «խոնարհիլ» Դամասկ. (գրուած նաև ըսթափել). սթափիլ «ուշաբերիլ, գինուց խելքը գլուխը գալ» ՍԳր. Ոսկ. «ջուրը թափուիլ» Մագ. թղ. 206. սթա-փանք Ոսկ. ես. 44 (Մթին գիշերի՝ լոյս խա-րույկի սթափանք են). սթափութեամբ «շու-տով, շտապով» Փարպ. բ. լէ.-կազմուած են ս մասնիկով՝ փոխանակ զ-ի, յաջորդ թ ձայ-նի պատճառաւ։
bolt, lock, padlock;
lever, bar;
traverse, cross piece of timber;
trabs, trabeculae (a meteor);
— փայտեղէն, mortar;
փակել նգօք, to bar, to bolt, to fasten with a padlock.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. kneig2h-արմա-տից (ստորին knig2h-ձայնդարձից), որի նախնական նշանակութիւնն էր «յենուիլ» (Meillet, Dict. étym. It էջ 205), յետոյ, դարձաւ նաև «փակել» և «ծռել, թեքել» (Po-korny 1, 476)։ Յեղակիցներից հմմտ. լտ. гoniveo, conivo «փակել, յատկապէս կոպե-րը՝ աչքերը փակել, թարթել, աչք փակել (չտեսնելու տալ), ներողամիտ լինել, համա-ձայնուիլ, կուրանալ, բոյսի ծիլերը փակուիլ». hictare «աչքերը թարթել» (առաջին նշանա-կութիւնը եղել է «յենուիլ», ըստ վկայութեան Festus-և). nitor (հլտ. gnitor) «վրան յեն-ուիլ, ուժով թեքուիլ, ճիգ անել, երկնել (ծննդկանի)», nisus, nixus «ճիգ արած, ջանք գործ դրած, յենուող, յենուած (գաւա-զանի վրայ, ծառի դէմ ևն), հաստատուն». գոթ. hneiwon, hnaiw, հիսլ. hniga, hneig, hnē, անգսք. և հբգ. hnigan «թեքուիլ»։ Հա-յերէնի մէջ ունինք թէ «յենուիլ» և թէ «փա-կել» նշանակութիւնը, որովհետև նիգը այն փայտը կամ երկաթէ ձողն է, որ դռան ետին յենելով փակում է դուռը։ Լատիներէնի հետ բոլորովին նոյնանում են հյ. գւռ. ნիք տալ «սեղմուիլ (կղկղանքը դուրս տալու համար)» = լտ. nitor «faire des efforts pour aller 3 la selle ճիգ գործ դնել կղկղանքը դուրս տա-լու համար» և նիք տալ «ճիգ անել ծննդկա-նի՝ երախան արգանդից դուրս քշելու հա-մար»=լտ. nitor «enfanter, երախայ բե-րել»։-Աճ.
charcoal-powder.
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. մօծիր, Հմշ. մօձիր «կը-րակը պատող մոխիրը», Ալշ. Եւդ. Մշ. Մշկ. մօձիլ «փոքրիկ կայծ» (Մշ. նաև մօձեղ), Ջղ. մոծիլ, Ոզմ. մուծէ՛լ «կայծ», Պլ. Սեբ. մըջիր, Ռ. մըջըր, Ասլ. մձիլ «ածուխի փշրանք», թըր-քախօս հայերից՝ Ատն. մզէլ «սպառած՝ քիչ մնացած կրակ».-մծրիլ ձևի դէմ ունինք մծրուիլ Երև., մնձրիլ Վն., մնձորել Սլմ.. մնձուր Մրղ. Վն. «այրուած բանի ածխացած մնացորդը».-Նոր բառ է մոճրակալել Ղզ. «կրակը մոխրով ծածկուիլ»։
imperious, high, haughty, supercilious, arrogant, proud, superb;
— առ հանդերձ, fond of dress, smart, spruce, dandy;
— առնուլ, cf. Սիգամ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «հպարտ, ամբարտաւան, խը-րոխտ» Բ. մկ. է. 9. Վեցօր. 163. Ագաթ. «այր իգացող» Եւագր. 245, Իրեն. հերձ. 94 176 (Վարդանեան ՀԱ 1910, 305, բայց ունի արդէն Բառ. երեմ. էջ 285). որից սէգ աո-նուլ «սիգալով ճեմել» Նար. տաղ. սիգալ «հպարտանալ, պարծիլ» Առակ. լ. 31. Սիր 4. 10. Ոսկ. բ. Կոր. Ագաթ. «իգանալ, կնա-տիլ, զեղխիլ» Ոսկ. մ. բ. 24. սիգութիւն «իգացում, կնատութիւն» Փիլ. 277-8. Կա-նոն. 46. սիգանք Ոսկ. մ. գ. 13. սիգաքայլ Արծր. գրուած ունինք նաև սեգ, սեգութիւն։ Նոր բառ է սիգանազ։
satyr, faun.
• «նորածիլ սերմնաբոյս՝ որ հա-նում և առանձին տնկում են» Վստկ. էջ 166, որից սատրել «սերմը ցանելուց յետոյ, երբ բոյսը բաւական ծլած է, հանել և առանձին տնկել» Վստկ. 38, 59, 160։
doubtful, mistrustful.
• ՆՀԲ արևիշուշտ և անշուշտ հանում է արևիսուտ, անսուտ ձևերից։ Տէրվ. Al-tarm. 103 շուշել, շուշտել, անշուշտ, ինչ-աէս և խոկալ՝ հանում է սանս. cank «հոգալ, կասկածիլ, մտածել» բայից. Հիւնք. պրս. sust «տկար»։
proudly, haughtily;
— շրջիլ, to walk ostentatiously, in a stately manner, to bridle up, to carry the head high, to strut, to strut about, to stalk along.
• «պարծենկոտ, հպարտ, սէգ» Առակ. լ. 29. որից պարծիլ «պանծալ, հպարտա-նալ» ՍԳր. Եփր. մակաբ. պարծանալ Խոս-րովիկ. պարծանք ՍԳր. Ոսկ. մտթ. պարծուկ «հպարտ, սնապարծ» Մծբ. Եփր. դտ. էջ 330, 332 (սխալ է գրուած պարտուկ Մծռ. 210, որ ՆՀԲ իբրև առանձին բառ նշանակում է. տե՛ս ՀԱ 1911, 101). սնապարծ Վեցօր. Ոսկ. մ. գ. 3. ունայնապարծ Ոսկ. յհ. ա. 2 ընդունայնապարծ Ոսկ. լհ. ա. 1 և մ. ա. 19, զրապարծ Ոսկ. մ. ա. մեծապարծ Ագաթ. Բուզ. մեծապարծուն Պիտ. գեղեցկապարծիկ Պարապմ. ձիապարծիկ «հպարտօրէն ձի հե-ծած» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ճզ. ևն։
rumination, chewing the cud;
thought, meditation, reflection;
— ածել, բերել յ—, cf. Որոճեմ;
ազգի ազգի —ս որոճել, to ruminate or meditate upon, to think over, to revolve in one's mind.
• = Թերևս բնիկ հայ բառ՝ հնխ. rod-ար-մատից։ Այս արմատի ժառանգորդներն են սանս. [other alphabet] rad, rádati «քերել, փորել, կրտ-րել, կրծել», [other alphabet] radana «ատամ», լատ. rodo «կրծել, պատառոտել», dentem dente rodere «ատամները ծամել, ծնօտները զուր յոգնեցնել», rādo «քերել, փորել, ճանկռել. փոցխել, ածիլել, խուզել, կտրել», կիմր rhathu «հարթել, յղկել», rhatheil «խար-տոց», rhath «հարթավայր», բրըտ. raza «ածիլել», հբգ. rāzi «կծուահամ», ինչպէս նաև «առնէտ» (բուն «կրծող») նշանակող հբգ. ratto, մբգ. ratze, գերմ. Katte, հոյյ, rat, rot, անգսք. raett, անգլ. rat, դան. rotte, ֆրանս. rat, իտալ. ratto։ Այս բոլորը տալիս են հնխ. rēd-, rōd-արմատները. հյ. որոճ եթէ պատկանում է այս խմբին, ենթադրում է rod-. դժուարութիւն է հանում միայն ճ, որ կարող էր յառաջանալ di ձևից, բայց աոհա-սարակ այս ձայնի հնդևրոպական ծագումը անստոյգ և անորոշ է։ Բառասկզբի ո-ան-շուշտ յաւելուած է՝ ր-ի պատճառաւ, ինչպէս ցոյց է տալիս գւռ. արոճ, որի նախաձայնը նոյն յաւելուածի աւելի սովորական կերպա-րանքն է։ Հմմտ. Walde 639, Pokorny 2 369, Kluge 387։
clear, limpid, pure;
clear, serene, clean;
gay;
splendid, sparkling, brilliant, luminous, shining;
bright, polished, clean;
distinct, evident, plain;
illustrious, glorious, farfamed, renowned, celebrated;
ի հանդերձս —ս, arrayed in gorgeous apparel.
• Klaproth, As. polygl. 101 արաբ. [arabic word] baiδa «սպիտակ» և գերմ. weiss «սպիտակ» բառերի հետ։ Bugge, Beitr. 33 լեթթ. špihguloth «փայլիլ» բառին է կցում։ Հիւնք. արաբ. պէյզա «սպիտա-կութիւն», պէյազ «սպիտակ»։ Մառ ИАН 1909, 1155 -առ մասնիկով (հմմտ. երկ-ար և արդ-ար) պայծ բա-ռից՝ որ փոխառեալ է վրացական մի լեզուից. տե՛ս պերճ, հմմտ. գւռ. պէծ «կայծ»։ Նոյն ИАН 1920, էջ 106 պայծ արմատը նոյն է դնում պարծիլ, կարծ և կայծ բառերի հետ։
gold;
gold coin;
gold, golden, of gold;
մուսիոնեան —, massive gold;
— շանթաձիգ, rum fulminans, fulminating gold;
մանեակ —, gold necklace;
— եղէգն, lysimachia, money-wort, loose-strife;
cf. Ընդելուզանեմ;
cf. Կշիռ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Տփ. օսկի, Ջղ. Սլմ. Վն. վոսկի, Երև. Շմ. վօսկի, Հճ. Պլ. Սեբ. օսգի, Ակն. օսգի, վօսգի. վէօսգի, Սչ. օսգ'ի, վօսգ'ի, Խրբ. Ռ. օսքի, Տիգ. օսգի, օզգի, Մկ. տսկը՛, Մրղ. վսկ'ը, վըիսկի, Գոր. վէ՛սկէ, Ղրբ. վրէ՛սկէ, յըսկէ, Ասլ. էօսգի, Զթ. իսգի, Ագլ. ա՛սկի, Սվեդ. իսքա։ Նոր բառեր են ոսկերել «ոսկեջրել», ոսկերած «ոսկեջրած», ոսկեբեռն, ոսկեծիլ ոսկեկտուց, ոսկեշալակ, ոսկեպղոճ, ոսկե-ջուր, ոսկեջրել, ոսկեքոչոր։