cf. Հակառակաբան.
Իսկ երկրորդն հակաբան խորհրդական յաստուածային գրոց առ փորձօղ դեւսն. (Սոկր.։)
ballast.
inverse, inverted.
Ամենայն առինչքն առ հակադարձսն ասին. հիկէն, ծառայ՝ տեառն ասի ծառայ, եւ տէր՝ ծառայի ասի տէր. (Արիստ. առինչ.։)
Իսկ ենթակրութիւնք ի հակադարձից յատկիցն ամենայն իրօք առնու. (Անյաղթ պորփ.։)
antithetic, opposite.
to oppose.
Զըստ որակին դադարութիւն հակադրիցէ այնմ եւ այլն. (Արիստ. շարժ. ՟Բ։)
opposition;
contrast;
antithesis.
ἁντίθεσις oppositio. Ընդդիմադրութիւն. ներհակութիւն. հակակայութիւն. անմիաբանութիւն.
Գրեալ ըստ հակադրութեան դիմաբանութեան. (Շ. բարձր.։)
Տարբերք են այսք հակադրութիւնք (ի) միմեանց։ Որպէս ստորասութիւն եւ բացասութիւն. քանզի եւ ի վերայ սոցա յեղանակ հակադրութեան նոյն օ. (Արիստ. հակակ.։)
reactive.
reaction.
equal, even, exact.
Իբր Հակ հակ. այսինքն Զուգակշիռ հակեալ յերկուս կողմանս. հաւասար. արդար.
Ո՞ւր հայկակ, որ ըստ հաւուն իւր հակակ, որ հարթակ հաւասար. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
opposite, contrary.
ἁντικείμενος, -ον oppositus, -um. Որ ի մի կողմն հակեալ՝ հակառակ կայ միւսումն. հակադրեալ. ներհակ. դէմընդդէմ գտեալ յիմիք կարգի. դէմ ելած՝ եղած՝ կայնած.
Յաղագս հակակայից, կամ հակակայց. իբր առինչք, կամ իբր ներհակք, եւ կամ իբր պակասութիւն եւ ունակութիւն, եւ կամ իբր ստորասութիւն եւ բացասութիւն. (Արիստ. հակակ.։)
Զբոլորսն զամենայն եւ զհակակայսն միեղինաբար շարառեալ. (Դիոն. ածայ.։)
Որ փոխանորդենն զնոսա հակակայքն. ծաղր ձեր ասէ ի սուգ դարձցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Վասն հեզութեան եւ համարձակութեան, եւ հակակայց նոցին. (Ոսկ. գծ.։)
Ըստ քառից սեռից որակութեանց՝ ըստ խառնուածոց հակակայից շարժմանց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Եւ կամ զդարձեալս ի հակակայս խայտաբղետութեան մեղացն գունով. (Նար. խչ.։)
to oppose, to withstand.
ἁντίκειμαι, ἑναντίουμαι opponor, adversor, obsisto. Հակառակ գտանիլ կամ ելանել. հակադրիլ. դիմադրիլ. ընդդէմ դառնալ.
Սովորեցաւ հակակայիլ։ Ասի այլ այլում հակակայիլ քառաբար. որպէս կրկնապատիկն՝ կիսոջ. չար, բարւոջ. կուրութիւն՝ եւ երեսք (այսինքն տեսութիւն աչաց). նստի, ոչ նստի։ Մակացութիւն մակացելումն իբրեւ առինչք հակակային. (Արիստ. հակակ.։)
Որպէս առողջութիւն եւ հիւանդութիւն հակակայեսցին։ Հակակայի նմանոյն անմանն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մոլութիւնն հակակայի առաքինութեան. (Ոսկիփոր.։ (որ ըստ յետնոց ասի՝ Հակադրիլ։))
Այս ինչ է՝ որ ինձ հակակայի գործել՝ զքաղաքականս. եւ ամենեւին գեղեցկապէս իսկ թուի ինձ հակակայիլ։ Եւ միայն ի պահանորդացն հակակայեցայ (ընդ) ձեզ. ոչինչ առնել առանց օրինաց. (Պղատ. սոկր.։)
Երբեմն հակակայեալ (դէմ ընդդէմ կացեալ), եւ երբեմն ընկողմանեալ. (Պղատ. տիմ.։)
opposition, resistance;
antiperistasis.
ἁντίστασις resistentia, oppositio, obluctatio Հակադրութիւն. ընդդիմութիւն յիմիք կարգի. հակառակութիւն. խտիր.
Հաւասար հակակայութիւն ունին ծանր առ թեթեւն, եւ ջերմն առ ցուրտն. (Արիստ. աշխ.։)
Ամենայն եղեալ կա՛մ ի հակակայց եկաց, եւ կամ ընդունակ է հակակայութեան. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։)
Ոչ գոյ այլ հակակայութիւն ի յաստուած, եթէ ոչ ըստ առնչական յատկութեանց եւ ծագմանն. (Մխ. ապար.։)
antipathetic.
ἁντιπαθής contrariam adfectionem habens, contrarius. Որոյ կիրքն կամ բնաւորութիւնն հակառակ է այլումն. ներհակակիր. հակառակ. անմիաբան.
Ի սահմանս՝ հակակիրք միմեանց լինին բառք եւ իրք. քանզի յորժամ սահման առաւելու բառիւք՝ նուազեն իրք (ամփոփեալք յուրոյն տեսակ). (Սահմ. ՟Դ։)
counterpoise;
— գոլ, to counterbalance.
Այր հաւատարիմ՝ ոսկւոյ եւ արծաթոյ հակակշիռ գոլ արժանագոյն, ի դժուարագոյն հակառակութեանն ճողոպրելով. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
antipathy.
contradictor, disputer, debater, controversialist;
dialectician.
Դիմախօս, հակաճառօղ. եւ Դիմախօսութիւն, հակաճառութիւն.
Դիոնեսիոս աղեքսանդրացին ի հակաճառին, որ ընդդէմ պօղոսի սամոստացւոյ. (Ասող. ՟Գ. 21։)
to contradict, to dispute, to debate.
ἁντιρρέω contradico, altercor Հակառակ այլում ճառել, վիճել. դիմախօսել, հակառակիլ բանիւ. հակաճառիլ, դէմ խօսիլ.
Տրամաբանականք ոչ ինքեանք առնուն, այլ զոր տայցէ այն՝ որ հակաճառէն սմա։ Որպէս զի շառագունեալ զհակաճառօղն առ ինքեանս ցուցանիցեն. (Անյաղթ պերիարմ.։)
contradiction, controversy, dispute, discussion;
dialectics;
ոգի հակաճառութեան, spirit of contradiction.
Զստեղծեալն եղծանել հակաճառութեամբ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Այսպիսում առն եթէ ոք հռետորաբար կամեսցի ըստ արժանն հակաճառութիւն ինչ (առնել). (Մագ. ՟Խ՟Գ։)
Իսկ (Մաքս. եկեղ.) Հակաճառութիւն դնի որպէս Ստորասութիւն, կամ հակումն եւ հաւանութիւն առ ասացեալս. իսկ Անհակաճառութիւն՝ որպէս բացասութիւն. որ են սովոր թարգմանութիւնք։
opposing, adversary.
ἁντίπαλος adversarius in lucta, oppositus. Դիմամարտ. հակառակ. ներհակ. ոսոխ.
Մառախուղ. եւ հակամարտ սորա ասացեալ լինի պարզութիւն. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Հակառակամարտութիւն.
leaning, inclined;
prone, bent, disposed;
— ի չարն, prone to evil, inclined to mischief.
ἁντίρροπος in contrariam partem vergens. Հակամիտեալ. ոյր մէան է հակեալ ի մի կողմն. յօժար. բերեալ.
Մոլորակք եօթն եղեն՝ հակամէտք ըստ նմին, եւ իբրեւ զնոյն ունելով ապականութիւն. (Փիլ. այլաբ.։)
Ի չարն միշտ հակամէտ գտեալ։ Հակամէտ լինել ի վատթարն։ Հակամէտ ի չարն բերիւր. (Յհ. կթ.։)
Յիւրաքանչիւր ուրուք յախտս հակամէտ (յն. հակամիտութիւն) լինելով՝ ընդ իւրաքանչիւրովք ախտիցն ընդ կերպարանօք մտանէ. (Նիւս. երգ.։)
Կարգէր ի վերայ երկրիս ըստ հակամէտ բարուց իւրոց հրամանատարս, որք զերկիւղ աստուծոյ անգամ եւ ընդ միտս ոչ ածէին. (Ղեւոնդ.։)
to lean, to incline, to be prone to, to feel inclined or disposed for, to lean to the side of, to have an inclination to.
Ի չարն հակամիտէ կամ հակամիտեցին. (Յճխ. ՟Ե. ՟Ժ՟Թ։)
Առ ի յետոյսն հակամիտեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Յո՛ր կողմն հակամիտէ կշիռն. (Շ. հրեշտ.։)
Իշխանականաւն հակամիտեցին յոր եւ կամեցան. (Լմբ. ժղ.։)
ἁντιρρέπω in contrariam partem vergo, praepondero, propensus sum. Հակամէտ լինել. ի մի կողմն կամ ի հակառակ կողմն միտել. յօժարիլ. կուսակից լինել. բերիլ.
Յանշահ հակամիտէ կողմն. (Պիտ.։)
Զոր ոչն կամիմ, յայն հակամիտիմ ի չարն. (Ոսկ. հռ.։)
Մի եւ նոյն անձնիշխանութիւն առաջնորդականիս յերկուս կողմանս հակամիտեսցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եւ մերոյն խոսրովու ոչ յոք հակամիտեալ. (Խոր. ՟Բ. 72։)
decline, inclination, proneness, tendency, propensity, disposition;
idiopathy.
Որ ի մեղսն է հակամիտութիւն։ Առ չարն հակամիտութիւն. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ժ՟Է։)
Ի բարձունս զհակամիտութիւն բնութեանն ունի. (Նիւս. երգ.։)
Ի հակամիտութիւն հակառակացն բերեալ. (Յհ. կթ.։)
Ինքնագործ հակամիտութեանց. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Կարող է ցանկական մասն հոգւոյս մերոյ յերկոսին դառնալ հակամիտութեամբ. (Խոսրովիկ.։)
to emulate;
to rival, to vie with, to antagonize.
ՀԱԿԱՄՏԵԼ ՀԱԿԱՄՏՈՒԹԻՒՆ Կա՛մ գրելի Հակամիտել, Հակամիտութիւն. եւ կամ իմանալի, Հակիլ մտօք. եւ Ի վէգ կամ զհետ մատնել գովէի հակառակութեամբ. գուն գործել. ճիգն. փոյթ.
Զկամացն ի վեհագոյնսն հակամտութիւն. (Նչ. եզեկ.։)
emulation, competition, strife, contention.
ՀԱԿԱՄՏԵԼ ՀԱԿԱՄՏՈՒԹԻՒՆ Կա՛մ գրելի Հակամիտել, Հակամիտութիւն. եւ կամ իմանալի, Հակիլ մտօք. եւ Ի վէգ կամ զհետ մատնել գովէի հակառակութեամբ. գուն գործել. ճիգն. փոյթ.
Զկամացն ի վեհագոյնսն հակամտութիւն. (Նչ. եզեկ.։)
antipope.
contrary, opposite;
adversary, hostile, unfavourable, inimical;
discordant;
incompatible;
against, contrary to;
opposite, facing, in front of;
զնորին —ն, նմին or նորին —, ի —էն, ընդ —ն, on the contrary, on the wrong side;
against the grain, in a contrary sense, backwards;
ամենեւին իսկ —, directly or diametrically opposite, quite the reverse;
— ուղիղ մտաց, in spite of sense and reason;
— կամաց նորա, against his will or grain, in spite of him;
forcibly;
— կալ, to stand, remain, stay or stop in the face of, in front;
to oppose, to withstand, to resist, to make head against, to cope with;
— լինել, to be contrary, to oppose;
ընդ —ս լինել միմեանց, to be at variance;
—, ի —ն or ընդ —ս ելանել, մտանել, ընթանալ, լինել, to oppose, to form an opposition to, to rise up or against, to go against, to run counter, to withstand, to counteract, to thwart, to cross;
ընդ —ս ելանել, cf. Հակամտեմ.
ἑναντίος, ἁντικείμενος, contraius, adversarius, adversus, oppositus. Իբր Հակ առ հակ, կամ հակ առեալ. հակակայ. ներհակ. ընդդիմակ. ընդդէմ. դիմակաց. անմիաբան. դէմ. գարշը, զըտտ, միւխալիֆ, նագըս, նահեմթա.
Ամենայն ինչ հակառակ է անզգամի։ Զբազում ինչ հակառակ անուանն յիսուսի նազովրեցւոյ գործել։ Ամենայն մարդկան հակառակ եղեն. եւ այլն։
Եդաւ չար հակառակ բարւոյ, եւ խաւար հակառակ լուսոյ. (Մծբ. ՟Թ։)
Առաքինեացն, եւ սոցա հակառակի՝ անխնայ արարողացն չար։ Ի հակառակէն ճանաչի։ Յերկուց հակառակաց խառնեալ՝ ի բարւոյ եւ ի չարէ. (Պիտ.։)
Եւ ըզգալի տարերց քառից՝ հակառակաց միաբանից. (Շար.։)
Ո՛չ է ծայրագունիցն հակառակից միանգամայն հաղորդիլ. (Դիոն. եկեղ.։)
Ի հակառակիցն բազում են վարձք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի բարկութենէ, կամ յայլ իմեքէ ինչ ի հակառակիցն կրեալ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Հակառակօքն զհակառակսն բժշկէր. (Ածաբ. ի կիպր.։ եւ Շ. մտթ.։)
Յարոյց տէր սատան սողոմոնի ղռաղոն, եւ եղեւ հակառակ իսրայէլի զամենայն աւուրս սողոմոնի. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 23=25։)
Ամենայն որ բարւոյ հակառակ կայ, սատանայ անուանի. (Յճխ. ՟Ի։)
Զհակառակ չարն ունիք ձեզ հայր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Յաւելու ղուկաս եւ այլ իմն ի բանս հակառակին (այսինքն սատանային). (Շ. մտթ.։)
Ընդդիմամարտ գոլով նոցին՝ զհակառակսըն վանէին. (Շ. եդես.։)
Ի հակառակացն սիրեաց աղարտ վարել ձեռանէ. (Պիտ.։)
սեռ. խնդ. κατά, ἑναντίον, contra, adversus. Ընդդէմ. ներհակ. գարշը.
Հակառակ իմ է։ Հակառակ յիսուսի։ Հակառակ ժողովրդեանն։ Ո՞վ իցէ մեր հակառակ, եւ այլն։
Որ ո՛չն է ընդ մեզ հակառակ. (Մրկ. ՟Թ. 49։)
Եւ ո՛չ էութիւն հակառակ նմա. (Եզնիկ.։)
Պէսպէս առմամբ. ներհակ. գարշը.
Զնոյնս հակառակ ընդդէմ քեզ եդից. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Արդ հակառակ եւս դի՛ր միածնին որդիութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Թագ նմա կապեալ, եւ հակառակ թագաւորացուցեալ. (Յհ. կթ.։)
ՀԱԿԱՌԱԿ ԿԱԼ. ἁντίστημι, ἁντίκειμαι, ἑναντιόμαι, resisto, adversor. Ընդդէմ կալ. հակառակիլ. դէմ կենալ, կայնիլ. գարշը տուրմագ.
Հակառակ կան աջոյ քո։ Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ։ Որ կայցեն ձեզ հակառակ։ Եկաց հակառակ եղբօր իւրում։ Հակառակ կացից նմա։ Մեղք մեր հակառակ կացին մեզ։ Հակառակ կացին գործոց մերոց, եւ այլն։
Յօրէ յորմէ կացեր հակառակ. (Աբդ. 11։)
Իշխան թագաւորութեան պարսից կայր հակառակ ինձ. (Դան. ՟Ժ. 13։)
ԸՆԴ ՀԱԿԱՌԱԿՍ կամ Ի ՀԱԿԱՌԱԿՍ ելանել. կամ մտանել, գործել, կամ ընթանալ, կամ լինել, է Հակառակ կալ, հակառակիլ, բերիլ ի հակառակութիւն. եւ Դէմ ընդդէմ ճգնիլ. մրցիլ. καθίσταμαι եւ այլն.
Սիմովն ընդ հակառակս ել քահանայահետին. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 4։)
Ընդ հակառակս ելեալ ատէին զնա. (Նախ. եզեկ.։)
Լաւն քաջութեամբ ընդ վատթարիկն ի հակառակս ելեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Մի՛ ընդ հակառակս ելանել հրամանին. (Վրք. ոսկ.։)
Ընդ հակառակս ելանել աստուածայնոյն խորհեցար գրոց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զսքանչելիսն տեսեալ՝ ընդ հակառակս ելանէին։ Ընդ հակառակս հանիցեն զնա մովսեսի. (Երզն. մտթ.։)
Եւ աշակայ ոչ ի հակառակս մտեալ՝ ղօղէր. (Խոր. ՟Գ. 32։)
Զամենայն ընդ հակառակս եղբօրն հրամանաց յանդգնութեամբ գործէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բայց նոքա իւրեանց փրկութեանն ընդ հակառակս եղեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34։)
Այսօր վիմին հաւատոյ եւ յովհաննու սիրելւոյ ընդ հակառակս ընթացեալ ի գերեզման յարուցելոյն. (Շար.) այսինքն մի քան զմի եագելով, կամ մին որպէս ծեր, եւ միւսն որպէս երիտասարդ, եւ այլն։
ԶՆՈՐԻՆ ՀԱԿԱՌԱԿՆ, կամ ՆՄԻՆ կամ ՆՈՑԻՆ ՀԱԿԱՌԱԿ. կամ Ի ՀԱԿԱՌԱԿԷՆ. (առանց բառի) Ո՛չ այսպէս, այլ այնպէս. ասոր դէմ, մէկալ կողմանէ, ատոր ներհակը. τ’ουναμτίον, εἱς ἑναντία ex adverso, contra եւ այլն.
Այնպիսի ինչ ոչ զգացուցին. այլ զնորին հակառակն՝ իբրեւ տեսին ... ձեռն ետուն. (Գաղ. ՟Բ. 7։)
Այսուհետեւ նմին հակառակ՝ մանաւանդ շնորհեալ նմա. (Բ. Կոր. ՟Բ 7։)
Սրբութեանցն ինչ սպասաւորութեան անօթ, կամ թէ գործոյից, կամ թէ ամենեւին նոցին հակառակ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 7։)
Զիւրեանց պաշտպանութիւն իմանային, եւ զթշնամեացն՝ զնորին հակառակն՝ զկործանումն։ Տան երբեմն զբարի, եւ երբեմն զնորին հակառակն՝ տարակոյս կորստեան։ Այլ զհակառակն եւ այլն. (Պիտ.։)
Երանի՜ թէ յանօգուտ միայն (վարէիք զլեզու), նա աւանիկ զնորին հակառակն՝ եւ ի վնասակարս եւս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ի սորին հակառակէ, նոյն անցանէ եւ ընդ արեգակն. (Շիր.։)
contradictor;
contradictory, thwarting.
Բազում սէրն հակառակաբան արար զնա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
Հա՛րկ է եւ պղերգին եւ զհակառակաբանին զգործն օտար համարել յեղբայրութենէ. (Բրս. հց.։)
to contradict.
Վրիպեալ գտանին հերետիկոսք, որ հակառակաբանեն (ընդդէմ պատկերաց). (Վրթ. քերթ.։)
Կամ դիմախօսել անձամբ անձին. հակառակաբանել. իր ասածին դէմ խօսիլ.
Ոչ հակառակաբանելով ինչ ասէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
contradiction;
antilogy, antiphrasis.
Ի շատախօսութիւնս եւ ի հակառակաբանութիւնս. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։ Շ. ընդհ.։)
Եւ ոչ եթէ այս միայն թու հակառակաբանութիւն, բայց է եւ այլ որ ո՛չ է նուազ քան զայս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։)
in a contrary manner, in opposition.
ἑξ ἑναντίας ex adverso. Ընդ հակառակս. հակառակ կալով կամ լինելով. դէմ ընդ դէմ.
Առ որ դու հակառակաբար ընդդէմ յարուցեալ գրեցեր. (Յհ. իմ. երեւ.։)
dissonant, discordant.
Ըստ խառնման իմն յարմարութեան հակառակաբարբառ նուագեն երգս։ Իբր ի հակառակաբարբառ երգս առ մի եւ նոյն խառնուած յարմարութեան. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին.։)
running contrary.
Արար Աստուած զլուսաւորսն ի սկզբանէ հակառակագնաց միմեանց. (Վեցօր. ՟Զ։)
Որ հակառակ գնայ, կամ ընթանայ աննման այլոց.
contraposition.
Ընդ հակառակս դասաւորութիւն. ընդդիմութիւն. բաղդատութիւն ըստ տարբերութեան. ἁντίταξις.
Մի՛ կարծեր այժմ ա՛րս ըստ առ կանայս հակառակադասութեան ասացեալ. (Փիլ. տեսիլ աբր.։)
counter-poison, antidote.
Իբրեւ մահկանացու դեղոց (այսինքն մահաբեր թունից) բժշկութիւն՝ հակառակադեղ զբանս զայս գտցեն. (Փիլ. սամփս.։)
cf. Խոտորնակի.
ἑναλάξ, ἑνηλλαγμένος praeposterus, -re. Դէմ ընդդէմ. ընդ հակառակս. խառնակ. խոտորնակի.
Եթէ հակառակադէմ զինեսցէ ոք, որպէս թէ ծածկիցէ զդէմսն, եւ յետս կոյս դարձուցանիցէ զգագաթն սաղաւարտին. (Նիւս. կուս.։)
opposed;
opposing, adverse.
ἁντίθετος oppositus, adversarius. Հակառակ եդեալն, կամ դնօղն. հակադրեալ. հակակայ. եւ Հակառակորդ. դիմախօս.
Զի՞ կայր ինձ ընդդիմանալ, իբրեւ ի հակառակադիր կշռոցն հակամիտել. (Փիլ. լին.։)
Ի հակառակադիր եւ ոխերիմաց կամաց. (Յհ. կթ.։)
Լեզուք պիղծք եւ հակառակադիրք. (Առ որս. ՟Ա։)
Ունիմք առ այս եւ զհակառակադրացն զբանս. (Իգն.։)
Առ հակառակադիրսն են բանք. (Նոյն։)
Զհակառակադրաց հաւատոյն, վասն որոց ճառէ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
cf. Հակադրութիւն.
ἁντίθεσις oppositio.Հակադրութիւն. դիմադրութիւն. հակակայութիւն. ընդդիմութիւն. առարկութիւն.
Որ վասն հակառակադրութեանց (յն. հակառակադրաց) են բանք. (Առ որս. ՟Ե։)
Անուանեաց զդրախտն փափկութիւն՝ ըստ հակառակադրութեան ցաւագին եւ դժնդակ կենացն։ Անծանր ըստ առ ծանր հակառակադրութեան. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զի՞նչ է զոր կամից այժմ հակառակադրութիւնս այս (յասելն, ոչ ոք, եւ ամենեքեան). (Եփր. աւետար.։)
Երկնեա՛ զհակառակադրութիւնս, եւ ես զբանից զընթացս. (Ճ. ՟Գ.։)
Լսես զհակառակադրութիւնս, եւ դատիս ի խղճէ մտացս. (Լմբ. պտրգ.։)
occupying a station, an office to the prejudice of another;
— պատրիարք, pseudopatriarch.
ἁντίθρονος pseudopatriarcha, antipapa. Նստեալն յաթոռ իշխանութեան հակառակ հարազատ աթոռակալի. անհարազատ կամ սուտ առաջնորդ.
Զի լիցի ընդդիմափառ մեծին սահակայ, եւ հակառակաթոռ. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Կացուցին հակառակաթոռ սրբոյն սահակայ զսորմակ մոլի. (Արծր. ՟Ա. 15։)
cf. Հակառակաբան.
Ոչ ամենեքեան հակառակախօսք լինէին, այլ՝ ոմանք հաւանէին, եւ ոմանք ոչ. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Հակառակաբանութիւն.
Եւ իմ դստերք, ծաղրածութիւնն, խեղկատակութիւնն, հակառակախօսութիւնն. (Կլիմաք.։)
peace-breaking, seditious, factious.
Ծնուցիչ հակառակութեան. խռովարար. կամ ծնունդ հակառակութեան.
Սոքա են որդիք հակառակածնոյցք, եւ սոքա են պտուղ հերձուածոց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Հակակայ.
Հակակայ. որ ոչ կարեն կալ ի միասին. հակառակորդ. ոսոխ. դիմակաց.
Սրբութիւն եւ անզգամութիւն ի միասին հակառակակայք են միմեանց. (Մաշկ.։)
Իժն ի վեր համբարձեալ զագին՝ շարժէ զայն պատրելով. զի իբր առ հակառակակայ կենդանի պատրեալ ձգեսցի. (Փիլ. լիւս.։)
cf. Հակառակաբարբառ.
Իբր ի հակառակաբարբառ եւ ի հակառակաձայնս երգս առ մի եւ նոյն խառնուած յարմարութեան. (Փիլ. լին.։)
Նոր սաղմոսարան, եւ հակառակաձայն դաւթի. (Առ որս. ՟Թ։)
opponent, adversary, antagonist;
contest, resistance;
combat, conflict.
ἁντίμαχος, ἁντίπαλος adversarius, hostis. Ընդդիմամարտ. հակառակորդ. թշնամի. ոսոխ. ախոյեան.
Մի ոք ի ձէնջ զհակառակամարտիցն զհազարսն կոտորեսցէ. (Պտմ. աղեքս.։)
Տեւել պարտ եւ արժան է առաքինաբար ի հարուածս հակառակամարտացն. (Բրս. գոհ.։)
Ըմբիշ արիաբար ի վայր արկանէ զհակառակամարտն իւր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
Հակառակամարտն կործանեսցի։ Ի վայր կործանել զհակառակամարտսն բարեձեւութեան. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Ընդդիմակաց լինել հակառակամարտիցն ի պատերազմի։ Աներկիւղս պահին ի հակառակամարտիցն։ Զանգիտեցին ի բազմութենէ հակառակամարտիցն. (Ժմ.։ Յհ. կթ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Հրեշտակն հակառակամարտ միշտ կռփէ զմիտս. (Լմբ. սղ.։)
ՀԱԿԱՌԱԿԱՄԱՐՏ. գ. ՀԱԿԱՌԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ Ընդդիմամարտութիւն. հակառակութիւն. կռիւ.
Թողեալ զհակառակամարտն՝ խօսին ի խաղաղութիւն. (Արծր. ՟Գ. 15։)
Ամենայն աղմուկ եւ հակառակամարտութիւն. (Զքր. կթ.։)
Յամենայն սատանայական հակառակամարտութեանց. (Լմբ. սղ.։)
antagonism.
ՀԱԿԱՌԱԿԱՄԱՐՏ. ՀԱԿԱՌԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ Ընդդիմամարտութիւն. հակառակութիւն. կռիւ.
Թողեալ զհակառակամարտն՝ խօսին ի խաղաղութիւն. (Արծր. ՟Գ. 15։)
Ամենայն աղմուկ եւ հակառակամարտութիւն. (Զքր. կթ.։)
Յամենայն սատանայական հակառակամարտութեանց. (Լմբ. սղ.։)
cf. Հակառակածնոյց.
Արդարութիւն եւ անիրաւութիւն հակառակայք են միմեանց. (Մաշկ.։)
Յորդորիչ ի հակառակութիւն.
Սոքա են հակառակայորդորք, խռովարկուք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
quarrelsome, mischief-making, meddlesome, seditious, mutinous, litigious;
— միտք, spirit of contradiction, of contrariety.
φιλόνεικος contenstiosus, altercator. Սիրօղ հակառակութեան. կռուասէր. ըմբոստ.
Զհակառակասէր զսատանայ անուն ժառանգեաց։ Հակառակասէր աստուածամարտն ի վայր կործանեալ։ Որ զհակառակասէր եւ զդժնդակ վարս ուղղէ. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Զ. եւ ՟Ե։)
Թէ եւ կարի ոք ի հակառակասէր վիճողացն իցէ. (Պիտ.։)
Տգիտաց եւ հակառակասէրաց. (Շ. թղթ.։)
Յայտնապէս ահա երեւէր ստութիւն հակառակասիրին. (Ղեւոնդ.։)
love of contention, factious spirit.
φιλονεικία rixarum amor, contentio, pertinacia, aemulatio. Սէր եւ ոգի հակառակութեան. որ եւ ըստ յն. ոճոյ՝ Յաղթասիրութիւն.
Բազում անգամ դառնայ ճշմարտասիրութիւնն ի հակառակասիրութիւն. (Եփր. աւետար.։)
Սակս խակութեան նոցա եւ հակառակասիրութեան. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Դ։)
(Զբանս հարց) առնուն հակառակասիրութեան իւրեանց ջատագովս. (Շ. թղթ.։)
Ոչ բնաւ լուծմանց ինչ կարօտանայ, այլ՝ հակառակասիրութեան. (Պիտառ.։)
contrary, adverse, opposite.
ἁντίτυπος, ἁντιτυπής adversam formam habens, contrarius. Որոյ տիպն եւ կերպարանն հակառակ է այլում. աննման. դէմ ընդդէմ. ներհական.
Զի թէ քրիստոս լոյս, ապա հակառակատիպն՝ խաւար։ (Զգալին եւ զիմանալին) զհակառակատիպ զսոսա ջրոյ նմանեցուցանէ։ Եւ ո՛չ զսիրոյն բողբոջս (է տեսանել) ի հակառակատիպ ծաղկանցն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Նոյն այր հակառակատիպն եփրեմի. (Ճ. ՟Ա.։)
Երեւումն ծագման լուսոյ արեգական արդարութեան հակառակատիպ գոլով եւ ընդդիմահար դիցն պաշտամանց։ Ներհակասէրն հակառակատիպ պարտաւորեալ՝ զպարտուցն իւրոց հատոյց զտոյժս. (Անան. եկեղ։)
Հակառակատիպ այսմ. այսինքն զսորին հակառակն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Կ՟Գ։)
eluded, vain, useless, frustrated;
—, ի —, ի —ս առնել, կացուցանել, հանել, to frustrate, to deceive, to deprive, to elude, to avoid, to render vain, to render abortive, to make useless;
to annul, to invalidate;
—, —ս լինել, ելանել, to deceive one's self, to be frustrated, to deprive one's self, to be vain, useless, to miscarry, to escape.
ՆՀԲ լծ. դեր, դերբո կ։ Տէրվ. Նախալ. 84՝ թառամիլ, դորսովել, երաշտ, լտ. terra ևն բառերի հետ հնխ. tars արմա-տից։ Հիւնք. տերև բառից։ Պատահական նմանութիւն ունին քրդ. [arabic word] direw, [arabic word] direvin, darav «պատիր, սուտ, ստախօսութիւն», որոնք գալիս են պրս. duruγ ձևից։
Դերեւս արար զհակառակութիւն հակառակողաց։ Ի դերեւս առնեմք զփրկագործութիւնն։ Մի՛ դարձուցաներ զերեսս քո առ ի դերեւ առնել զխնդրուածս մեր։ Ի դերեւս արար զմահն քրիստոսի. (Լմբ.։)
content, easy, satisfied;
— լինել, to be content, satisfied, to take it kindly.
«գոհունակ» Ագաթ. Եզն. Ոսկ. ա. թես., որից՝ գոհանալ ՍԳր, գոհութիւն «շնոր-հակալութիւն, գոհունակութիւն» ՍԳր, «Հա-ղորդութիւն» (թրգմ. յունարէնից) Ոսկ. մ. ա-25. Ագաթ., գոհացողութիւն Սիր. ժէ. 25. լթ. 20, գոհաբանել Շար. խոսր. Նար. կուս., դժգոհ Ոսկ. մ. ա. 25. Եւագր. գրուած է նաև տժգոհ Ոսկ. Կող., տժգոհիլ Փիլ. Յս. որդի, որոնք յետին տառադարձութեան արդիւնք են։ Նոր բառեր են՝ գոհունակ, գոհունակութիւն, անգոհունակ, ինքնագոհ, գոհացուցիչ, անգո-հացուցիչ ևն։
εὑχαρίστατος, ἰκανός contentus, satisfactus, gratus (animus) Արմատ Գոհանալոյ, իբր Գոհացեալ. շատացեալ. հաճ եւ հաւան՝ շնորհակալութեամբ հանդերձ. վարի ընդ էական բայի.
wave, billow;
contest, contrariety.
. մէկ անգամ ունի Ոսկ. բ. տիմ. ա. էջ 168 «Մինչդեռ սկիզբն էր քարոզութեա-նըն, մինչդեռ ամենայն ինչ եղծ զեղծ էր, մինչդեռ կարի թշնամութիւնն էր, մինչդես յամենայն կողմանց դնդղանք (այլ ձ. դան-դաղանք) էին».-ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են «ա-յիք, ծփանք. 2. վէճ, հակառակութիւն» և ա-ռաջին նշանակութեամբ ուզում են կցել գւռ. դնդեղ, դնդող «ալիք» բառին։
ռմկ. դնդղներ, դնդեղ. Դէմ ընդդէմ բախումն. ալիք. ծփանք. եւ Խնդիր հակառակութեան. ընդդիմադրութիւն. ներհակութիւն.
involuntarily;
by force, with regret, reluctantly;
եթէ կամաւ, եթէ ակամայ, willing or unwilling.
, ի հլ. «իր կամքին հակառակ, չուզենալով» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ., որից ակա-մայացեալ «ակամայ սխալած» Թուոց ժե 28. յակամայց (այժմ ակամայից) Փիլ. ա-կամայաբար Ոսկ. ակամայութիւն «բռնա-բարութիւն» Կանոն. Սարգ.։
ἁκούσιος, ἁβουλήτος involuntarius Ոչ կամեցեալն. անկամաւոր. բռնական. պատահական. չուզելով եղած, կամք չեղած. իրատէթսիզ, պիիխթիյար.
involuntary;
forced, constrained.
, ի հլ. «իր կամքին հակառակ, չուզենալով» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ., որից ակա-մայացեալ «ակամայ սխալած» Թուոց ժե 28. յակամայց (այժմ ակամայից) Փիլ. ա-կամայաբար Ոսկ. ակամայութիւն «բռնա-բարութիւն» Կանոն. Սարգ.։
ἁκούσιος, ἁβουλήτος involuntarius Ոչ կամեցեալն. անկամաւոր. բռնական. պատահական. չուզելով եղած, կամք չեղած. իրատէթսիզ, պիիխթիյար.
reason, cause, account, sake.
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ալագի «տեղ», երբեմն նաև «ճամբայ, շաւիղ». Գանմզադենիթ գզանի ուփլիսանի, դա ծրփել-հղ'ոււէնիթ ալագանի միսնի «պատրաստ արարէք զճանապարհ տեառն և ուղիղ արարէք զշաւիղս նորա». Մրկ. ա. 3. ափխազ. ալագօ «ճամբայ»։-Կայ նաև չէրքէզ. ogogu «ճամբայ», որ անշուշտ պատահական նմանութիւն ունի։
Մի՛ ինչ պատճառս տալ հակառակորդին ի հայհոյութեան աղագս (կամ հայհոյութեան աղագաւ). (Ա. Տիմ. ՟Ե. 14։)
early-rising, diligent.
Ունինք նաև գնչ. aкan «հիմայ», aкana «անմիջապէս», aкanaк «մի րոպէ», aкano «րոպէապէս» (տե՛ս Vaillant, cram. Dial. et voc. des Bohémiens Paris 1868, էջ 94), որոնք սակայն պատահական նմանութիւն ունին։
(որոյ հակառակն է Անագան։) Ժրաջան. փոյթ. անդանդաղ. չիւսթ, մուգայէտ.
uneven.
, ի-ա հլ. «անստոյգ» Փիլ. լին. Գր. տղ. 70. Արիստ. հակակ. որից դա-րակոճատ «զոյգ և անզոյգ թուերից բաղ-կացած մի թիւ» Փիլ։
περιττός, -σσός, -όν (այսինքն աւելի). impar. (որպէս կոճ հատեալ ուրոյն) Թիւ անզոյգ, հակադրեալն դարի, այսինքն զոյգ թուոյ.
Դար եւ կոճատ զթուոյ ստորոգին. եւ Հարկաւոր է միումն ի թուոջն (այսինքն թուով) գոլ կամ կոճատ, կամ դար։ Ոչ է սոցա եւ ոչինչ ընդ մէջ, ո՛չ հիւանդութեան, եւ ողջութեան, եւ ոչ դարի եւ կոճատի. (Արիստ. հակակ. ՟Գ.)
scuffle, struggle;
strife, contest, debate, dispute, squabble, difference, contention, quarrel, wrangling;
skirmish, combat, battle;
— ոտից, place to put one's foot;
ի — կալ, to oppose, to resist, to contend, to contest, to combat;
to come to blows;
ի — արշաւել, to take the field, to open the campaign;
ի — կոչել, to throw down one's glove, to defy, to challenge.
Klaproth, Asia polygl. 101 պրս. griw, ռուս. krik բառերի հետ։ ՆՀԲ կռիւ «մարտ» լծ. իտալ. guerra, պրս. և հյ. գոռ, կուռ ևն, իսկ կռիւ ոտից լծ. կառչիլ։ Peterm. 73 լծ. խռովիլ։ Muller, Kuhns u. Schleich. Beitr. 5, 141 ոնդ. xru «գոռ, սոսկալի»։ Հիւնք. գրուան բառից։ Bugge, Lуk. St. 1, 73 Կարիացոց Kρύα քաղաքի անուան մէջ է ուզում տեսնել։ Բ. Խալաթեան, ՀԱ 1902, 309 դրաւ ասոր. [syriac word] qārha «կռիւ» բառից։ Նոյնը յետոյ Մառ, Гpaм. др-арм. яз. 14։ (Ասորի բառի ցեղակիցներն են եբր. [hebrew word] qərāb արամ. [hebrew word] qərābā, ասուր. karabu «կռիւ, պատերազմ», որոնց ընդհանուր ռեմաևան արմատն է qrb «մօտենա-մերձենալ, մի բան մատուցանել, կռու-իլ»)։ Չօրպաճեան, Բազմ. 1908, 359 պրս. γərīv, անգլ. fray, լատ. fricare։ Karst, Յուշարձան 399 ասուր. karabu, 405 սումեր. kur «թշնամանալ», իսկ հյ. կռուան= էջ 420 թթր. qur-maq «կա-ռուցանել» և 425 թթր. qar «ձիւն»։ Աանտալճեան ՀԱ 1913, 400 խալդ. kurj «մարտ» և հյ. գոռալ։ Պատահական նը-մանութիւն ունին գերմ. Krig «կռիւ» (առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «ջանք» ըստ Kluge 280), ռուս. крикъ «ճիչ», պրս. [arabic word] γərīv «դոռում, գո-չում», ինչպէս նաև արաբ. [arabic word] farīv
μάχη pugna, rixa, contentio στάσις seditio. (լծ. իտ. կուէ՛ռռա. պ. եւ հյ. գոռ. կուռ. եւ այլն։) Վէճ. կագ. մաքառումն. մարտ. պատերազմ. հակառակութիւն բանիւ կամ գործով կամ զինու. Խօսք քօրաթայ, իրարու փակչիլը՝ կպուր կպուրի գալով, ծեծկուիլը, ծեծ.
Բազմաց մին լինել սկիզբն է կռուոյ, եւ կռիւն՝ հակառակութեան, եւ նա լուծման. (Առ որս. ՟Է։)
will, testament, last will testament;
— առնել, to make one's will;
կտակաւ տալ՝ թողուլ, to bequeath by will, to leave a legacy to;
կատարել զ—, to execute a will.
ՆՀԲ մեկնում է կիտադրեալ կամ կի-տակ։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vid «գի-տել» արմատից։ Հիւնք. լտ. codex «օ, րինադիրք»։ Պատահական նմանութիւն եւնին բաբել. gittu, որից ասոր. [arabic word] gcta «կտաև»։
Այս բանքս գրեցաւ մուրհակ, եւ տուաւ առ ի զկնի եկեալսդ կտակ յիշատակի։ Կտակ խրատուցս. (Լմբ. ժղ.։)
short;
little;
short, brief, curt, concise, succinct, laconic;
— հասակաւ, short in stature;
—ոյ ճանապարհ, the shortest way;
ընդ —ոյ գնալ, to take the shortest or nearest way, to take a short cut;
ի —ոյ or — ի —ոյ, short, brief, abridged, summary;
in short, briefly, in a few words, laconically, succinctly, summarily;
ի —ոյ, in a short time, quickly;
ի —ոյ հատանել, to cut short, to state in few words.
Klaproth, Asia pol. 102 գերմ. kurz, պրս. chord, լտ. curtus հոմանիշների տաւ. curto. scarzo, ռուս. краткiи։ Տէրվ. Altarm. 30 հյ. կուրտ բառի հետ նոյն է դնում։ Նոյն, Նախալ. 70 հնխ. kart «կտրել, կոտրել» արմատի տակ դնում է սանս. kart, լիթ. kirtau «կըտ-րել», հյ. կարճ, կրճատել, կուրտ, կըրտ-ներ, լտ. curtus։ Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ. 16 սանս. varjayāmi ձևից։ Հիւնք. քերծուլ բայից է հանում։ Հիւբշ. 459 մերժում է կցել յն. ϰολοβός, ϰιλ.βόω «կարճ, կարճել» բառերին, Pez dersen, Հայ. դր. լեզ. 76 կապ չունի լտ. curtus «կարճ» բառի հետ։ (Այս-պէս նաև Walde 216, Pokorny II. էջ 580)։ Patrubány ՀԱ 1908, 187 դնում է կտրել բայից, իբր կտր>կրտ>կարտ >կարճ։ Թիրեաքեան, ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ քարձ։ Մառ ЗВО 1925, 799 և 801 ռուս. korot և գերմ. kurz ձևե-րի հետ։ Պատահական նմանութիւն ու-նի արաբ. [arabic word] qard «կարճ» (Կամուս-թրք. թրգմ. Ա. 669)։ Պատահական են թերևս նաև վրաց. դակարծախեբա «տափատի վարի ծայրը նեղացնել», կրեճա, գակրենա «խուզել, ածիլել, փոքրել զհերս»։
κολοβός currus βραχύς brevis μικρός parvus. Նուազ ըստ երկարութեան կամ ըստ բարձրութեան. հակիրճ. համառօտ. կարճառօտ. կարճիկ. կարճահասակ. եւ Սուղ ըստ ժամանակին. ... պ. խօրա. լտ. գու՛րդուս. իտ. գու՛րդօ, սքա՛րձօ. դաղմ. քռա՛թքի. Իբր հակառակ երկայն գոլոյ՝ ասի.
Եւ իբր հակառակ երկար գոլոյ,
man-servant, domestic, waiter, boy, valet, footman;
slave;
vassal, dependent, subject;
ազնիւ, հաւատարիմ —, good, faithful servant;
վարձ —ի, wages, hire;
գրատ or նշամազգեստ —ի, livery;
— առնուլ, to hire or engage a servant;
արձակել զ—, to discharge or dismiss a servant;
ի բաց արձակել զամենայն զ—ս, to clear the house;
նորոգել զամենայն զ—ս, to engage new servants.
ետր. etera «ծառայ»։ Հիւնք. լտ. salarium «վարձք» բառից։ Müller WZKM 7, 381 կցում է եբր. [hebrew word] sar, sār «հակառակորդ, թշնամի» բառին, որ փոխառութեամբ անցել է նախ պահլաւերէնի և այստեղից էլ հայերէ-նի։ Հիւբշ. 305 մերժում է։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1897. 245 յիշում և մերժում է ա-րաբ. ❇ garra «ծառայ, ստրուկ», զնդ. karāiti «մանուկ, ծառայ», իբր հնխ. karati։ Jensen, Hitt. u. Arm. 37, 79, 97 հաթ. dsari, dzarayi ձևի հետ, իսկ ՀԱ 1904, 182 հաթ. s'ariá «թագաւոր»? Patrubány SA 1, 195 լտ. grex, յն. ἀγορά, հբգ. chortar «երամ, խումբ, հօտ» բառերի հետ, իսկ ՀԱ 1ՉՈԲ. 377 արմատակից է դնում ծուռ բառին, իբր «ծռուող, խոնարհուող» նը-շանակութեամբ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 103 յն. γερων «ծեր», γραῦς «պառաւ կին» բառերի հետ (մերժում է Boisacq, էջ 145)։ Lidén, Arm. Stud. 51 հանգլ. cierran, cyrran, cerran, մբգ. kerran, գերմ. kehren «դառնալ», կիմր. gyrru «վարել, ուղարկել» բա-ռերի հետ, իբրև բնիկ հայ, հնխ. g'ers-«դառնալ» արմատից. իմաստի զար-գացման համար հմմտ. յն. πελομαι «շարժիլ» և ἀμσίπολος «ծառայ»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gara «գե-րութիւն» բառի հետ։ Բառիս վրայ խօ-սում է նաև Martti Räsānen, Die tschuwassischen Lehnwörter im tsche-remissen, Helsingfors 1920 (տե՛ս BSL 23, л 71, էջ 151), բայց այս աշ-խատութիւնը ձեռքի տակ չունիմ։ Մառ ЗВО 1924, 188 արմատր ծառ, որ նոյն է ճոր-տ բառի հետ, իսկ ճորտ=ռուս. Վорт «սատանայ»։
half;
middle;
half, semi, demi;
half, in halves, in part;
ի —, կիսով չափ, by half;
half done;
— ի —, in part, half, by halves, imperfectly;
— ժամ, half an hour;
զտասն եւ — ժամաւ, at half past ten;
— գիշեր, midnight;
ի — ճանապարհին, half way;
հեռի իբր երկու եւ — խրասախօք, about two leagues a half distant;
ի կանգնոյ եւ ի կիսոյ, a cubit & a half;
ի տարւոջ եւ ի կիսում, in a year & a half;
ի —ն վերածել, to reduce to half;
— ի — բանիւ խոստանալ, to make a half promise;
to promise with the lips, insincerely;
ի — աւուրց մեռանել, to die early, in the flower or bloom of youth;
եթէ կիսոյ — ի մէնջ մեռանիցիմք, if half of us die;
մեծ — աշխարհին աւերեցաւ, half the country was ruined;
եւ ահա ի — չէ or ոչ է ի — զոր պատմեցին ինձ, not half the truth was told me;
that which was told me was not half the truth;
—ք, կիսոց, the one, the others;
—ք..., այլք... some..., others...
ՆՀԲ լծ. պակաս, կտուր, թրք. qusur «պակաս, թերի», kes, kesik «կտրել, կտրած»։ Lag. Prov. 7, 20, Svmmic-ta 93 եբր. [hebrew word] kese «լիալուսին (որ ամսի կեսն է)», ասոր. kā̄s «լրումն լուսնի, ամսի կէսը»։ Հիւնք. կրկէս բառից։ Pedersen, Հայ. դը. լեզ. 104 կոյս, կից ձևերի հետ՝ երկու, կրկին ռառից։ Մառ, ЗВО xIx, 070 յաբեթա-կան krs արմատից հայերէնը եղել է նախ *կերծո, որից *կերս>*կեյս >կէս. հմմտ. վրաց. կերձոյ «կող, կողմ, կէս», ռե՛ս և եոլս, կործան (իսկ ИАН 192Ո. 134 և Яз. и Лит. I. 228 աւելանում է բասկ. erdi «կէս»)։Karst, Յուշար-ձան 404 սումեր. gas, kas «երկու», kasar «կէսը», 418, 423 և 428 թթր. kes «կտրել, բաժանել, կիսել», kesek «կէսը», կամ bič «կտրել», օսմ. bucuq «կէս» ևն։ Պատահական նմանութիւն ու-նի եգիպտ. gs «կողք, կէսը» =ասոր. gesa «կողքը։
Եւ կիսոցն ի նոցանէ զմեծն իսահակ խնդրեալ. (Խոր. ՟Գ. 64։)
united, joined, conjoined, connected, annexed;
contiguous, adherent, adhesive, sticking;
adjoining, abutting, lying close to;
conjointly, together, at the same time;
— ընթանալ, to run together;
to concur with, to cooperate;
to compete;
— լինել, to be annexed;
Bugge, Etrusk. u. Armen. 113 ետ-րուսկ. cšurϑ-«ամուսին» նոյնացնում է հյ. կցորդ բառի հետ։ Գարագաշեան, Նաղիկ 1891, էջ 89 խից, խցել բառերի հետ։ Հիւնք. կցիր «ժլատ» բառից։ Meillet MSL 8, 296 համեմատում է հբգ. zwisk «կրկնակ» բառի հետ, իբր du-«երկու» բառից։ Նոյն, MSL 18. 267 առանց պատճառի՝ օտար և փոխառեալ մի բառ է կարծում։ Pedersen KZ 40, 211 Հայ. դր. լեզ. 104 երկու բառի հետ նոյնարմատ է համարում, ընդունելով Meillet-ե համեմատութիւնը, իբր =հբգ. zwisk։ Bugge, Lуk. St. 1, 59, 76, 84 լիւկ. ϑurtta «ընկեր», ետրուսկ. tu--surϑīr «ամուսին» բառերի հետ, որ հենց ինքը մերժում է 2, 14 և 110։ Pat-rubány ՀԱ 1908, էջ 276 յն. δοῦλος «ծառայ», գոթ. taujan «անել» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kid «հետ», kut «ընկերանալ», 426 թթր. qat «կից, ընկեր», 430 թթր. օսմ. eš «ընկեր, նման»։ Persson, Beitr. I 316, 335 և 125-6 յն, βόστρυχις «խո-պոպիք», լտ. vespices «մացառ, թա-ւուտք», սնա. gucčha-«թաւուտ» բառերի հետ. ինչպէս և սերբ. gvodz «անտառ»։ Այս մեկնութիւնը յիշում է Boisaq 1101։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] kič «քացի, կիցք»։
Կիցս ընկենուն հակառակութեամբ անհաւատութեան իւրեանց փրկութեանն. (Լմբ. վերափոխ.։)
balance;
steel-yard, weighing machine;
weight, heaviness, ponder-ousness;
equilibrium, poise;
equivalent, equal value, counterpoise;
proportion;
parallel, comparison, likening;
trial examination, ponderation, judgment;
equal, just, tantamount, equivalent, proportional;
equally, justly, exactly, proportionately;
perpendicularly, directly over, vertically;
ծանրոցք կշռոյ, counterpoise, the weights of a steel-yard or beam;
— դահեկանաց, money-scales;
— անօթոց, tare, tare & tret;
— հաւասարութեան, equilibrium, counterpoise;
— տեսակարար, յարաբերական, բացարձակ, specific, relative, absolute weight;
— քաղաքական, balance of power;
— տաղաչափական, the scan or measure of verses, prosody;
— գտակաւ, exactly, precisely;
— վերուստ ի վայր, in equilibrium;
perpendicularly, vertically;
կշռով, by weight;
զնոյն կշռով, as much, equally, of like measure or weight;
պաշտօնեայ կարգեալ յուղղութիւն կշռոց, officer appointed to mark weights & measures;
սահմանել զ—ս, to stamp with the public mark;
— արդար, correct balance, scales;
just weight;
— նենգութեան, false weight;
— ստութեան առնել, to falsify weights or scales;
զմէտ կշռոյն անայլայլակ ունել, to hold the balance evenly;
to counter-balance, to counter-poise, to counter-vail, to equipoise, to equilibrate;
դնել ինչ ի — ոսկւոյ, to pay exceedingly dear for, or at an extravagant rate;
դնել զգլուխ իւր ի կշիռս, to risk oneself, to incur danger, to run into jeopardy, to expose oneself to death, to carry one's life in ones hand, to encounter danger or death;
ի — մտանել, to be weighed, carefully pondered or considered;
ի — դնել զոք ընդ ումեք, ի — ընդ միմեանս արկանել, to compare with;
ի — բերեալ համեմատել, ի — համեմատութեան բերել ընդ ումե, to be compared with, to compare oneself with;
զ—ն ընդունել, առնուլ անդրէն զ—ն, to receive the equivalent, or in exchange;
կորուսանել զ— կայից, to lose the balance or equilibrium;
— հաշուի, balance, balance-sheet;
առնել զ— հաշիւ, to strike the balance;
— առնել զհաշիւ, to balance or settle an account;
Libra, the Balance.
ՆՀԲ կասկածով քաշ, քաշել բառից։ Հիւնք. կայսր բառից։ Justi, Dict. Kuι de, էջ 335 քրդ. kiš «կշիռ» ձևի դէմ է դնում։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. gisrinnu «լծակ, կշիռք», 405 սումեր. gušur, gusra «ձող, լծակ»։ Պատա-հական նմանութիւն ունի կաբարդին kišekk «կշիռք», kisekkən «կշռեւ»։ Ա. ղիղ մեկնեց Karst, Յուշարձան, 400.
ζυγός, στάθμιον, σταθμός statera, bilanx, libra. որ եւ ԿՇԵՌ. (ռմկ. կշեռ, կշառք. արմատն երեւի քաշ, քաշել) Գործի չափելոյ զծանրութիւն իրաց, է՛ որ լծակաձեւ՝ հակաքարշ գիտով, եւ է՛ որ երկթաթ նժարօք. որ եւ ԶՈՅԳՔ կամ ԼՈՒԾՔ ԿՇՌՈՑ. եբր. մօզանիմ (երկական) եւ էպան.
wind;
air;
չորք —ք, the four winds, four quarters of heaven;
—ք, jaundice;
— շրջանաւոր, monsoon;
—ք տարեւորք, կանոնաւորք, the trade-winds;
հարուած, բաղխիւն —ոյ, gust of wind;
gale;
cf. Ընթացք;
թեթեւ, քաղցր, զովարար, յաջող, անհաստատ —, light or gentle breeze;
soft, fresh, fair, changing wind;
ցըրտաշունչ, կատաղի, մոլեգին, մրրկալից, սաստկաշունչ, ուժգին, ահեղագոչ —, cold, angry or raging, furious, stormy, impetuous, violent, roaring wind;
ի թեւս —ոյ, on the wings of the wind;
— շնչէ, մռնչէ, փոխի, դադարէ, the wind blows, roars, changes, calms or falls;
— գոյ, it is windy, gusty;
— ելանէ, the wind is rising;
հակառակ է —, the wind is contrary;
ընդդէմ —ոյ նաւարկել, to sail against the wind, or in the wind's eye, to sail with a head wind, to haul the wind;
յաջողակ —ով նաւարկել, to sail before the wind, to be to leeward, to have a fair wind, a wind right aft, to scud;
to prosper;
տալ —ոյ զառագաստս, to unfurl the sails, to spread the canvass;
— աջողակ ուռնոյր՝ լնոյր զառագաստս մեր, a favourable wind filled our sails;
տալ —ոյ, to throw to the winds;
շրջել յամենայն —ոյ, to turn with every wind (of fortune), to be a weather-cock, a time-server;
զ—ս արածել, to feed on air, to cherish vain hopes, to build castles in the air;
ջանալ —ոյ, to labour or strive in vain, to lose one's pains;
գնալ զ—ով, to vanish to dissolve into air, to disappear;
զ—ս ժառանգել, to be reduced to one's last shifts, on one's last legs, to amuse oneself with idle expectations, to buoy oneself up with vain hopes;
ըստ շնչելոյ —ոց եւ վարելոյ ալեաց, at the mercy of the winds and waves;
մարգարէքն մեր էին ի —, our prophets prophesied to the wind.
, ո հլ. (յետնաբար կայնաև հող-մոն, յգ. հողմունք) «քամի» ՍԳր. Վեցօր. «աշխարհի կողմերը» ՍԳր. «դալուկ հիւան-դութիւնը, դեղնցաւ» Ոսկ. յհ. ա. 21 (այսպէս ըստ համեմատութեան յն. բնագրի, ապա թէ ոչ գաւառականներում քամի նշանակում է «շարժական յօդացաւ»)։ Որից հողմայոյզք Վեցօր. հողմաշարժ Յոբ. ժգ. 25. հողմաշունչ Ագաթ. հողմավար Յոբ. ժգ. 25. ծէ. 1. հող-մեղէն Եզն. հողմակոծ Ագաթ. Սեբեր. հող-մակոծութիւն Եւագր. խաւարահողմ Նար. հարաւահողմ Ագաթ. մոլորահողմ Ագաթ. հողմընդդէմ «քամուն հակառակ» Եւագր. 93 (երկիցս. բայց տպուած հողմ ընդդէմ.-Հողմընդդէմ խորհրդոց հողմընդդէմ հողմա-կոծեալ). հողմաղաց, հողմարգել (նոր բա-ռեր)։
true, unquestionable, real, certain, sure;
veridical, faithful, upright, frank, sincere;
in truth, truly, indeed, really, in realty, verily;
— իցէ ? is it true ?
ՆՀԲ վրաց. ճէշմարիտի. արմատը հա-մարում է ճիշդ։ Տէրվ. Նախալ. տե՛ս ճիշդ բառի տակ։ Հիւնք. լտ. jcus) «ի-րաւունք» և պրս. šumārdan «համա-րել» բառերից կազմւած։ Մառ ЗВО 5 (1891), 318 և 11 (1899), 298-300 փոխառութիւն է համարում զնղ. čašma + dīta-«ականատես, աչքով տեսնուած» ձևից. հմմտ. պհլ. [other alphabet] cašmi-dīt «երևոյթ»։ (Այսպէս նաև M. Kīa-binin MSL 10, 18)։ Müller WZKM 6 (1892), 267 մերժում է այս մեկնու-թիւնը, որովհետև այս պհլ. ձևը պիտի տար հյ. *ճաշմարիտ. միւս կողմից կայ հյ. ճշգրիտ։ Հակառակ է նաև Հիւբշ. 513 և IF Anz. 8, 48՝ սպասելով սոյն պհլ, ձևի դէմ հյ. *ճաշմադիտ. ըստ իրեն հյ. ճշմարիտ կարող է գալ միայն պհլ. čismaδīt ձևից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 157, 219 հյ. ճիշտ+մար «չափ։ բառե-րից է դնում։
Ոչ երբէք ճշմարիտ ճշմարտում ներհական. (Պերիարմ.։)
jeer, scoff, taunt;
mockery, jeering, irony, derision;
rivalry, strife, contest;
spite;
ընդ —, ընդ —գս, ironically, derisively, tauntingly;
against, in dispite of, in contempt of, in defiance of;
ընդ — ելանել, ի — արկանել, to scoff at, to laugh at, to ridicule, to quiz, to deride, to taunt, to jeer at;
կալ ի — ի or ի — ոջ, to do in spite of, to despite, to object to, to dispute or wrangle;
to vie with.
(ներգ. ի հենգնի, ի հենգնոջ) «ծաղր. 2. հեճուկ, հակառակու-թիւն» Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 19, բ. 4, 9, ա. թես. որից հենգնել «ծաղրել» Ոսկ. ես. յհ. ա. 3Ո. ռ. 2. հենգնումն Լմբ. սղ. հենգնիչ Մագ. հենգնական, Գէ. ես. հենգնաւոր Նար. 256 սրանց դէմ միջին ռնգականի անկումով ու-նինք հեգնել Սիր. է. 12. Եփր. և Կիւրղ. ծն. Ոսկ. յհ. ա. 32. հեգնութիւն Իսիւք. հեռնա-կան Արծր. Թր. քեր. սրանք ընդունուած են նոր գրականի մէջ, ուր ունինք նաև հեգնա-բար, հեգնանք, հեգնօրէն (նոր բառեր)։-ՀՀԲ ունի նաև հէնք ձևը։
κατάγελως, χλευασμός derisio, irrisio, cavillatio եւ φιλονεικία contentio, jurgium. որ եւ ՀԵՆԳՆՈՒԹԻՒՆ. գրի եւ ՀԵԳՆ. ՀԵԳՆՈՒԹԻՒՆ. (ուստի ռմկ. հէնէկ, հանագ պ. հթճա. ար. հիւնաշ հիւնա, հինաֆ) Այպանք. երգիծանք. կատակ։ ծաղր ճարտար՝ զկծեցուցիչ, այլ ինչ ասելով՝ եւ այլ ինչ իմանալով. քէննայի սէօզ. զիհգ. մազագ. ցէօսինթի, եւ Հեճուկք. հակառակութիւն. ոխերիմ յաղթասիրութիւն. ինապ.
Առ սովաւ լռեցին, եւ առ նովաւ ի հենգնի կային հալածել (յն. հակառակ պնդէին, կամ ջանային)։ Լաւութեանն չկարեն յաղթել, թէպէտեւ բազում անգամ կայցեն ի հենգնոջ (յն. յաղթասիրեսցեն)։ Յորժամ ընդ հենգս (յն. ընդդէմ) թշնամեացն աղօթս մատուցանիցեմք, ուստի՞ ակնուցիմք յուսոյ փրկութեան. (Ոսկ. մ. 4. եւ 9։ ՟Ա. 19։)
or.
րական. վասն որոյ հարկեալ թարգմա-նիչքն վասն ոչ ունելոյ եզակի անուն բազմաւորական եդին»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. kā̄m ռա-ռին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև սանս. քամա։ Ուղիղ են մեկնում նաև Peterm. 25, 30, 34, Windisch. 8, Gosche 24 (վերջինս աւելացնում է և փռիւգ. ϰίμερος «հաս-կացողութիւն»), Böttich. Lagarde են։ Դաւիթ-Բէգ, Յուշարձան 397 ն. գար cam, արմոր. cam, ն. իռլ. čam, հիռլ. camm, հբրըտ. cam «հակ, ծուռ, զի-ջում»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gam, kam «ծռիլ», gam «հակում, միտք», gin-gan «փափագ»։
ԿԱՄ ԹԷ. ἥ, ἥτοι, ἡέ aut, vel, seu, sive. Վարի իբր անջատական կամ տարալուծական, տրոհելով զմասունս բանի իբր հակադրեալս. եւ իբրու բաղհիւսական եւ մեկնողական՝ կապակցելով զըստ իմիք զանազանեալս. եա՛, եախօտ, էւ, աւ.
Առադրեցաք, թէ կա՛մ ներգործութեամբ, կամ մտածութեամբ. արդ կա՛մս այս կամ բաղհիւսական է շաղկապ, կամ տարալուծական. որ եւ տրոհական ասի. (Անյաղթ պորփ.։)
will, desire;
— է ինձ, I will, I intend;
cf. Կամք;
cf. Կոր.
րական. վասն որոյ հարկեալ թարգմա-նիչքն վասն ոչ ունելոյ եզակի անուն բազմաւորական եդին»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. kā̄m ռա-ռին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև սանս. քամա։ Ուղիղ են մեկնում նաև Peterm. 25, 30, 34, Windisch. 8, Gosche 24 (վերջինս աւելացնում է և փռիւգ. ϰίμερος «հաս-կացողութիւն»), Böttich. Lagarde են։ Դաւիթ-Բէգ, Յուշարձան 397 ն. գար cam, արմոր. cam, ն. իռլ. čam, հիռլ. camm, հբրըտ. cam «հակ, ծուռ, զի-ջում»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gam, kam «ծռիլ», gam «հակում, միտք», gin-gan «փափագ»։
ԿԱՄ ԹԷ. ἥ, ἥτοι, ἡέ aut, vel, seu, sive. Վարի իբր անջատական կամ տարալուծական, տրոհելով զմասունս բանի իբր հակադրեալս. եւ իբրու բաղհիւսական եւ մեկնողական՝ կապակցելով զըստ իմիք զանազանեալս. եա՛, եախօտ, էւ, աւ.
Առադրեցաք, թէ կա՛մ ներգործութեամբ, կամ մտածութեամբ. արդ կա՛մս այս կամ բաղհիւսական է շաղկապ, կամ տարալուծական. որ եւ տրոհական ասի. (Անյաղթ պորփ.։)
to be, to exist;
to remain, to stand;
to subsist, to live;
to last, to continue, to be permanent;
to stop, to stay;
to wait;
— մնալ, to rest, to dwell, to reside;
to persist, to persevere;
ի բաց —, to hold aloof, to give up, to withdraw;
ի վերայ —, to superintend, to oversee;
to understand, to comprehend, to perceive;
հաստատուն՝ պինդ —, to hold fast in, to remain firm;
անկեալ —, to lie, to lie down;
— առաջի երեսաց ուրուք, to make head against, to cope with, to resist;
cf. Առաջի;
ստէպ —, to apply oneself, to be assiduous;
ստէպ — օրինաց, to keep the laws;
դատաւոր — ի վերայ, to be judge or arbitrator;
շուրջ — զոմամբ, to beset some one;
կայ մնայ նմա, it is reserved for him;
զիա՞րդ կայք, how do you do ? զի՞ կաս, why do you wait ? what are you waiting for ? զի՞ կայ իմ եւ ձեր, what have you to do with me ? what does it matter to you ? եկաց՝ կացին, there has been;
there have been;
եկաց զնովին ժամանակօք, he lived or flourished about the same time or at the same epoch;
կացին ի նոսա չքնաղ օրինակք առաքինութեան, they possessed rare examples of virtue;
կացին աչք նորա, he has lost his sight, he has become blind;
չկարեմ ի վերայ կալ բանիցդ, I don't know what you mean, I do not understand you;
կալով կացցեն բանք իմ, my words shall come to pass, my prediction shall be fulfilled.
րական. վասն որոյ հարկեալ թարգմա-նիչքն վասն ոչ ունելոյ եզակի անուն բազմաւորական եդին»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. kā̄m ռա-ռին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև սանս. քամա։ Ուղիղ են մեկնում նաև Peterm. 25, 30, 34, Windisch. 8, Gosche 24 (վերջինս աւելացնում է և փռիւգ. ϰίμερος «հաս-կացողութիւն»), Böttich. Lagarde են։ Դաւիթ-Բէգ, Յուշարձան 397 ն. գար cam, արմոր. cam, ն. իռլ. čam, հիռլ. camm, հբրըտ. cam «հակ, ծուռ, զի-ջում»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gam, kam «ծռիլ», gam «հակում, միտք», gin-gan «փափագ»։
ԿԱՄ ԹԷ. ἥ, ἥτοι, ἡέ aut, vel, seu, sive. Վարի իբր անջատական կամ տարալուծական, տրոհելով զմասունս բանի իբր հակադրեալս. եւ իբրու բաղհիւսական եւ մեկնողական՝ կապակցելով զըստ իմիք զանազանեալս. եա՛, եախօտ, էւ, աւ.
Առադրեցաք, թէ կա՛մ ներգործութեամբ, կամ մտածութեամբ. արդ կա՛մս այս կամ բաղհիւսական է շաղկապ, կամ տարալուծական. որ եւ տրոհական ասի. (Անյաղթ պորփ.։)
flank, side;
side, part, party;
climate;
confine, quarter, canton;
country, soil, region, land;
հակառակ —, the wrong side;
the opposite party;
տկար —, weak side;
ի մի —, aside, apart;
առ ի —, slantingly, awry, sideways, laterally;
ի մի — թողուլ, to set apart, to lay aside;
ի — լինել, անկանիլ, to lean on one's side, to lay oneself down, to repose;
ի — առնել ի վերայ մահճաց, to place in bed, to put to bed;
— տալ, to recede, to retreat, to draw back;
ի — ելանել, to retire from, to withdraw oneself, to stand aside;
ունել զ— ուրուք, to take up the cudgels for, to take one's part, to range oneself on the side of, to side with one;
երկոցուն իսկ կողմանց հաճոյ լինել, to run with the hare hold with the hounds, to contrive, to stand well with opposite parties;
ոչ միում յերկոցունց կողմանցն լինել ձեռնտու, to preserve neutrality, to remain neutral;
նստաւ ի կողմանէ նորա, he sate near him;
յայսմ կողմանէ, on this side;
ի միւս կողմանէ, on the other side;
յերկոցունց կողմանց, on both sides;
ի կողմանց կողմանց, from different parts;
ի միոյ կողմանէ զմիւսն, from one side to the other;
through through, right through;
յամենայն կողմանց, on all sides or hands;
from all quarters, everywhere;
յինէն կաղմանէ, on my side;
on my part, as for me;
ի ձէնջ կողմանէ, from you;
in your name.
, ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց) «կողմ, գաւառ, երկիր, կող, կողքին, եզեր-քը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. Եւս. քր. ածանց-ման մէջ մտնում է երեք ձևով. կռղման-. հնադոյն ձևն է, որից կողմանոց «շէնքի կողմնական մասը» ՍԳր. կողմանիլ «պառ-կիլ» Ես. կե. 4. Ոսկ. մտթ. էջ 133. Տիմոթ. կուղ, էջ 218, 227, 235 (հմմտ. ի կողմն լի-նել կամ անկանիլ «պառկիլ» Բուզ. դ. 10 և ննջել ի կողմն «պառկիլ» Եզեկ. դ. 9). կող-մանեցուցանել Դ. թագ. դ. 32. ընկողմանիլ Փիլ. ընկողմանեցուցանել Բ. մն. ժզ. 14 միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. Ոսկ. ես ևն։-Կողմճ, միջին շրջանի ձևն է, որից կողմնիլ «պառկիլ» էր ընդ եղբ. 51, «մէկ կողմ ծռուիլ», յետս կողմնիլ «յետ քաշուիլ» Պտրգ. 577. կողմնապահ Բ. մակ. ժբ. 32, կողմնակի Կոչ. կողմնափակ Ագաթ. կողմ-նեցուցանել Դ. թագ. դ. 21, Բարուք. զ. 26. ընկողմնեցուցանել Կանոն. կողմնակալ Խոր. կողմնառիլ «մէկ կողմը ամբողջ բռնուիլ՝ գօ-սանալ» Եփր. վկ. արև. 3. կողմնացոյց, անկողմնակալ, անկողմնապահ (նոր բառ).-միակ ձևն է՝ որ կարող է գտնուիլ բառավեր-ջին. ինչպ. լեռնակողմն ՍԳր. միակողմն Մծբ. արևելակողմն Եզեկ. խր. 1, 2. Եւս. քր. նարաւակողմն Վեցօր. լերդակողմն Առակ. է. 23. լանջակողմն Փարպ. ծովակողմն ՍԳր. դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն. գա-ւառակողմն Բուզ. խոնարհակողմն Եփր. յետ ևն։ (Այստեղ է պատկանում նաև կողման տալ նորագիւտ ոճը, որ մէկ ագամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. էջ 21 «Իսկ Ան-գոկայ 1700 արամբք ընտրելովք, ժիր և քաջ տաճիկ նժուգօք զինքն կողման տուեալ, և ապա զզօրսն աստ և անդ նկանախոր դաւաճանութեամբ թաքուցեալ շուրջ զար-քայանիստ շահաստանաւն Տիսբոնիւ»։ Ոճիս իմաստը երևան է գալիս Կղնկտ. Բ. ա. գլխից, որ նոյնպէս ունի Անդոկ Սիւնու պատմութիւնը և համապատասխան տեղում գրում է. «Իսկ Անդոկայ չար խորհեալ ան-ձին և աշխարհի իւրում՝ խրամ հատանէր տանն արքունի դաւաճանել զօրօքն իւրովք 12Ո0 արամբք, ժիր և քաջագնաց երիվարօք հառանէո ի քաղաքն Տիզբոն և զօրսն թա-զուցանէր արտաքոյ քաղաքին»։ Այստեղ կողման տուեալ ձևի դէմ իբրև համապա-տասխան գալիս է խրամ հատանել, որով նրա իմաստը կլինի «ապստամբիլ, բանա-ևեց ինքնագլուխ կերպով բաժանուիլ հեռա-նալ»։ Ճիշտ այս իմաստով է գործածուած նաև նոյնարմատ կողմնիլ բառը՝ Թովմա Արծրունու Պատմութեան մէջ, մէկ անգամ. «Սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յի-նէն և կողմնեալք ի սիրոյ աստուածու-թեանն» (հրտր. Պատկ. էջ 157)։-Կողմ արծր. ձախակողմեան Փարպ. աջակողմեան Վրք. հցր
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (կող բառի տակ). Justi, Dict. Kurde 351 կցում է քրդ. kulimek «ազդր», որ բնաւ կապ չու-նի։ Ուղիղ է մեկնում նաև Bugge IF, I. 442։ Հիւնք. հողմ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի թրք. [arabic word] qol «թև, կողմ»։
we;
us;
— ինքնին, — մեզէն, ourselves;
զի՛նչ — ողորմելիքս, what poor creatures we are!.
մեր=լիկ. mire «սեպհական, բնիկ» և ma «մեր», որոնցից առաջինը մերժում է ինքը անդ, 2, 113։ Մառ, Яз. и Лит. I. 245 վրաց. მე մե «ինձ», չուվաշ. ebé «ես», ebīr «մենք»։ Autran. Sumér. et ind. էջ 107 սումեր. -meš «մենք» ձևի հետ։ Պատահական է հունգ. mink «մենք», ինչպէս և հունգ. tik' «դուք». որ Karst, Gesch. d. Arm. Phil. էջ 11 ցեղակցական է համարում։
Եւ կամ զորս ի մէնջից աստի հոգին սուրբ զարթոյց, զերկոսին զնոսա ասեմ սուրբս՝ զսահակ եւ զմաշդոց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
middle, midst;
inside, interior, heart, bosom;
loins, reins;
ցաւք միջաց, lumbago;
—ք or պորտ ընդոց, hilum of beans;
հացի միջաւ, with the crum;
ի — or ի միջի, in the midst or middle of, among, between, in, into, within;
ի միջոյ, through, out of, from;
ընդ —, by halves;
between, among;
in, into;
through the medium of, by means of;
— ընդ —, from time to time, now and then, ever and anon;
ց-ս, down or up to the waist;
ի միջի ձերում, among you, in the midst of you;
— գիշերոյ, midnight, twelve o'clock;
— ի գիշերի, at night, in the night, by night;
ընդ — իւր, upon his loins or side;
միջովք չափ ի վեր or ի միջոյն եւ ի վեր, from the loins upwards;
միջովք չափ ի խոնարհ or ի միջոյն եւ ի խոնարհ, from the loins downwards;
յապականութեան ի միջի, from or in the midst of corruption;
պնդել զ—ս, to gird up one's loins, to put on a belt;
խորտակել զ—ս, to break one's back;
գօտի ածել ընդ — իւր, to wear a belt, girdle or sash;
արկանել քուրձ զմիջովք, to put or gird sackcloth on one's loins;
սուսեր ընդ — ածել, ածել սուր ընդ —, to gird on a sword;
— ընդ — հերձուլ, հատանել, to cut in halves;
to split into two parts;
բառնալ ի միջոյ, to annihilate, to utterly destroy, to exterminate;
անցանել, կալ ի —, to come forward, to show or present oneself;
ի — բերել, to produce, to bring forward or out, to cite, to expose;
ի անկանել, to interpose;
փոյթ ի — առնուլ, to endeavour, to study, to try, to make any effort, to be solicitous;
դաշինս ի միջի հաստատել, to make an alliance;
արի՛, ա՛նց ի —, arise, get up, come here;
քերթացք նորա չեն ի միջի, his poems are lost;
ընդ — բանից մի՛ անկանիր, do not interrupt another's discourse;
cf. Խորհուրդ;
ի մէջ, cf. Մէջ;
ի միջի, in the middle, between, among;
ի միջոյ, from the middle.
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «մէջտեղը» ՍԳր. «մարդու մէջք» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «մէջը, կէսը» ՍԳր. Ագաթ. «արգանդ» Ոսկ. ես. էջ 365 (եզակի գործածութեամբ). որից ընդ մէջ, ի մէջ, ի միջի, ի միջոյ ՍԳր. Ոսկ. Կիւրղ. ել. Եզն. միջամուխ Ոսկ. Վեցօր. Կորիւն. Սեբեր. միջամուտ Բ. մակ. պ. 15. միջապատ «գոգնոց» Ոսկ. ես. միջավայր Վեցօր. միջատ Վեցօր. միջին ՍԳր. միջնանիւ Կոչ. միջնաշխարհ Բուզ. միջնորդ ՍԳր. մի-ջոց ՍԳր. Եւս. պտմ. միջօրեայ ՍԳր. Եւառր. ընդ-միջել ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. ընդմիջաշա-ւիղ Ես. ծը. 12. միջնաբերդ Բուզ. բերդամէջ Ագաթ. բանակամէջ Բուզ. աչամէջք Պիտ. լեռնամէջ Խոր. արծր. խորամիջոց Վեցօր. թիկնամէջք Սղ. կէ. 14. երկնամիջակ Զքր. կթ. Միջագետք ՍԳր. և սրա հակառակը՝ գե-տամէջք Եփր. եբր. (ՀԱ 1912, 554, ինչպէս կայ բերդամէջ, աշխարհամէջ, փողոցամէջ, քաղաքամէջ)։ Առանց ձայնաւորի փոփոխու-թեան ունինք՝ մէջօրեայ ՍԳր. Մծբ. Կոչ. մէջերկրեայ Խոր. մէջափայտ Տօնակ. մէջ-գետին Ագաթ. Բուզ. ե. 24. Ոսկ. կող. 619. Մանդ. իզ. 191 (նորագիւտ բառ, որի վրայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 245), մէջքաղաք «հրապարակ» Բ. մակ. ժ. 2 (Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 72)։ Նոր բառեր են միջազ-գային, ազգամիջեան, միջամասնիկ, միջա-մասնկաւոր, միջամտել, միջամտութիւն, միջանկեալ, միջանցք, միջարկութիւն, միջ-կուսակցական, միջնադարեան, միջնարար. միջնորդաբար, միջնորդչէք, անմիջական, անմիջապէս, ընդմիջում ևն։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მიჯნა միջնա «սահման», მემიჯნავე մեմիջնավե «սահմանակից, հա-րևան».-բոշայ. մանջը «մէջը», մանջուել «ապրիլ», մանջուած «յղի».-Թրք. գւռ. Կր. Kar-meς «Քարմէջ» (յատուկ անուն է. «Նի-խախէն 5 վայրկեան հեռու ապառաժի մը մէջ գտնուած խոռոչն, որ ժամանակաւ բաւական երկայն ճամբայ մըն է եղեր, բայց ետքէն գոցուեր է քարերուն իյնալովը». Բիւր. 1898, 627)։ -Կովկասեան լեզուներից ունինք խունս. և ջար. māčo, անցուգ. maç «մէջք». որոնք պատահական կարող են լինել։
Այսպիսեացս է իմն ընդ մէջ։ Ընդ մէջ ասեմ այսոցիկ, որոց իբր պատահումն։ Ոչ միայն զընդմէջսն, այլ եւ ոչ զներհականն ընկալցի ոխ. (Անյաղթ ստորոգ.։)
index of scales;
weight, heaviness;
moment, instant;
oscillation;
inclination, propensity;
inclined or prone to, bent on;
— առ —, — ի —, oscillating, balancing;
undulating, floating;
— ի — խոնարհել, to float, to undulate, to wave;
— լինել, to be inclined, prone, to bend, to tend towards.
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը, կայութեան) «կշիռքի միջին կէտո» (ոսա ՆՀԲ) կամ «հաւասար նժարների վրայ աւե-լացուած դոյզն ինչ ծանրութիւնը» (ըստ ՋԲ) ՍԳր. Մծբ. 294. Ոսկ. եփես. 695. «կշռի նը-ժար կամ թաթ» Վանակ. յոբ. «հակած, յօ-ժար» Ոսկ. Սեբեր. «հարիւր լիտր» Բառ. ե-րեմ. էջ 210.-«փոշու մի հատիկ, որ ամե-նափոքր կշիռն է» Վրք. և վկ. Բ. 150 (Իբրև մէտ մի փոշւոյ համարեալ է). այսպէս է հասկանում նաև Զքր. սարկ. Ա. 67 (Կշռեցին և կշիռն նորա որպէս և ասաց Շահղուլի Բէկն, մէտ մի ո՛չ աւելի և ոչ պակաս)։ Այս արմատից ունինք մէտ ի մէտ «ճօճելով» Ա-գաթ. կամ մէտ առ մէտ Քեր. քերթ. միտել «հակել, մէկ կողմ ծռել» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. Եզն. «կցել, միացնել» Հին բռ. Մագ. գա-մագտ. (ՀԱ 1911, 366), «խօսքը յատկապէս մէկին ուղղել» Ոսկ. մ. գ. 112 (Առ Պետրոս զբանն միտէ), «հաւանութեան գալ, խոնար-հիլ» Մագ. թղ. 237 (Աճառ. ՀԱ 1923, 254). որ և գրուած է մետել Ոսկ. մ. բ. էջ 706. միտագոյն Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 12. միտութիւն Ոսկ. մ. բ. 27. դիւրամէտ Սեբեր. հակամէս Փիլ. Յհ. կթ. զուգամէտ ԱԲ. միտումնաւոր (նոր բառ). նոյն են նաև մետ «մէջտեղը» Պիտ? մետական «հասարակ բայ» (ըստ. յն. «միջակ») Հին քեր.։
ԳՒՌ (dialectal) Ունինք մէտ Զն. «հակեալ դիրքով, ծուռ, շեղ», շփոթելով նետ բառի հետ՝ ձևա-ցել է Զթ. նիդ «կշռի սլաքը».-նո՞յն է ար-դեօք նաև Ատն. (Հայոց, Յունաց և Թրքաց մէջ գործածական) միտ «ցատկելու և նման խաղի ժամանակ որոշուած մի կէտ, ուր կո-խում են և ցատկում», որից էլ մէտմէտ խա-ղալ Սվ.։
ῤοπή libramentum, momentum, punctum. (յորմէ Միտեալ) Միջին կէտ կշռոց, որ դոյզն իրօք միտէ՝ այսինքն հակի ի մի կողմն. չափ. կշիռ. եւ Միտումն ինչ դուզնաքեայ. ... (յն. րօբի՛. որ եւ րոպէ. վայրկեան. դոյզն շարժումն)
Ինձ պիտոյ են աստուծոյ վկայութիւնքն, զի դիցէ զգործս ի մի մէտն, եւ զձեր գործսդ ի միւս մէտն, եւ ինքն ստուգութիւնն բարձցէ զլծակսն, եւ ապա գիտասցուք՝ թէ ո՛ր կողմն հակիցէ. (Վանակ. յոբ.։)
ՄԷՏ. ա. εὑκολώτερος facilior ἑπιρρεπής pronus, inclinatus. Միտեալ, հակեալ. դիւրամէտ. յօժար.
discord or obstinacy.
«կռիւ, վէճ, հակառակութիւն» Շը-նորհ. թղթ. Մարթին. Լմբ. ոսկ. 22.-Կայ և «ընդ պրզման և ընդ չմարթեցնելոյ» Սմբ. դատ. 94 (հրտր. Ղլտճեան, էջ 43 պսման), ԲՎասն պզման» Սմբ. դատ. 194, որ Karst չգիտեմ ո՛րտեղից հանելով թարգմանում է kdurch Fahrlässigkeit անհոգութեամբ». թերևս նոյն լինի առաջինի հետ և այն ժա-մանակ կարելի է թարգմանել «ի հեճուկս»։
Հեռ. հակառակութիւն.
wasp, drone, hornet, ox-fly, gad-fly;
բոյն —աց, wasp's nest.
Böttich Arica 67. 90 օսս. bune բա-ռի հետ։ Müller, Benieys Orient u. Occ. 3, 349 և SWAW 84 (1877), 229 օսս. bindze «ճանճ» բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 57 յն. σφῆς «պիծակ», σφίγγω «անդել, ճնշել», հյ. անձուկ ևն բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. ❇ biz «մեղու»։ Patrubány ՀԱ 1903, 381 ap-մասնիկով և -ga աճականով uei «ոլո-րել» աբմատից։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 356 պրս. biz, քրդ. vəzek «մոծակ» բա-ռերին ցեղակից։ Պատահական նմանու-
Ընդէր՞ զպիծական յարուցանես հակառակ հաւատոյս. (Առ որս. ՟Ա։)
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
ՆՀԲ թուի արդ (յարդարուն) բառին կցել։ Windisch. 12, 22 սնս. prthu։ Lag. Urgesch. 299, Müller SWAW 38 579, 583, Justi, Zendsp. 191 բ. ևն սանս. prthu, զնդ. pərəϑu, յն. πλατός «լայն»։ Thomaschek Deutsrhe I itteraturzeit 1883. սեպտ. 8, էջ 1254 մեր բառի հետ է համեմատում վրաց. փարթո «լայն, ընդարձակ», մինգ. ֆարթօ, լազ. partho, ինգիլ. fart'oys «ընդարձակ», որոնք պատահական է համարում Հիւբշ. 397։
Ճանապարհակից լինէր, առաջի նորա հարթ առնէր. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ երբէք հարթ ընթանայ երիվար։ Ի հարթ տարածման գետնի։ Դիմադրութիւնն ի հակառակացն հարթ պահեալ. (Նար. ՟Ծ՟Դ. ՟Ձ՟Ե. ՟Ձ՟Զ։)
little;
brief, short, succinct, concise;
*dear, high-priced;
short;
"an Armenian note;
— ինչ, իմն or մի, a little, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի, cf. Սակաւ մի;
— ինչ յառաջ, some time before;
— ինչ կանխագոյն, a little before;
— ինչ զկնի, some time after;
յաւելից այլ եւս — ինչ, one word more;
ի — բանս, — բանիւ, in few words;
— իշխանութիւն, իշխանք, cf. Սակաւապետութիւն."
(ի հլ. յետնաբար) «քիչ. համառօտ. կարճ» Ոսկ. մ. բ. 15. Եփր. դատաստ. Խոր. Փիլ. «թանկագին» Ճառընտ. որից ունինք սուղ ինչ կամ սուղ մի «մի քիչ» Խոր. Պիտ. Մագ. սուղական «պարզական» (տպագիրն ունի հակառակ ձեռագրին սուզական) Եզն. սուղասակաւ Եւս. պտմ. (որ Վարռանեան ՀԱ 1914, 643 սրբագրում է սուղ սակաւ), սուղմասնեայ (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 248. նղագոյն Պիտ. Բրս. հց. սղանալ «բարակիլ, կարճանալ» Երզն. քր. սղավաճառ «թանկ գնով ծախող» Ոսկիփ. սղութիւն Կիր. Յայսմ. սղագիր, սղագրական, սղագրութիւն (նոր բառեր). առանձին տե՛ս նաև սղոց։
ՍՈՒՂ. βραχύς brevis. Ըստ քերականաց եւ տաղաչափից, նուազ կամ կարճ ամանակաւ. աղօտ. (հակակայ երկարի).
false, untrue, lying, deceitful, fallacious;
falsehood, untruth, story, lie, fib;
falsely;
թեթեւ —, white lie;
innocent falsehood;
— երդումն, perjury, false oath;
— վկայ, false witness;
— քրիստոսք, false christs, antichrists;
ամենեւին —, absolutely false;
— խօսել, ասել, to tell untruths, to lie;
— առնել or ի — հանել, to contradict most flatly, to give the lie to, to shew the falsehood of, to deny, to gainsay, cf. Ստացուցանեմ;
ի — հանել զկայսրն, to deny the accusation made before the emperor;
եդաք — զյոյսն մեր, we trusted in lies.
ՆՀԲ ստոյգ բառի հակառակն է. սրա-նից յն. φευδής Տէրվ. Altarm. 6 և Նա-խալ. 115 յունարէնի հետ հնխ. spud արմատից։ Վերի ձևով մեկնեց Bugge KZ 32, 25 (կրկնում է Brugmann Grdr. 2 1, 511), որ չի ընդունում Հիւբշ. 492, առարկելով թէ այսպիսի ձայնա-փոխութեան ուրիշ օրինակ չկայ։ Հիւնք սուտ հանում է ստուեր բառից, իսկ սուտակասպաս դնում է սուտան «ռա-րը»+յն. ἀσπαζομαι «ողջունել, մեծա-րել»։ Վերի մեկնութիւնը հաստատում է
osthoff SA 2, 49-53, Parerga 1, 233։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 150 մերժում է յն. φευϑομαι և կցում է հսլ. suji, սանս. çūnуá «դատարկ» բառերին։ Meillet MSI 22, 61 վերի ձևով։ Պատահական նմանութիւն ունի կաբարդին. փցր «սուտ»։-Canini, Et. étym. 166 սուտ-մատուտակ բառի մէջ՝ սուտ դնում է= սանս. sudha «հիւթ»։
յորմէ յն. փսէւտիս։ ψευδής, ψευστής falsus, fallax, mendax . Ներհակն ձայնիս Ստոյգ. ոչ ճշմարիտ. հակառակն ճշմարտութեան. անիրաւ. խարդախ. կեղծ. մոլոր. նենգաւոր. խաբեբայ. անհաւատարիմ. սնոտի. ստախօս ոք, եւ անհիմն կամ զուր բան.
delicious condiments.
, անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փիլ. ել. 481. «Գինեզինութիւնք և խա-հակերութիւնք՝ որ ի ձեռն անյագութեան և որովայնամոլութեան լինին, ի պաճիտակ լի-նելոյ գործեն հիւանդութիւն»։ (Աւգերեան լտ. թրգմ. ob abusum expletionis զեղծումն գոհացման)։ ՆՀԲ մեկնում է «աւելորդ պա-ճուճանօք և հանդերձանօք յօրինեալն», ՋԲ «աւելորդ պաճուճանք կամ հանդերձանք կե-րակրոց», ԱԲ. «աւելորդ զարդարանք կամ կերխում»։
Գնիեզինութիւնք եւ խահակերութիւնք՝ որ ի ձեռն անյագութեան եւ որովայնամոլութեան լինին, ի պաճիտակ լինելոյ գործեն հիւանդութիւն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 18։)
guard, guardian;
cf. Պայ.
, ի-ա հլ. «բերդի պահապան, պա-հակ զինւոր, հետիոտն զինւոր» Խոր. Գ. 36. Փարպ. Ղևոնդ. ժ, էջ 37. Ասող. 126. ոռուած նաև պայեկ Օրբել. պահեկ Մեսր. եր. պայակ Խոր. Գ. 36 (մի ձեռ.)-Նոր ձևն է փայիկ «ոտքով վազող սուրհանդակ» Լծ. նար. («Սուրհանդակ, փայիկ և այնոքիկ՝ որ առա-ջի պարոնաց վազեն ոտիւք, յորժամ պարոնն ի ձի ելանէ»)։
ՆՀԲ նոյն ընդ պահակ, լծ. պրս. paik։ Böttich. Rudim. 50, 189 ասորին դնում է պարսկերէնից։ Նոյն, ZDMG 1850, 360 հայ բառը կցում է սանս. և պրս. բառերի հետ։ Ուղիղ են նաև Böttich. Arica 80, 342, Lag. Ges. Abhd. 74, Պատկ. Изслед. 12, Maтep. II, 25։
ՊԱՅԻԿ կամ ՊԱՅԱԿ. Նոյն ընդ Պահակ՝ իբրեւ պահապան. լծ. եւ պ. բէյգ, բէյիք. այսինքն Սպասաւոր (որ յոտին կայ). սուրհանդակ (արագոտն).
debate, dispute, quarrel, strife, controversy;
գալ, մատչիլ, մտանել ի — ընդ ումեք, to open a question or controversy, to debate, to dispute.
= Նպհլ. paykār ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] paikār կամ paigār «կռիւ, մարտ, պատե-րազմ», պազ. պհլ. [other alphabet] l patkār «վէճ. կռիւ, հակառակութիւն, պայքար», զնդ. *pai-tikāra (Horn § 360), որ կազմուած է paiti-մասնիկով kar «գործել» արմատից. հմմտ. զնդ. [other alphabet] paiti. akəra-naot «հակառակը գործեց, հակառակուեց» (Bartholomae, Altir. Wört. 447 բառիս ե-մաստը անյայտ է թողնում)։-Հիւբշ. 220։
Թո՛ղ ընդ նոսա (եւ ընդ մեզ) պայքար յանդիմանութեան հակառակութեան լիցի՝ ա՛րքայ. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
cf. Քող.
, որ և որար, ուրարն «եկեղեցա-կանի ուսանոց», բայց կայ նաև «աշխար-հականի գօտի, կայսերական զարդ, կնոջ լա-ջակ» նշանակութիւններով՝ Մաշտ. ժմ. Մաշկ. Մխ. դտ. Մարթին. Օրբել. իչ. Կանոն. Միխ. ասոր. հնագոյն վկայութիւնն ունի Եւս. պտմ. էջ 589 որար ձևով (տե՛ս այս մասին ՀԱ 1913, 348). որից բազկուրար Մաշտ. ջահկ. Պտրգ. 476. փորուրար (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 620. ձեռնուրար Մաշտ. ուրարումն «պատելը» Պտրգ. էջ 622։
ՈՒՐԱՐ ՈՐԱՐ ՈՒՐԱՐՆ. Նոյն եւ յն. օրա՛րիօն. լտ. օրա՛րիում , որ եւ ՓԱԿԵՂՆ. յն. ֆա՛գէլլօս. լտ. ֆա՛սչիս, ֆա՛սչիա. ὠράριον orarium եւ φάκελλος fascis, fascia եւ στολή stola. Կտաւ երկայն կամ պաստառակ պատատելի՝ որպէս գօտի, պէսպէս գունով եւ զարդուք, արկեալ զանձամբ՝ աշխարհականաց, զուսով՝ եկեղեցականաց, զգլխով կանանց կամ զմիջով.
bad, wicked;
hurtful, sinister, dangerous;
mischievous, malicious, spiteful, flagitious, iniquitous;
evil, malice, wickedness, iniquity, perversity, impiety;
trouble, affliction, disaster, misfortune;
—, —աւ, —իւ, —եաւ or —ով, ill, badly, wickedly;
ferociously, ruthlessly, without pity;
—, —ն, այս —, demon, evil spirit;
մահ —, plague, pest, pestilence;
օր —, unlucky day;
ժամանակ —, calamitous times;
— ծառ, worthless tree;
— ջուր, unwholesome, polluted, very bad water;
— ամօթ, bashfulness, sheepishness;
—, —իս առնել, գործել, to harm, to hurt or wrong any one;
—աւ կորուսանել, to destroy cruelly, without pity or remorse;
զ—սն —աւ կորուսցէ, he will miserably destroy the wicked men;
արար — առաջի տեառն, he did evil in the sight of the Lord;
եւ որ — քան զամենայն է, այլ որ — եւսն է, the most disagreeable that can be, the worst, the worst is that, that is worse;
զի մի — եւս ինչ լինիցի քեզ, for fear lest something worse should happen.
ՆՀԲ ոչ բարի կամ ոչ արի։ Lag, IIr. oesch 197. Ges. Abhd. 105 arya բառի հակառակն է՝ իբր չ բացասականով։ Հիւնք. պրս. čār «չորս» բառից։ Buggs KZ 32, 23 չ բացասականով *ար «բա-րի» արմատից, որ կցում է յն. ἂρ-ιστος «լաւագոյն» գերադրականին։ Հիւբշ. 485 բռւորովին անապահով է համարում այս մեկնութիւնը (բայց Pokorny 1, 69 յի-շում է իբր ստոյգ՝ հնխ. ar->յար, յա-րել, առնել արմատի տակ)։ Թիրեաք-եան, Կարնամակ ծան. 114 պհլ. չահ հոմանիշի հետ՝ որ գործածուած է անդ ԺԳ 16. իսկ Արիահայ բառ. 307 պհլ. carvā «գէշ, վատ», čaryātum «չարա-չար», որոնց գոյութիւնը կարօտ է ստու-գութեան։ Յ. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. 16 եբր. չար (?)։ Karst, Յուշարձան 429 թթր. qar «սև, անբախտ, ցաւ, չարիք», ալթայ. qara «սև, չար»։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 782 արաբ. [arabic word] šarr «չար» և գւռ. չոռ «ժանտախտ»։ Մառ ՀԱ 1921, 81 և Яз. и Лит. I. 257 կցում է բասկ. tzar «չար» բառին։
«մի տեսակ հարկ». նորագիւտ բառ. որ մի քանի անգամ գտնում եմ գործածուած ժԳ դարի արձանագրութեանց մէջ և Օրբելեա-նի մօտ. այսպէս՝ Ազատ յամէն աշխարհած կան հարկաց, ի դիւանէ, ի խալանէ և յամէն չարէ. Արձ. 1296 թ. (Վիմ. տար. 137).-Ոչ շարիատ, ոչ համարելէ, ոչ սուսունի. ոչ եզին թաղար, ոչ մեծ չար, ոչ փոքր հետ եկեղե-ցոյս (Վիմ. տար. 247).-Եւ զԱստուածածնին քահանայքն ազատ արարաք յամենայն ար-քունի չարէ (Օրբել. էջ 132).-Արդ եթէ ոք.. յափշտակել ջանայ զիս հոգեցատուր հողսդ և զայլ ընծայսդ ի քահանայիցդ, և կամ զքահանայ ի չար ընկենու, զոր ազատեցի ես յամենայն ուրեքս (Օրբել. էջ 130).-ԶԳըր-ուակ գիւղ... վերստին հաստատեցի... ազատ յամենայն չարէ և հարկաց (էջ 224).-Ոչ շիւ հետ այս շինորէիցս՝ ոչ չարի, ոչ Տաճ-կաց հարկի, ոչ բերդաչարի, ոչ գունդգահի և ոչ այլ իրաց (էջ 242).-Եթէ հակառակի և կամ չար և հարկ ի վերայ դնէ, ի սուրբ եր-ոորդութենէն նզովեալ լիցի (էջ 243)։ Այս բառից են բնաչար (վկայութիւնը տե՛ս վերը) և անչարութիւն «հարկից ազատ լինելը», որից անչարութեամբ «հարկիզ պռատ». ես Սմբատ զԴուինքթին հողն սուրբ Աստուա-ծածնիս (տուի) անչարութեամբ (Վիմ. տար-էջ 158)։
ՉԱՐՆ սեպհականեալ անուն Սատանայի.
dry;
dried, arid, parched, dead;
— հաց, dry bread;
— ճաշակել, to fast on lenten diet.
ՆՀԲ լծ. թրք. quru, յն. ἔηρός Տէրվ. Altarm. 87 սանս. kšara, յն. ἔηρός նոյն. Նախալ. 112 հնխ. skar «այրել» արմա-տից. հմմտ. խարել, խարշել, սանս. kš̌āra «կծու», kšāma «չոր, ցամաք» ևն։ Հիւնք. ջուր բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 293 սանս. ǰvar «տաքանալ, այրել» աոմատի հետ։-Karst, Յուշարձան 429 թթր. kar, kor, kur, չաղաթ. koruk, ku-ruk, եաքութ. kurun, kūr «չոր», օսմ. qavurmaq «խորովել»։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 784 արաբ. [arabic word] šarr «չորա-ցում, չոր» բառից։ Pokorny 1, էջ 500 և 503 իրարից բաժանում է 1) սանս. kšā-ra «կիզիչ», kšāma «չորացած, չոր» և 2) յն. ζερόν «ցամաք», ἔηρός «չոր», լտ. seresco «չորանալ», գերմ. serben ևն. առաջին խմբի մէջ դնում է հյ. ցաւ, ցա-մաք, ցասնուլ. երկրորդը հայերէն ներ-կայացուցիչ չունի. հյ. չոր խաբուսիկ կերպով նման է վերինների և յատկա-պէս յն. ἔηρός բառի հետ, բայց իսկա-պէս երկու խմբի հետ էլ ո՛չ մի կապ չունի։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. დამრობა դաշրոբա, დავამრობ դավաշրոբ «չորացնել» (արմատը მრ շր-)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. չոր, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. չօր, Սլմ. չուէր, Մրղ. չուր, Մկ. Տիգ. Տփ. չուր, Հմշ. Սեբ. չէօր, Ասլ. չէօ՝ր, Սվեդ. չիւր Զթ. չիւյ, չիւր, Հճ. չոյ (բայց չիյնօլ «չորա-նալ»).-Ագլ. չունի այս բառը և գործա-ծում է խէշկ ձևը, որ պրս. [arabic word] xušk հո-մանիշից է փոխառեալ։ (Սակայն կայ չիր «չոր պտուղ»)։ Նոր բառեր են չորագլուխ, չորաթան կամ չորթան, չորթանագող, չորա-կապ, չորամահակ, չորային, չորապուր, չո-րել, չորացնել, չորեղէն, չորեփոց, չորոտ, չորուկ, չորուտ, չորչրուկ, չորչորատիլ, չոր-խըրտիլ ևն։
Երկու ոմանք գոլորշիք. ի սոցունց մինն չոր է, իսկ միւսն՝ խոնաւագոյն։ Ի չորոյն հողմունք եւ հնչմունք զանազանք։ Ի ներհակացս սկզբանց բաղկացեալ եղեւ աշխարհ. այսինքն ի չորոյ եւ ի գիջոյ, ի ցրտոյ եւ ի ջերմոյ. (Արիստ. աշխ.։)
adversary, opponent, antagonist, enemy;
Satan;
— յարուցանել ումեք, to stir up an adversary, to raise or create difficulties, to raise objections to.
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց չունի վկա-յութիւն) «հակառակորդ, թագաւորի դէմ ապստամբ իշխան, չարախօս, մատնիչ» Գ. թագ. ժա. 14, 23. բ. կոր. ժբ. 7. Կոչ. «սա-աանայ» Եփր. համաբ. և աւետ. Վրդն. ել.։
= Եբր. [other alphabet] satān «ոսոխ, հակառա-կորդ, թշնամի» բառի յն. σατά́ν տառադար-ձութիւնից. նոյնից նաև լտ. satan, գերմ. satan ևն. տե՛ս նաև սատանայ։
ՆՀԲ սրանց հետ նաև լծ. թրք. զըթ (իմա՛ արաբ. zidd) «հակառակ»։
Բառ եբր. սադան, լծ, ընդ թ. զըթ. σατάν satan, adversarius. Հակառակ. հակառակորդ. մատնիչ. չարախօս.
Satan, demon, devil, evil spirit;
cf. Սատան;
cf. Բանսարկու.
. ի հլ. «հակառակ, դիմակաց. չար ոգի, դև» ՍԳր. Եզն. Կոչ. որից սատա-նայածին Եզն. սատանայական Ոսկ. մ. բ. 13, 26. Ագաթ. սատանայակիր Ագաթ. Կռ-րիւն. սատանայատր Ոսկ. մ. բ. 26. սատա-նայոտ Եփր. ա. տիմ. 240. սատանայութիւն Եզն. ևն։
= Ասոր. [syriac word] sātānā «սատանայ» բառից, որ փոխառեալ է եբր. [other alphabet] sātān «հակառակորդ, սատանայ» ձևից. ծագում է եբր. [other alphabet] stn=արաբ. [arabic word] štn «թըշ-նամութիւն անել, կռուիլ» արմատից. հմմտ. արաբ. [arabic word] šaytān «սատանայ» = հթովպ. [other alphabet] sadatān, որ փոխառութեամբ տարածուած է բազմաթիւ լեզուների մէջ. ինչ. յն. σατανάς, լտ. satanas, ռուս. caтанa, հսլ. sotona ևն. տե՛ս նաև սատան։-Հիւբշ. 316։
Հները ծանօթ էին արդէն բառիս ծա-գումին. հմմտ. Սատանայ յեբրայեցւոց և յասորւոց լեզուէ խոտորեալ թարգմա-նի. Եզն. էջ 52.-Սատանայ անուն ի խստութենէ հակառակութեանն անուա-նեցաւ. Կոչ. 12.-Սատանայդ բայ եբ-րայականաւն զապստամբն ազդեցուցա-նէ. Իրեն. հերձ. 204.-Սատանայ... ըօտ եբրայեցւոց բառիցն՝ հակառակ թարգ-
մանի... և ամենայն՝ որ բարւոյ (հա-կառակ) կայ, սատանայ անուանի. Յճխ. էջ 228.-Սատանայ ըստ եբրա-յեցւոցն ընդդիմակաց կամ հակառակ ասե. Մեկն. ղկ.-Սատանալ անուն յեբրայեցւոցն ի մերս թարգմանելով՝ հակառակ ասի. Շնորհ. մտթ. էջ 76։ Նորերից ուղիղ մեկնեցին նախ Schrö-der, Thes. 45, յետոյ ՀՀԲ և ՆՀԲ (դնում են եբր. satān բառեռ)
Սատանայ ըստ եբրայեցւոց բառիցն՝ հակառակ թարգմանի. եւ ամենայն՝ որ բարւոյ հակառակ կայ, սատանայ անուանի. (Յճխ. ՟Ի։)
σατανάς satanas. երբեմն է նոյն ընդ Սատան. իբր հակառակ դիմակաց. դիմախօս.
Սատանայ անունն ի խստութենէ հակառակութեան անուանեցաւ. (Կոչ. ՟Բ։)
Սատանայ ըստ եբրայեցւոցն ընդդիմակաց կամ հակառակ ասի. (Մեկն. ղկ.։)
Այլ առաւել՝ որպէս διάβολος diabolus, calumniator. սեպհականեալ անուն է դիւի, եւ մանաւանդ գլխոյ դիւաց, որ եւ սադայէլ (այսինքն հակառակ աստուծոյ). բանսարկու.
table, board;
meal, food, table;
altar;
banker's counter;
աւագ —, grand, high altar;
— գրելոյ, writing-table;
— խոհակերոցի, kitchen-table;
dresser;
— մարմարեայ, marble-table;
— գործոյ, work-table;
սփռոց —ոյ, table-cloth;
անօթք, սպասք —ոյ, plates and dishes;
պատառաքաղ, դանակ, դրգալ —ոյ, table-fork, table-knife, table-spoon;
զրոյցք ի —ի, table-talk;
— յարդարել, ուղղել, դնել, to lay out a table, to spread the table;
— ուղղել, to erect or place an altar or Communion-table;
բեզմել ի —, to sit down to table;
ծառայել —ոյ, to wait at table;
ի —ի լինել, to be at table;
ելանել ի —ոյ, to rise from table;
բառնալ զ—, to take away, to clear the table;
ծախք —ոյ, table-expenses;
cf. Կողապտեմ;
cf. Ճաշ;
cf. Պատիւ;
trapezium.
ՓՈԽ (borrowing) Գնչ. salan կամ selan «սեղան»։ Տառադարձութեամբ մտած է Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ. Սեղան քի ժի մը տի (Գտի բագին մի). Գծ. ժէ. 23.-Սէղանան թալան տրքի՞ (Զսեղա՞ն կողոպտես). Հռովմ. բ. 22։-Պատահակսն նմանութիւն ունին աբազ. sexan, կաբ. sexan, սվան. sayn, շապս. saxane «պնակ», որոնք ծագում են արաբ. [arabic word] šahn «սան» բառի թրքացած sahan «սկաւառակ» ձևից։
drawing-room, hall, saloon;
curtain;
church-porch, portico, court;
corridor.
, ի հլ. «մեծ սենեակ, դահլիճ. 2. սրահի մէջ կախուած վարագոյր կամ պատի զարդ» ՍԳր. որից սրահակ «փոքր սրահ կամ վրան. 2. սենեակի մէջ կամ դռան վրայ կա-խուած վարագոյր, առագաստ» ՍԳր. Ագաթ Բուղ. Ոսկ. (յաճախ սխալմամբ գրուած սը-րահանգ, որ տե՛ս). Եղիշ. ը. 156. սրահակա-ձև Ագաթ. սրահականք «ստոյիկեան փիլիսո-փաները» Ոսկիփ. ընդարձակասրահ Եփր. վկ. արև. 38, երեքսրահեան Եզեկ. Խբ. 3, 6։ Նոր բառեր են ճաշասրահ, թատերասրան, խաղասրահ, պարասրահ, նախասրահ։
= Պհլ. *srāh ենթադրեալ ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց ունինք փոխառութե-ամբ պարսկական հր. [hebrew word] srāh «նա-խասրահ», մանդ. [hebrew word] srādqā «վրանի գլուխը՝ տանիքը», արաբ. [arabic word] ❇ surādīq «վրանի վերի կողմը՝ տանուտէրի բնակարա-նը բաժանող վարագոյրը. 2. առասասա» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 925)։ Սրանզից առաջինը (մեր բառի հետ) ենթադրում է հպրս. *srāδa-, իսկ միւս երկուսը՝ հպրս. *srāδaka->սրահակ։-Հիւբշ. 241։
ՍՐԱՀ. αὑλαία aulaeum, cortina. Սրահակ. փեղկ կամ առագաստ սրահից.
clear, clean, pure, limpid;
pure, sincere, candid;
manifest, evident, distinct;
clearly, cleanly, purely;
distinctly, evidently, manifestly.
ՆՀԲ «որպէս թէ ցտակ կամ ցյատակ զնստեալ պարզեալ», իսկ յստակութիւն «թերևս լծ. և ընդ ստուգութիւն»։ Հիւնք. յն. στοϰτός «զտհալ, պարզեալ»։ Patru-bány ՀԱ 1908, 246, Monde or. II (190718), էջ 222-3 հսլ. cistu «մա-քուր» և լտ. caelum «երկինք» բառերի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 328 սատակ «պարզ» =պրս. sāda «պարզ» բառն է։ Պատահական նմանութիւն ու-նին հսլ. istù, ռուս. истыи, լեթթ. īsts «ստոյգ, ճշմարիտ», որոնք հանւում են
ՅՍՏԱԿ. մ. ՅՍՏԱԿԱԲԱՐ καθαρῶς, εἱλικρινῶς pure, nitide եւ այլն. Յստակութեամբ. պարզապէս. պայծառապէս. յայտնապէս. սրբութեամբ, անխառն ի ներհակաց.
he, she;
that, it;
ուտէ նա, he or she eats;
ուտեն նոքա, they are eating;
խնդրեմ զնա, I am looking for him, her or it;
ասեն նոքա, they say;
նա է, it is he or she;
անուն նորա, his, her or its name;
ետու նոցա, I have given them;
նոքա նոքին, they;
նմա, to him or her;
նորա, to him or to her;
նոցա, to them;
but, however, nevertheless, yet;
indeed, really, in fact;
նա՛ է, that is, that is to say, i.e.;
նա աւանիկ, նա աւասիկ, look there, look here;
but, yet;
նա եւ, also, even, likewise, again;
moreover, besides;
նա զի, նա մանաւանդ թէ, above all, the more;
rather;
նա եւ ոչ, neither, nor;
not even;
նա եւ արդ իսկ ոչ, not even now;
նա ուրեմն, certainly;
perhaps, it may be that;
well;
now, then.
ՆՀԲ նայեա՛ բառից։ Peterm. 251 նա դերանունից։ Lag. Arm. Stud. § 1579 յն. ναί։ Հիւնք. պրս. նա, նէ, նի և լտ. no «ոչ»։ Պատահական նմանութիւն ունի լազ. -na «եթէ», որ իբրև մասնիկ կցւում է բայի վերջը. ինչ. minon-na «ուզեմ նէ», gopti-na «երբ ման գամ, պտտիմ նէ» (տե՛ս Adjarian, Etude sur la, lan-gue laze, էջ 42)։
Նա՛ աւանիկ հակառակ ձայնատու էր։ Նա՛ աւանիկ բամբասէ զնոսա։ Նա՛ աւանիկ ազնուականի իմն ցանկացեալ են. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 10։ Եբր. ՟Ը. 8։ ՟Ժ՟Ա. 16։)
surly, cantankerous, crabbed.
. անյայտ իմաստով մի բառ՝ որ իբրև մակդիր տրուած է Սահակ անուն ան. ձին. (Ասող. Գ. բ. Վրդ. պտմ. խդ. Կիր. 45. Գիրք թղ. ձա)։
Թուի Մռուղ. այսինքն իբր մռմռացող, մականուն ուրումն սահակայ՝ մռուտն կոչեցելոյ, առ Ասողկայ։ Տե՛ս եւ զյաջորդ բառս։
book;
parchment, scroll, roll, register;
code, manuscript;
աստուածային, աստուածաշունչ —ք, the Holy Scriptures, — Bible;
—ենից դարան, library;
ի —ենի հարկանել, տալ, to write, to set down or couch in writing, to register, to record;
մատեան — գունգ, the immortal band (Persian cavalry).
«Պարսից անմահների գունդը» Եղիշ. զ. էջ 90, 91. որից մատենիկ գունդ Բուզ. -Ըստ Բրս. մրկ. էջ 378՝ «էր ի պարս-կաց տունն գունդ մի՝ անուանեալ գունիդի և նմայրեան, այսինքն գունդ անմահական և ոչ ոք ունէր իշխանութիւն տանջել զնոսա, երբ մեղանչէին». (անշուշտ ուզում է ստու-գաբանել պրս. gund-i nā-mīr-ān գունդն ոչ-մեռանել+ յոգնակիի նշան)։
Թուղթ կամ գիրք մագաղաթեայ. քարտէս. մուրհակ. կոնդակ. յիշատակարան. հատոր գրոց։ Որպէս χαρτίον chartula, charta μεμβράνα membrana. Թուղթ կամ մագաղաթ, տե՛ս (Երեմ. ՟Լ՟Զ. 6. 14. 20. 21. 29։ ՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 13։)
ՄԱՏԵԱՆ, կամ ՄԱՏԵՆԻԿ ԳՈՒՆԴ. Հեծելագունդ պարսից քաջ՝ անմահ կարդացեալ. ἁθάνατος immortalis. յորոյ թէ ոք անկանէր, այլ ոք լնոյր զտեղին՝ զի միշտ մնասցէ գունդ ողջ, որպէս անմահական.
finger;
finger's breadth, inch;
tune, air, strain;
բոյթ —, thumb;
ցուցական —, forefinger;
միջին —, middle finger;
մատանւոյ —, ring-finger;
փոքր —, little finger;
մատունք ոտից, toe;
յօդք մատանց, knuckles, finger joints;
մատունք նուագարանաց, keys, keyboard, stop;
մատունք սանդղոց, steps, stairs;
մատունք որթոյ, shoots, branches or tendrils of a vine;
— աստուծոյ, the finger or hand of God;
ծայրակտուր մատամբք, with maimed fingers;
ուսոյց զմատունս իմ ի պատերազմ, he taught my hands to war;
ի ծայր մատանց, at the finger's ends;
ծայր մատանց ոտից, tiptoe;
ճարճատել զմատունս, to crack one's fingers;
—ն առնել, to point at one;
to denounce;
to defame, to laugh at, to scorn;
վաստակել մատամբք, to live by one's labour;
ի մատունս գնալ, to walk on one's toes, to walk tiptoe;
յոտն ի — յառնել, to stand tiptoe;
մոռացկոտաց զ— կապել, to resolvedly to forget, to make a memorandum;
մատամբ ցուցանել, to point at with the finger, to indicate;
ծայրիւ միայն մատին ճաշակել, to taste, to taste slightly;
դնել մատունս ի վերայ բերանոյ, to place a finger on the lips, to keep silence, to be benumbed;
— անձին իւրոյ գործել, to kill oneself, to commit suicide, to make away with oneself;
— լինել իւրեանց արծաթոյն, to lavish, to waste, to squander;
արգելուլ, ըմբռնիլ մատին ի դռնամէջս, to jamb one's finger in a door;
cf. Ճիւղ;
betraying;
— լինել, եղանիլ, to give or addict oneself to, to surrender, to give in;
— լինել, to betray;
— լինել անձին or անձամբ անձին, to betray oneself, or one's own cause, to do oneself an injury;
— առնել, — եւ տուր լինել, to betray;
to be betrayed.
Վաստակոց գրոց հրատարակիչը, էջ 17 և 253 երկուսի մէջ տարբերութիւն չտեսնելով՝ մեկնում է «մատներովն ցուցանէ զգետին՝ յորում իցեն հողա-կոյտք ցցուեալք իբրև զմատունս»։-Մատոյց ձևի գործածութիւնը ցոյց ե տալիս, որ պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] matn «բարձրա-ւանդակ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 705), ասոր. [syriac word] maϑā «հող, երկիր»։
Անդ (յաշխարհական երաժշտութիւնս) բարբառք մատնն չքնաղականք, աստ (յեկեղեցւոջ) բարբառ տիրաբանեալք. (Ճ. ՟Գ.։)
means;
possible;
— է, it is possible, it may he so;
it is fitting or proper.
Հիւնք. ճշմարիտ բառից։ ostir ՀԱ 1912, 357 յն. μάρπτω «բռնել» բառի հետ՝ հնխ. mərgntō-ձևից. նշանակու-թեան տարբերութեան համար հմմտ. լտ. potior «գրաւել», possum «կարող եմ»։ Lidén IF 44, 191 գոթ. magan «կարենալ», յն. μαχανά «հնարք ևն» բառերի հետ. հայերէնը իբր հնխ. magh-tro-ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունին վրաց. მართება մարթեբ «պարտիլ, պէտք լինել, ստիպուիլ, պարտք կամ պարտականութիւն ունե-նալ», მართებული մարթեբուլի «պատ-շաճ, կրթեալ, քաղաքավար», მართვა մարթվա «ճշտել, սրբագրել, կառավա-
Գոլն, եւ մարթն, եւ հարկաւորն։ Ամենայն նախադասութիւն կա՛մ գոլ է, կամ մարթ, կամ հարկաւոր։ Ընդհանուրն ի վերայ մարթին նիւթոյ ոչ երբէք ճշմարտի։ Բայց մասնական բացասութիւն այժմ ի վերայ մարթին հակադարձի։ Հարկաւորն քան զմարթն. (եւ այլն։ Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
combat, fight;
wrestling;
contest, strife, litigation, quarrel, dispute.
= Ասուր. maxaru «դէմ կանգնիլ, հակա-ռակիլ, մրցիլ, թշնամու դէմ դուրս գալ». Hāxiru «մրցակից, ոսոխ, հակառակորդ», որոնց արմատն է maxru «ճակատ, առջևը, յառաջամաս», maxrū «առաջին, սկիզբ, ըս-կիզբը լինել» (Muss-Arnolt. Ass. Handwb. 525, 529, 530, 531)։-Աճ.
ἕρις (լծ. եւ μάχη մարտ) lis. Մաքառումն. պայքար. վէճ. հակառակութիւն.
rod, switch, stick, cudgel, whip;
cf. Ձաղկանք;
— հերք, մազ, bristled up, set on end.
ՆՀԲ ձողիկ կամ ծղիկ բառից. լծ. ցախ։ Հիւնք. ծաղիկ բառից։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Bugge, Btrg. I8, որ և պա-տահական է համարում վախի šolkh, մոնգոլ. salagha, թրք. salghyn ձևե-րը։ Նոյնը կրկնում է. Müller WZKM 5, 68 և SWAW 136 (1897), էջ 21։ Մառ ИАН 1913, 424 հյ. ցախ և սվան. ցխեկ «անտառ» ևն բառերի հետ։
κλάδος ramus ῤάβδος virga եւ այլն. Իբր Ձողիկ կամ ծղիկ ուղղորդ. Գաւազան. բիր. մահակ. տոփիչ. գործի ձաղկելոյ. եւ Գան. ձաղկանք.
antichrist.
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Հիւնք. և վերջին անգամ Հիւբշ. IF 19, 472-5, հլ. թրգմ. ՀԱ 1907, 249-250։ Lag Urgesch. 67 սնս. ništya «մերժում, ար-համարհանք»։ Ալիշան, Հին հաւ. 232-3 գերմ. nornes «մարդկանց բախտը գը. րող վհուկները», Բևեռ. նեռ «դժոխոց չաստուած մը»? Բառիս վրայ շատ ըն-դարձակ խօսում է Թ. Աւդալբէգեան Հ1 1928, 418-428 և 494-503, և մերժե-լով Ներոնից ծագումը (հայերը Ներոնից դժգոհելու ոչինչ չունէին. ընդհակառակր նա խաղաղութիւն բերաւ հայ երկրին), դնում է Միհր աստծու անունից։
ἁντίχριστος antichristus. Դերաքրիստոս. անտիքրիստոս. այսինքն հակառակ Քրիստոսի՝ կամ փոխանակ Քրիստոսի սուտ Քրիստոս. վերջին սուտ մեսիայն, եւ կարապետք նորա. ի մեղ Նեռն՝ կարծի առեալ յանուանէ Ներոն կայսր՝ նախկին հալածչի, առ որով եւ Սիմոն կախարդ գտաւ առաջին նեռն.
daughter-in-law;
sister-in-law, brother's wife.
Նախ Schröder, Thesaur. 58 մեզա-նից դրաւ լտ. nurus, ՆՀԲ լծ. յն. և լտ. ձևերը։ Ուղիղ մեկնեցին Peterm. 30, 39, Windisch. 23, Böttich. ZDMG 1850, 359, 187, Arica 65, 49, Lag. Urgesch. 8б4, Müller SWAW 38, 593, Pictet 2, 372, Տէրվ. Նախալ. 114 ևն։ Հիւնք. պրս. նէվ «նոր» բառից։ Պատահական նմա-նութիւն ունի չին. [other alphabet] nü3 «կինը, ամու-սինը, weib»։
Տիկնաւն Մամիկոնէից՝ նորին (Սահակայ) նուաւ, որում անուն էր Դստրիկ՝ կին Վարդանայ. (Խոր. ՟Գ. 67։)