painful, doleful, afflicted, sorrowful, dismal, mournful;
dolefully, dolesomely, painfully, sadly;
— ձայնիւ, in a monrnful tone;
— սիրտ, sorrowful heart;
— անէծք, atrocious curse;
— կեանք, tiresome life.
Ցաւագին հեծութեամբ։ Ցաւագին ողբովք։ Ցօղէր արտօսր ցաւագին։ Բժշկութիւն ցաւագին ախտից տիրականն մարդոյ։ Յորժամ հնչէ փողն ահագին՝ ազդել յոսկերս իմ ցաւագին. (Յճխ.։ Շար. Մանդ.։ Սարգ.։ Յիսուս որդի.։)
patriarch;
chief of a race, tribe or clan.
Ցեղապետք ձեր, եւ ծերակոյտ ձեր։ Ժողովեցէ՛ք առ իս զցեղապետս եւ զծերս ձեր։ Ամենայն գունդք ցեղապետիցն զօրաց.եւ այլն։
to drive in, to fix, to thrust in, to plant.
Ի դաստակս ձեռացն եւ ի ծայրս ոտիցն էր վարսեալ հեղուսիւք ընդ փայտին. (Միսայէլ խչ.։)
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
Անօթս ըստ արուեստից կազմեսցէ առ ի պէտս վարուց աշխարհիս. (Յճխ. ՟Դ։)
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
Անարեացն զի՞նչ ինչ ոչ բիւրապատիկ աղիտիցն վերաբերիցին թշուառութիւնք. (Պիտ.։)
elevation, rise, ascension;
presentation, offering, Anaphora;
relation, reference, regard;
eructation, vomiting;
anaphora;
— ունել, to be in correspondence or relation with.
Անզերծանելի լինելով ի վերաբերութենէ աղիտից սաստկութեան. (Պիտ.։)
suffumigation.
հերակլիտոս զամենեցունն անձն (այսինքն զաշխարհ՝ ասաց լինել) վերածխութիւն ի խոնաւուտիցն. իսկ զոր յանասունսն (զշունչ)՝ յարտաքուստ եւ ի նոցայոցն վերածխութեան համասեռ բնաւորիլ։ Սրամտութիւն է եռանդն շուրջ զսրտիւն՝ արեան, ի վերածխութենէ մաղձոյ, կամ ի պղտորմանէ եղեալ։ Էութենա հրոյն ոչ կրել զորս ինչ օդոց են, որպէս մինչ ապականիլ ի ձեռն վերածխութեան, կամ թանձրանալն. (Նիւս. բն.։)
repetition, explanation.
Ի ձեռն յոլովից եւ հաւաստից պատկերաց եւ վերաճառութեանց ընդարձակին։ Սրբագրեցելոցն յիշատակարանաց խորհրդական եւ գերազարդ վերաճառութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
raised on high, lifted up, ascending;
ascensive;
bearing, carrying in the arms, raising from the earth.
Վերամբարձ առեալ զոտիցն եւ զձեռացն՝ ընդ մէջ կտրէր. (Ղեւոնդ.։)
to take or carry on high, to raise, to heave up;
to receive, to take home;
to glow, to leap with joy, to exult;
յաստուածութիւն — զոք, to place among the gods;
յաստուածութիւն վերառեալ լինել, to receive divine honours.
Զդրամն արքայական գտի, վերառեալ յաղտից տղմոյ. (Տաղ.։)
reading, recitation.
Վերծանութիւն ասացին իմաստասէրքն՝ վերստին ճանաչել հոգւոյ զմոռացումն իմաստից։ Զընթերցողութիւն վերծանութիւն ասաց ըստ յունին, այսինքն ի ծանօթութիւն. որ ըստ մերում լեզուիս ասի կարդացողութիւն. (Երզն. քեր.։)
upper side or part.
Վերին կողմն, եւ վերնագաւառ. (յն. ըստ իմաստից).
to remain back, to be behind;
to abandon, to leave off, to desist, to renounce;
to fail, to want, to be short of;
to die.
Մարմնականն յառաջանայցէ ի նմա, եւ միւսն վերջանայցէ։ Մի՛ յառաջ անցցէ ախտիցն, այլ վերջասցի ի սոցանէ։ Վերջասցի եւ անկցի յետս կոյս. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Ե։ Փիլ. այլաբ.։)
to withhold, to retain, to keep back, to detain;
to deprive of.
Այս վերջացուցանէ զիս ի պատահմանէ պատուոյ։ Վերջացուցին զժողովուրդն (ի մտից երկրին աւետեաց). (Լմբ. առ լեւոն. եւ առակ։)
posterior, ulterior;
last, extreme, final;
չորք —ք մարդոյ, the four last things, (death, judgment, heaven and hell).
Բանք արքայի դաւթի առաջինք եւ վերջինք։ Ատիցէ զնա այրն վերջին։ Լինիցին առաջինքն քո սակաւք, եւ վերջինքն քո անբաւք։ Զվերջինս զի՞ գիտիցեմ։ Ի վերջնում աւուր մեծի տօնին։ Մեծ եղիցին փառք տանդ այդորիկ վերջինն քան զառաջինն։ Ես եմ առաջին եւ վերջին.եւ այլն։
to go backwards, to fall back, to recede, to retreat, to give way.
ՎԵՐՋՈՏՆԻԼ (գրի եւ ՎԵՐՋՈՏԻԼ, ՎԵՐՋՆՈՏԻԼ). Ի վերջ կամ յետս ընկրկիլ ոտիւք կամ ոտից. կարի յետին լինել. յետնիլ, վերջանալ. կասիլ. յետս մնալ.
to have an abortion, a premature birth, to miscarry, to abort, to slink, to be brought to bed before time;
to flow, to run, to gush or spout out, to be shed, poured out.
Արգելուլ զանիրաւութեանցն աղբիւր ցանկութեան, յորմէ վիժին անիրաւագոյն գործքն ի մարմինս եւ յոգիս։ Յորմէ իբրու յաղբերէ վիժին ցանկութեանցն եւ այլոցն ախտից առանձնաւորութիւնք. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին. ՟Ա. 99։)
delicacy, tenderness;
effeminacy, daintiness, delight, pleasure, voluptuousness;
— խղճի, scrupulousness of conscience, scrupulosity;
— իմաստից, niceties or delicacies of thoughts;
— սրտի, ախորժակի, delicacy of heart, — of taste;
— կերակրոց, luxurious feeding, delicacies, dainty meats, good living;
արօտք փափկութեան, pleasant pastures;
պարտէզ փափկութեան, garden of delights;
օր փափկութեան, holiday;
ի հանդերձս փափկութեան զարդարեալ, tastefully, daintily clothed or dressed;
ընկղմիլ ի —ս, to revel in voluptuousness;
cf. Հատանեմ.
to pull or pluck out, to depilate;
— զփետուրս, to pluck or strip off feathers;
— զհերս, զմօրուս, to tear out the hair or beard;
— զոք, to fleece a person.
Փետի վայելչութիւն նորա։ Ահ դատաւորաց եւ զօրաց շուրջ փետիցէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
cf. Փերեւերտեմ.
Զգեստուք զինքն պճնիցէ, եւ փերեւետիցէ, սիգութեանն եւ փափկութեանն պարապելով. (Կանոն.։)
Թէպէտեւ յազգէն իցեն ծնեալ, եւ նորին յորջորջմամբ փերեւեթիցեն, յամենայնէ իսկ տարագիր լինին. (Ոսկ. գաղ.։ Զի ոչ եթէ իբրեւ ի թշնամեաց երկիր երթայցեն ի պատերազմ, այլ իբրեւ յիւրեանց երկրի փերեւետիցին համարձակ. Ոսկ. ես.։)
to dress oneself with studied elegance, with affected neatness, with too great attention to effect, to be very spruce or smart;
to bridle up, to strut, to carry proudly, to walk with affected dignity.
Զգեստուք զինքն պճնիցէ, եւ փերեւետիցէ, սիգութեանն եւ փափկութեանն պարապելով. (Կանոն.։)
Զի ոչ եթէ իբրեւ ի թշնամեաց երկիր երթայցեն ի պատերազմ, այլ իբրեւ յիւրեանց երկրի փերեւետիցին համարձակ. (Ոսկ. ես.։)
one-handed, one-armed.
Յաչացն վնասեալ՝ կոյր կոչի, եւ յականջացն՝ խուլ, յոտիցն՝ կաղ, եւ ի ձեռացն՝ փեցի. (Խոսր.։)
philosophical.
Մեծն Սահակ՝ տեղեկացեալ փիլիոսփայական արուեստիցն ցուցանիւր. (Փարպ.։)
Սողոմոն կաթուղիկոս՝ վարժեալ եւս էր ի փիլիսոփայական արուեստս։ Ի վարդապետս փիլիոսփայական արհեստիցն։ Պորփիւրի՝ յառաջին փիլիսոփայական պատմութենէն. (Յհ. կթ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Եւս. քր.։)
philosophy.
Անուն փիլիսոփայութեան՝ կատարեալ իմաստիցն նշանակ է. (Շ. բարձր.։)
to pound, to crush, to crumble, to bruise, to grind;
to roast, to toast, to torrefy.
Հուր բորբոքեցից, զի միսն հալեսցէ, եւ ոսկերքն փխրեսցին։ Մուրկ նոր փխրեալ եւ մաքրեալ տեառն։ Զամենայն մուրկ փխրեալ մի ուտիցէք մինչ յօրն, եւ այլն. (Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 10։ Ղեւտ. ՟Բ. 14։ ՟Ի՟Գ. 14։)
inclination to weep, emotion;
spleen.
Առ փղձուկ սրտին ձայնէր յորդութեամբ, Դանիէլ։ Բորբոքել զփղձուկ սրտի։ Զփղձուկ սրտից մեր տեսանէ։ Թաքել արտասուօք զփղձուկս սրտիցն.. . Այլեւ զփղծուկ սրտին հրամայէ չհանել. (Վրդն. դան.։ Հ։ Լծ. նար.։ Նչ. եզեկ.։)
transmigration.
Ո՞վ այսպէս լուաւ փոխագնացութիւն, կապեալ եւ պարաւանդեալ ոտից յուղի անկանելով շուել տեղւոջէ ի տեղի։ Ոչ կարացին արգելուլ զփոխագնացութիւն ոտիցն. (Նանայ.։)
transport, transposition, transmission, translation;
removal.
Բժշկեցաւ ախտն փոխադրութեամբ տեղեացն։ Ի լաւն կոյս փոխադրութիւն։ Փոխադրութեան էաք կարօտ ըստ ախտից։ Սա մեզ ի մահուանէ ի կեանս առնի փոխադրութեան առիթ։ Փոխադրութիւն երկանցն խնդրեմ։ Խորհրդոց ոչ խոստումն, եւ ոչ փոխադրութիւն բարուց (Վրք.հց. ձ։ Դիոն. երկն.։ Աթ. ՟Գ։ Անյաղթ բարձր.։ Նար. ՟Ի՟Դ։ Շար.։)
to substitute, to fill or take the place of, to succeed to;
— զկեանս, to die.
Զխորհուրդս սրտից իւրաքանչիւր ոք մերձաւորին փոխանորդիցեմք. Բրս. հայեաց. յն. փոխատրել. μεταδίδωμι.
substitution, succession;
vicarship, vicariate;
permutation, exchange;
compensation.
Ոչ ոտից փոխանորդութեամբ յառաջ կոյս մատուցանելով. (Նիւս. կազմ.)
to restitute, to requite, to recompense;
cf. Փոխադրեմ.
Դու ես՝ որ փոխատրես զքարեղէն սրտից կարծրութիւն ի լոյս կակղութեան մարմնոյ. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
to adduce or allege pretexts, to make pretence of, to feign, to counterfeit.
Չիշխես զբանես ի վեր հանիլ. փոխելապատճառ լինիս, թէ բնաւ չգիտիցես իսկ. (Ոսկ. ՟բ. տիտ. ՟Բ։)
web-footed.
Ոյր ոտք են նման ոտից փոկ կենդանւոյ, կամ իբր փոկեայ, մաշկեայ.
trumpeter's vocation.
Ըստ փողարական արուեստից շնչեալ հարկանիցի. (Նիւս. կազմ.։)
like dust, powdery;
very small, thin, light.
(Մեղուին է ) ո՛չ զբաւանդակն հաւաքել ծաղիկս, այլ զմանրագոյնսն եւ զփոշէտեսակսն ի կրկնուածս ոտիցն ընդունելով։ Զօրէն մեղուի ի բոլորն վարդից եւ ի ծաղկանց զփոշետեսական եւ զանուշահոտսն ի մի վայր հաւաքեալ։ Զփոշետեսակսն զօրէն գործասէր մեղուի ամբարեաց։ Սովորութիւն է մեղուաց զփոշետեսակսն՝ ծաղիկ ժողովել. (Առ որս. ՟Դ։ Մագ. ՟Ա. ՟ԻԷ. ՟ԾԷ։)
cf. Փորացաւութիւն.
Ցաւք անասնոց. . . Փորացու յարենէ. . . Եւ խիստ փորացաւ։ Ողջանալ աչից, եւ փորացաւից, եւ բոլոր ախտից. (Տօմար.։ Գանձ.։)
belly-ache, pain in the bowels;
colick, gripes.
Ցաւք անասնոց.. . Փորացու յարենէ. . . Եւ խիստ փորացաւ։ Ողջանալ աչից, եւ փորացաւից, եւ բոլոր ախտից. (Տօմար.։ Գանձ.։)
cf. Փորոտիք.
Ուտիցէք զգլուխն ոտիւքն հանդերձ, եւ զփորոտին նորա։ Լուացես զփորոտին։ Զամենայն ճարպ փորոտոյն. (Ել. եւ Ղեւտ. եւ այլն։)
cf. Փութապէս.
Փութանակի ուտիցէք, զի զատիկ տեառն է։ Բռնադատէին փութանակի եգիպտացիքն զժողովուրդն հանել զնոսա։ Փութանակի հասանէին իրքն այն եւ ի շուշան քաղաք։ Փութանակի ընդ առաջ եղեւ նմա։ Եկին փութանակի.եւ այլն։
to be fallen down, overthrown, to fall or go to ruin;
to roll, to tumble;
գելոյր տապալէր երկդիմի մտօք, he tortured himself with uncertainty;
տապալեալ անկաւ երիվարն, the horse fell, was broken down;
տապալեցաւ ի մէջ ոտից նորա սիսարա, Sisera rolled under her feet.
chest, box, coffer, small trunk;
poor's box;
tabernacle;
cf. Ուխտ;
— պրտուեայ, ark of bulrushes.
Արասցե՛ս տապանակ վկայութեան յանփուտ փայտից։ Զտապանակն ուխտին տեառն աստուծոյ։ Ի տաճարի տեառն՝ ուր էր տապանակ աստուծոյ. եւ այլն։ Որ եւ Արկղ կտակի կամ կտակարանաց կոչի. եւ յայն անուն կոչի մին ի տօնից եկեղեցւոյ առ մեզ՝ Տօն տապանակի. (Տօնաց. Շար.։)
to trouble, to afflict, to oppress, to molest, to maltreat, to vex;
to violate, to dishonour, to deflower;
—եցուցանես զաղիսս իմ, I am afflicted by your woes.
Քաղցիւ եւ ծարաւով տառապեցուցանէին զնոսա։ Յարգելանս բանտից եւ յաղէտս չարչաչարս տագնապեալ տառապեցոյց զծերութիւն նորա. (Եղիշ. ՟Բ։ Յհ. կթ.։)
agitation, shaking;
difference, diversity.
Եւ այլ եւս չորս տարաբերութիւնս, որ է ըստ բշժկական արհեստիցն. որպէս մաղձն երկոքին, եւ մաղասն եւ արիւնն։ Բայց որ յաղագս դատաստանին է բան, յուշ լիցին ի տարաբերութեան մարմնոյ եւ մտաց. (Նանայ.։ Սոկր.։)
proscribed, removed, driven away, expatriated, banished, exiled;
— առնել, լինել, cf. Տարագրեմ, cf. Տարագրիմ;
— ելանել ի կենաց, to pass from this world;
ի հայրենի ընչից — գտանիլ, to be disinherited.
Գրեա՛ զայրդ զայդ՝ այր տարագիր։ Եղեւ տարագիր՝ բերանն արհամարհեալ։ Էիք ի ժամանակին յայնմիկ առանց քրիստոսի, եւ տարագիրք յուխտից աւետեացն. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 30. եւ 28։ Եփես. ՟Բ. 12։)
proscription, ban, banishment, exile, exclusion, transportation, expatriation.
Տարագրութիւն (ի) հայրենեաց ... Քարտէս՝ յոր գրեցան. տարագրութիւն հրէական ազգին յաւետեաց ուխտիցն. (Շ. բարձր.։)
mistimed, ill-timed, inopportune, unseasonable, untimely;
premature;
unseasonably, inopportunely, at the wrong time or moment, out of season;
prematurely;
too late, when too late;
cf. Տարաժամութիւն;
— հասակաւ, not full grown, young;
— ծերանալ, to age prematurely.
Մատիցո՛ւք ի ժամու. տարաժամ ժամ՝ ցանգ չմատչելն է. չխնդրելն է տարաժամ ժամու։ Ի տարաժամ ժամու հուր օտար մուծին ի սեղանն։ Տարաժամ ժամու խանձեալք։ Ընդ երեկս ի տարաժամ ժամանակի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։ Խոսր.։ Փիլ. լին. ՟Բ։ Գանձ.։ Նանայ.։)
Մատիցո՛ւք ի ժամու եւ ի տարաժամու։ Չի՛ք իսկ տարաժամ մատչելոյ (առ աստուած)։ Ի ժամու եւ ի տարաժամու աւուրց։ Տարաժամ էր գիշերոյն. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
cf. Տարակոյս;
ընդ —կուսանօք անկանել, to be called in question;
ընդ — կուսանօք արկանել, to call into question.
Ի խռովութիւն եւ ի տարակուսանս դարձուցանէ։ Արհաւիրք տարակուսանաց։ Ի տարակուսանաց ցաւոցն, կամ աղետիցն։ Ի տառապանս եւ ի տարակուսանս։ Որ ապաւէնդ ես վշտացելոց, եւ ակնածու՝ որոց իլ տարակուսանս։ Տրտմեալք տարակուսանօք՝ ողբային զամլութիւն բնութեան։ Իսկ հոգալն աստուծոյ՝ տարակուսանք ի՞նչ են, եւ կամ աշխատութիւն։ Ողորմելի եւ տարակուսանքն (չքաւորութեան). (Յճխ.։ Մանդ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ Սարկ. աղ.։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ.։ Ածաբ. աղք.։)
to doubt, to have doubts, to question, to hesitate, to be irresolute, embarrassed, to demur;
— ի դիւէ, to become furious, to rage like a madman.
Տարակուսելով տարակուսեսցի երկիր։ Զահի հարաւ յակոբ, եւ տարակուսեալ էր։ Որդիքն ձեր տարակուսեալք, որ ննջեն ի կիցս ամենայն ճանապարհաց։ Յանաբժշկական ցաւս սրտից տարակուսելոց։ Կարօտեալք, այլ ոչ տարակուսեալք։ Տարակուսեալ եմ ես վասն ձեր.եւ այլն։
heathen.
Որդիք տարապաշտից. (Արծր. ՟Ա. 1։ եւ Գանձ.։)
speaking in parables.
Անբաւ է ասել ի հաճութիւն անհաւատիցն տարացուցումն (կամ ի տարացուցացն). (Եպիփ. յար. կամ Ոսկ. յեզեկ.։)