to be transformed;
to be disguised;
to be transfigured.
transfiguration;
metamorphosis;
transformation, disguise.
cf. Այլակերպութիւն.
of a different religion.
heterodoxy.
changeable, variable;
various, different.
invariable, unalterable, immutable.
encloistered, arrested, enclosed, detained, imprisoned.
eastern region, East.
cf. Արեւելակողմն.
cf. Անդուլ.
dalmatica.
rolling, that rolls.
oar;
rudder.
agent, bailiff, proctor, manager, saving man.
cf. Ելագ.
• «խմորուկ, մորի պտու-ղը, տճկ. չիլէնկ. ռուս. клубиика. ֆրանս. fraise» Ստեփ. լեհ. արդի գրականի մէջ (արևմտեան բարբառ) գործածական է մի-այն ելակ ձևով, որից ելակենի «ելակի բոյ-սը»։
• = Թթր. (Կազանի, Կիրգիզ և Տոբոլսկի) [arabic word] ︎ yilak, որ ընդհանուր անուն է ելակի, մորի, արքայամորի և նման պտօւոների. սրա համապատասխանն է թրք. [arabic word] ǰilak, տճկ. [arabic word] čilek, ռմկ. չիլէնգ, որ է «ելակ» (Будaговъ, 2, 362)։-Աճ.
• Patrubány, ՀԱ, 1908, 313 ելանել բայից. մեզանից է փոխառեալ տճկ չիլէկ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. უელი ուելի «վայրի ելակ, մո-րի»։
• ԳՒՌ.-Ննխ. էլաք, հէլաք «վայրի ելակ» (գործածական է բառս միայն գիւղերում)։
cf. Զմայլեցուցիչ.
potable, drinkable, fit to be drunk
cf. Ընդել.
familiar, intimate, bosom, linked or knit together in the closest bonds of friendship, intimately acquainted;
— լինել, cf. ԸՆդելակցիմ.
to grow familiar, to make acquaintance.
cf. Ընդելակից.
elected with another.
high, acute, shrill.
hearse.
corpse-bearer, bearer.
evocation, raising up, calling up the dead.
unawares, unexpectedly.
cf. Մշտաբուխ.
nutmeg.
tantalizing.
loving, amicable, friendly, affable, kind;
— դեղ, philter.
staggering, reeling, tipsy, drunken.
liable to error, fallible, frail.
fallibility.
to stagger, to reel, to be a staunch toper, to be tipsy.
cf. Սխալակումն.
drunkenness, intoxication.
cf. Վերելեակ.
to mount on, to ascend;
— ի նաւ, to go on board ship, to embark;
— սանդղօք, to ascend, to scale.
sabellianism.
paved;
— առնել, to pave, to flag.
small cart, truckle, dray-cart;
— ձեռաձիգ, barrow, hand-barrow.
baggage-waggon;
ammunition-waggon.
Charle's wain, the Great Bear;
ursa major.
cf. Սքանչելի.
astonishing, surprising;
of an admirable form or aspect.
half a horse-load.
construction;
preparation, furniture, ornament;
— գրոց, binding of books;
ready, quite ready, prepared;
active, diligent;
disposed;
— լինել, to be ready, prepared;
to be disposed to.
• «պատրաստ. 2. գինուած» Նեեմ. դ. 10, 14. ժգ. 30. Ագաթ. Ոսկ. լհ. ա. 33 մ. բ. 12 և Եբր. իգ. Եւս. պտմ. իբրև գյ. ո հլ. «կազմած, հանդերձանք, սպաս, զարդ» Ոսկ. յհ. բ. 14. Պիտ. որից կազմել «յօրի-նել, կարգաւորել, պատրաստել, զրահաւո-րել» ՍԳր. Ոսկ. յհ. և մտթ. «պատերազմիլ» Վրդն. պտմ. էջ 56. կազմիչ Ագաթ. Վեցօր. Եզն. կազմած ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ. Ոսկ. կազմակերպել Ոսկ. յհ. կազմութիւն ՍԳր. Ագաթ. կազմուած Վեցօր. Մծբ. գե-ղեցկակազմութիւն Սկևռ. ես. երկնակազմ Տօնակ. պնդակազմ Ա. մկ. գ. 17. Եփր. վկ. արև. Ոսկ. Մծբ. ընդդիմակազմութիւն Ա-ծաբ. կարկտ. լուսակազմ Լծ. ածաբ. Յս. որ-դի։ Նոր բառեր են ամրակազմ, թուլակազմ. տկարակազմ, անկազմակերպ, կազմակեր-պիչ, կազմակերպչական, կազմարար, կազ-մատուն, կաշեկազմ, թղթակազմ, լաթա-կազմ, փառակազմ, կազմալուծել, կազմա-լուծութիւն, կազմախօսութիւն ևն։
cf. Կաթողիկեայ;
cathedral, basilic.
• . ի հլ. «րնդհանրական քրիս-տոնեական (եկեղեցի)» Եփր. աւետ. 330, 335. Եղիշ. գ. էջ 51. Յհ. իմ. երև. «մայր կամ աթոռանիստ (եկեղեցի)» Խոր. Յհ. կթ. Տօնակ. «առաքելական թղթեր» Եւս. պտմ. Տօնակ. որից կաթողիկեայ «ընդհանրական (առաքելական թղթերի համար ասուած)» Ագաթ. Շնորհ. Գնձ. կաթողիկեցի «մայր ե-եեղեցու աւագերէց» Վրդն. պտմ. կաթողի-կէական «ընդհանրական» Նանայ. Մաքս. եկեղ։ Այս բառերը գրւում են նաև կաթուղի-կէ, կաթողիկեայ ևն. հմմտ. Բարթողիմէոս >Բարթուղիմէոս։-Միջնադարեան բժշկու-թեան լեզւով՝ կաթուղիկէ նշանակում է նպև «մեծ երակ». հմմտ. Մխ. բժշ. էջ 124 «Վե-րակն զոր կտրես՝ զկաթուղիկէն առ կամ ի բասիլիկէն». բայց յատկապէս Տաթև. հրց. 244, ուր գրուած է կաթալիկէ և մեկնուած «լեարդի ստորին մեծ երակը». հմմտ. վրաց. კათოლიკე ძაროვი կաթոլիկե ձարղվի «մայր երակ, շահդամար» Չուբինով, էջ 102։ (Բառիս վրայ տե՛ս նաև Seidel, Մխ. հեր. § 341)։
• = Յն. ϰαϑολιϰή «ընդհանրական, տիեզե-րական (առաքելական թուղթ կամ եկեղեցի), մայր եկեղեցի». կազմուած է ϰαβά «ըստ» և ὄ'ος «ամենայն» բառերից. փոխառու-թեամբ անցել է բոլոր քրիստոնեայ. ազգե-րի լեզուներին. ինչ. լտ. catholicus, ֆրանս. čatholique, վրաց. კათოლიკე կաթոլիկե ևն. նոյն իսկ տճկ. ասւում է ❇ ︎ qa-tolik «կաթոլիկ հայ»։-Հիւբշ. 353։
bald, hairless.
• խորենացու իտալական թարգմանիչը (Վենետ. 1850, էջ 84) մեկնում է պրս. kund «քաջ»։ Նոյնը նաև Լանգլուա։ Միաբան, Խոր. պատմ. ուսումն. էջ 4-7 մերժելով այս՝ բնադիրը համա-րում է կատար (իբր «գլուխ, գլխաւոր»), որ յետոյ ընդօրինակողները սրբագրել են կունդ «ճաղատ», իբր անարգական ածական Արամազդին։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը վերի ձևով տուաւ Նումէն (Մառ), Արաքս Գ (գիրք Բ), էջ 59-62։ Պրս. kund ձևով ունի նաև Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 63։ Սիօն վրդ., Հովխ 1907. 567-9 մեկնում է «գնտլիկ՝ կլո-րիկ մարմնով»։ Աւդալբէգեան ՀԱ 1926, 391-6 գւռ. կունդ, կոնդ «հաստ, մեծ, ծայր, կատար, գլուխ» բառով։
heap, mass, pile;
great crowd, throng;
flock, herd, drove;
meadows, grazing grounds;
— ձիոց, paddock.
• ԳՒՌ.-Ջղ. կիտել, Երև. կի՛տէլ, Տփ. Կի՛-տիլ, Գոր. Ղրբ. Շմ. կիւտիլ, Ագլ. կէ՛տիլ «կուտել, դիզել», Մշ. կուտոց, Խրբ. գդօց «կուտոց, կոյտ, դէզ», Մղր. կիւտ նիւլ «հա-ւաքուիլ, կոյտ գալ»։ Նոր բառեր են կիտուկ, կիտուիլ, կոյտ անել, կուտակ, կուտիչ, կու տոց, կուտոցել, կտոց, կտոցել, կտոցուիլ, քարկտոց («կոթող» իմաստով ունի Margo-liuth, The Syro-Armenian dial. JRAs 1898, էջ 853)։ ևռոռնեւ» ՍԳր. «խափանուիլ, գործածութիւ-նից ընկնելով՝ եղծւիլ» Ոսկ. ես. 248 (Զճա-նաաարհն որ զբազում ժամանակս կուրա-ցեալ իցէ և անհետ և աներևոյթ լեալ, փշա-լից, տատասկաբեր). կուրութիւն ՍԳր. Կոչ. կուրացուցանել ՍԳր. Ոսկ. ես. կուրամիտ Տօնակ. գիշերակոյր Մխ. դտ. մտակոյր Մաշկ. Ոսկիփ. ակնկոյր Ոսկ. մ. բ. էջ 600. խուլակոյր Կոչ. 148. կուրաքաշ «կոյրին ա-ռաջնորդող շուն» Վրդ. առ. էջ 280։
little, short of stature.
• ՆՀԲ միացնում է ռմկ. քոթոտ, քիւ-թէկ, քէօչէկ բառերի հետ և սրանցից հետևցնելով՝ զուր տեղը մեկնում է «ձագ, կորիւն, լակոտ, կոզոն»։ Հիւնք պրս. kodak և թրք. kúčuk «փոքր», որով ինքն է առաջին ուղիղ մեկնիչը։ Müller WZKM 8, 97 պրս. [arabic word] ku-tāh «կարճ» բառի հետ։ Վերի ձևով Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 89։ Գաբիկեան, Հողդար 1910, թ. 1 թրք. քիւչիւք, հյ. քուչակ, գւռ. կէօտէկ, կուճուկ։
sack, bag, cloak-bag, knapsack, game-bag, wallet;
basket, hamper;
leather-bottle, travelling flask;
— հովուի, shepherd's scrip, pouch, bag or satchel.
• ՓՈԽ.-Վրաց. მახალი մախալի, მახალაკი մախալակի «մախաղ, ձիաւորի երկաչեայ պայուսակ, տճկ. հէյպէ». (վերջինը ենթադ-րում է հյ. նուազական *մախաղակ ձևը)։-Չուբինով 662 ունի նաև վրաց. მალაკი մալակի «խսիրէ փոքր տոպրակ», որ հա-մարում է հայերէնից փոխառեալ. բայց դա կարող է միայն ա՛յն ժամանակ ճիշտ լի-նեւ, եթէ մալակի կրճատուած լինի մախա-լակի ձևից։
glued together, joined;
adhesive, sticking, adherent;
curdled, coagulated;
dense, compact.
• ՓՈԽ.-Մածուն բառի կազմութիւնը հաւ-կական լինելով՝ մեզանից են փոխառեալ վրաց. მაწონი մածոնի «մածուն», թրք. mazun (հմմտ. Թուրքն փոխան մածնի՝ մա-զուն ասէ. Ոսկիփ.), յն. μαζοῦν (Զի ոչ էր սովորութիւն յունաց իւղ գործել և կիթ և ուսեալ ի մէնջ զմածուն և նովին անուամբ կոչեն զնա, ոչ գիտելով զստուգաբանութիւն, եթէ մածուն՝ քանզի մածեալ է, սոյնպէս և անուանի. Մագ. քեր. 228 = Երզն. քեր)։ (-Այլ է թերևս մինգր. მარβვენი մարծ-վենի «մածուն». տե՛ս Caucasica 4, 13)։-Յիշուած ազգերի մէջ կարող է ո՛չ միայն հայ բառը, այլ և նրա հետ նիւթը կամ մածուն պատրաստելու եղանակը Հայաստանից մը-տած լինել, ինչպէս որ այդ բանը տեղի է ունեցել վերջին ժամանակներս ուրիշ տե-ղեր. -Ռուսները Կովկասում վրացիների մի-ջոցով ծանօթանալով մածունին՝ նրանցից առել են мацони բառը (Մուրճ 1903, 173). որ հայկական փոխառութիւն է. Նոր-Նախի-ջևանում ուղղակի հայերից փոխ են առել мацунъ «մածուն»։ Բոլորովին վերջերս Կե-սարացի մի հայ բժիշկ (Դր. Տատրեան) մածունը փոխադրելով Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները՝ պատճառ եղաւ անռւ. mazoon «մածուն» և mazol «իւղով խառնուած մա-ծուն» (թուլակազմ մարդոց տրուելիք սը-նունդ) բառերի փոխառութեան (տե՛ս իմ յօդուածը Բիւր. 1898, 386)։
sieve, riddle, bolt, bolter;
կող —ից, hoop of sieve;
— մեղուաց, honey-comb, cell.
• ՓՈԽ.-Վրաց. მალაკი մալակի եթէ նշա-նակում է «մաղ», այս բառից է և ենթադ-րում է հյ. մաղակ, որ տե՛ս վերը. իսկ եթէ նշանակում է «խսիրէ փոքր տոպրակ», տե՛ս վերը մախաղ բառի տակ.-քրդ. [arabic word] kermaγ «մեծ ծակերով մաղ» (Justi, Dict. Kurde, էջ 330) գալիս է զւռ. քարմաղ բա-ռից։
monster;
portent, prodigy, moon-calf.
• Պատև. խոր. աշխ. 1877, էջ 80 տար-բեր արմատից է դնում հրեշերէ, իբր արաբ. [arabic word] hiriš կամ haris «մէկ եղջիւրով խառնագազան, մի տեսակ օձ, ռնգեղջիւր»։ Հիւնք. հրեշտակ բառից։ Կաա ունի՝ արդեօք վրաց. რამი րաշի «առասպելական ձի», որի հետ նոյն է Ախց. հրաշ, պահուած միայն Հրաշին պէս եկաւ դարձուածում։ Ֆնտգլեան, Կոչնակ 1931, л 40 զնդ. frayaši «ամէն մէկի պահապան ոգին»։
egg;
— լողակաց, eggs, spawn, roe;
—ի միջուկ, դեղնուց —ոյ, yolk of an egg;
սպիտակուց —ոյ, white of an egg;
— բոյնկալ, nest egg;
— վաղահաս, rath -;
— հնացեալ, stale -;
— անծնունդ, փուտ, addled, rotten -;
խեճեպ —ոյ, egg-shell;
միզն —ոյ, the membrane of an -;
թերխորով —, boiled eggs;
պինդ —, hard -;
— ի տապակի, poached eggs;
fried-s;
— ածել, արկանել, ծրդել, to lay eggs;
ի —ս նստել, տածել զ—ս, to hatch, to sit on, to brood on.
• նում է *ու<հնխ. ōvōm կամ ōivom։ Հիւբշ. այս մեկնութիւնն էլ չի ընդու-նում։ Հիւնք. էջ 5 ցուլ բառից, էջ 277 ցաւ բառից։ Patrubány SA 1, 211 հնխ. g'hu «ձուլել» արմատից, իսկ ՀԱ 1906, 23 ձև բառի այլակերպութիւնն է համա-րում։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 116 նո-րից է կցում հնխ. olo ձևին, ենթադրե-լով որ ōlo համանմանութեամբ դարձել է lōlo, որից էլ ձու։ Հայերէնի հետ կապ ունի՞ արդեօք վրաց. ժუ ձու «անա-սունների էգը». օր. ձու ձաղլի «էգ շուն»։
intrenchment;
encampment;
camp;
army;
— ածել, գործել, to intrench, to throw up intrenchments, to pitch a camp.
• տե՛ս Լակիշ։
cf. Ալի.
• =պրս.❇ al «ախտ ինչ սատակիչ, որ պատահի կնոջ, որ նորոգ ծնեալ իցէ զմանուկ իւր. և այս դիպի նմա յօրէ ծննդեան մինչև ցօրն եօթներորդ». մեր մէջ, թերևս և պար-սից մէջ, չար ախտը անձնաւորուած է իբրև չար ոգի. հմմտ. փարսի al «այլանդակ կանացի կերպարանքով առասպելական մի հրեշ»։-Հիւբշ. 262։
cf. Աղէկատ.
• = Յն. ἀλεϰατη, աւելի սովորական ձևով ἡλαϰάτή «իլ», որի ծագումը ոմանք դնում են հնդևրոպական նախալեզուից (հմմա-լիթ. lenktis «վիլակ»), ուրիշներ համա-րում են փոքր-ասիական մեռած մի լեզուից փոխառութիւն (տե՛ս Boisacq, էջ 318)։-Հիւբշ. 340։
ասացից զայս ինչ եւ զայն, I shall say this and that, so and so.
• ՆՀԲ, որից և Հիւնք. լծ. թրք. [arabic word] esmek փչել, շնչել քամու» և պրս. sāya «ոգի, դև» (բուն «ստուեր»)։ Եզնիկի մէջ ստոր-նեայք բառը նախապէս սխալմամբ ա-սորնեայք կարդացուած լինելով՝ կարծ-ւում էր թէ այս «ոգի» ասորերէնից փո-խառեալ բառ է։ Այս կարծիքի համեմատ Տէրվիշեան, Մասիս 1882 դե՞կտ. 16 հա-մարում է սեմական փոխառութիւն։ Ալի. շան, Հին հաւ. 213, 216 հնդ. ասուրա. զնդ. ահուրա։ Canini, Et. étym. 94 զնդ. áhura, ասուր. Asur բառերի հետ։ Sch-rijnen BSL 95, 63 համարում է փոխա-ռեալ նախահնդևրոպական համաեւրո-պական ais «Աստուած, նուիոաևան ռան զոհ» բառից, որ Իտալիայում յատկա-պէս շատ ներկայացուցիչներ ունի։ Նոյնը կրկնում է Meillet BSL 33, л 100, էջ 173, որ հյ. այս կցում է ետրուսկ. ais «Աստուած» բառի, որի նշանակութիւնը շատ հաստատ է և որ չի գտնվում իտա-լական լեզուների մէջ։ Հյ. այս բառի մէջ ս չի կարող յառաջացած լինել հնխ. s-ից. բառը անշուշտ միջերկրեան փոխառու-թիւն է։ (Պէտք է նկատել սակայն, որ այս բառի նախնական նշանակութեւնն է «փչիւն», և «դև» իմաստը յետոյ է ա--ռաջացած)։
mortar;
լեսուլ յ—ի, to pound or beat in a mortar.
• = Ասոր. [arabic word] aggānā «կուժ, ջրաման», եբր. [hebrew word] aggān «լուացքի կոնք, լական», արաբ. [arabic word] ijǰāna, [arabic word] inǰāna, եթովպ. áigan, ասուր. agannu, կովկասեան լեզունե-րից խիւր. angana «ափսէ, պնակ»։ Նշանա-կութեան կողմից մեր գաւառականները գրա-բարից աւելի համաձայն են սրանց։
person;
hypostasis, personality;
creature, being;
soul;
mind;
heart;
myself, thyself, himself;
անձամբ, personally;
անձամբ անձին, by one's self, personally;
զանձամբ դառնալ, to turn back;
զանձամբ արկանել, to put on, յանձին բերել, to imitate;
յանձին ունել, to accept, to approve;
չառնուլ յ—, to refuse, to deny;
սիրէ նա զ— իւր, he loves himself;
վասն անձին եւեթ տամ պատասխանի, I only answer for myself;
երգնում յ— իմ, թէ այդ այդպէս է, on my soul, it is so;
զգաստանալ յանձին, to revive, to recover one's senses;
փոյթ ունի նա վասն անձին, he takes care of himself;
անձին առնել, to commit suicide;
եռն յանձին հարկանել, to boast of, to flatter one's self, to prick one's self;
յ— առնել, to recommend, to confide;
յ— լինել, to commend one's self, to have confidence in, to confide in, to be committed.
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. անձ, Սեբ. անձ, Ակն. օնձ «մարմին» (ինչ. անձը չփլախ «մերկ» ևն). սճերով ասւում է՝ Շմ. անձը փափուկ պահել, Ալշ. անձի միս ուտել «շատ նեղութիւն կրել». Ակն. անձինը վրայ է «մտաւորապէս թոյլ է», Տփ. Ինչ անձէն չէ, էն աշխարէն չէ (ա-ռած), օխչընձօվ «ողջ անձով, կենդանի կերպով». նոր բառեր և առումներ են՝ անձ Վն. «յղի կովի իգական անդամը», ան-ձամեռ Դվ. «թուլամորթ, ծոյլ, պղերգ», ունձ-կուտուր Վն. (<անձկոտոր) «նազելով քայ-լող, հպարտ, ինքնահաւան», անձիկ Ակն. «անձ», առընձի Ալշ. «առանձին». իսկ անձ-նահուր Ապ. «առասպելական էակ» ձևափո-խուած է ազնաւոր բառից։
abortive;
Easter;
cf. Անցք.
• , ի հլ. «անցնելը, ճամբայ, նեղու-թիւն, դիպուած, պատահած բան» ՍԳր. Եւս. պտմ. «վիժուած» Փիլ. Պիտ. այս արմա-տից են անցանել (կտր. անցեաւ ձևն ունի Կնիք հաւ. էջ 12) «անցնիլ, երթալ. 2. առաօ անցնիլ, գերազանցել, չափից ու սահմանից անցնիլ. 3. զանց առնել, ձգել անցնիլ, թող-նել. 4. անցնիլ, փճանալ, ոչնչանալ. 5. մա-րիլ, շիջանիլ, հանգիլ. 6. պարապիլ մի գոր-ծով կամ խօսքով (խօսիլ, ճառել, պատմել). 7. գլուխը գալ, պատահիլ» ՍԳր. Բուզ. Եզն. Վեցօր. Ագաթ. Եւս. պտմ. Սեբեր. Ոսկ. ան-ցանել զգինեաւ «սթափիլ», անցանել ընդ քուն «երազափորձիլ», անցանել ընդ կին «մերձաւորիլ», ի բաց անցանել «բնական պէտքը հոգալ», անցանել յաշխարհէ «մեռ-նիլ», անցանել զաւուրբք «ծերանալ», ան-ցուցանել ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Ագաթ. անցա-կան Ագաթ. անցանակ «զատիկ» (իբր թրգմ. պասեք բառի, ինչպէս են նաև անցարան, անցիկ) Նիւս. կազմ. անցաւոր ՍԳր. Ագաթ Կորիւն. անցութիւն Ագաթ. անցուցանք «օ-րօրոցի կապ» Հին բռ. անցնող «մի տեսակ ջերմ» Մխ. բժշ. անցուորիկ «շաքարախտ» Բժշ. անցւորական (նոր բառ). հարևանցի, ի հարևանցի «վեր ի վերոյ, վարկպարազի իմն» Ա. կոր. ժզ. 7, Ոսկ. մ. ա. 16, յհ. ա. 32. հարևանցիկ առնել Ոսկ. յհ. բ. 4. երա-գանցուկ Ոսկ. ես. թափանցանց ՍԳր. լու-սանցոյց Եզեկ. խա. 16. խբ. 11. պարանցիկ Դատ. թ. 27. վաղանցուկ Գե. ես. անանց Ոսկ. ես. Ագաթ. զանց առնել ՍԳր. Ագաթ. զանց լինել «վրիպիլ» Եսթ. ժ. 5. զանցանել ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եփր. ել. Վոչ. Ագաթ. զանցուցանել ՍԳր. Սեբեր. Եւս։ քր. ուխտազանցութիւն Երեմ. գ. 11. գե-րազանց Պիտ. անցուրդ «շատ ճամբա-ների անցման կէտը» Առաք. պտմ. 271 (չունի ԱԲ). առանց ՍԳր. Եզն. առան-ցանել «բանդագուշել, զառանցել» Բ. կոր. թ. 11. Ոսկ. ես. և Եփես. առանցիկ «ա-ռասպելական» Եւս. քր. առանցք ՍԳր. զա-ռանցել «սաստիկ ծերանալ» Ոսկ. մտթ. ա, 2. «ցնդաբանել» Բուզ. Եւս. քր. (հմմտ. Ոսկ. Եփես. 805՝ Մինչև ցե՞րբ ոչ դադարէք յառանցեալ ի զառանցեալ բանից). զառան-ցուցանել «խաբել» Կող. բ. 4. զառանց «ա-պահով» Օրբել. պատուիրանազանցութիւն Ոսկ. յհ. ա. 4. յանց «յանցանք» Ոսկ. Եբր. Եփր. թգ. յանցանել ՍԳր. յանցաւոր ՍԳր. յանցանք Կիւրղ. ղևտ. ևն։ Այս արմատից պէտք է լինի նաև թանց «առանց, բացի» Յհ. իմ. ատ. և երև. որից տարբեր է թարց։
straw-berry;
arbute-berry;
տունկ —ի, straw-berry-plant.
• «խմորուկ, մորի պտու-ղը, տճկ. չիլէնկ. ռուս. клубиика. ֆրանս. fraise» Ստեփ. լեհ. արդի գրականի մէջ (արևմտեան բարբառ) գործածական է մի-այն ելակ ձևով, որից ելակենի «ելակի բոյ-սը»։
• = Թթր. (Կազանի, Կիրգիզ և Տոբոլսկի) [arabic word] ︎ yilak, որ ընդհանուր անուն է ելակի, մորի, արքայամորի և նման պտօւոների. սրա համապատասխանն է թրք. [arabic word] ǰilak, տճկ. [arabic word] čilek, ռմկ. չիլէնգ, որ է «ելակ» (Будaговъ, 2, 362)։-Աճ.
• Patrubány, ՀԱ, 1908, 313 ելանել բայից. մեզանից է փոխառեալ տճկ չիլէկ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. უელი ուելի «վայրի ելակ, մո-րի»։
• ԳՒՌ.-Ննխ. էլաք, հէլաք «վայրի ելակ» (գործածական է բառս միայն գիւղերում)։
chant, song, canticle;
air;
hymn;
recitative;
ballad;
canto;
language, voice;
— համառօտ, canzonet;
—ս առնուլ, to sing;
յ— արկանել, to sing or compose a song;
to make songs on, to lampoon;
յ— անկանիլ, to be the subject of a song;
— անհեդեդ, bad song;
նուագարան երգոց, musical instrument;
— երգոց, the song of songs, the song of Solomon.
• + Բնիկ հայ բառ. հմմտ. սանս. [other alphabet] arká «երգ, նուագ», (k (սեռ. rčás) «ոտա-նաւոր, քերթուած», [other alphabet] arč, arčati «գովեստ է երգում, բարևում, պատւում»։ Այս արմա-տը ուրիշ լեզուներում պահուած չէ, որով-հետև կապ չունին լտ. loquor «խօսիլ», յն. λαϰ︎ ἐλαϰαν, λέληϰα «խօսիլ, գոչել» ևն (տե՛ս Walde, 440)։ Pokorny, 1, 147 նախա-ձևը դնում է հնխ. erk-«ճառագայթել, պայ-ծառ հնչել», ըստ որում սանս. arká, r'k «երգ, նուագ» բառերի առաջին նշանակու-թիւններն են «ճառագայթ, փայլակի ցոլքը, արեգակ, կրակ»։-Հիւբշ. 443։
sister-in-law;
—ք, period or cycle of six hundred years, or months;
in, into;
within;
ի — անձինդ, in thyself;
— արհեստին, skilled in art.
• -Յն. νηοος նոյն նշ. (Sophocles 782). Յոյն բառը ծագում է սումեր. nēru «600 տարւայ շրջան» բառից, որ թերևս փոխառեալ է բաբելականից (Bertin, Lang. of the cuneiform inscr. էջ 7)։-Հիւբշ. 368։
• «մի տեսակ լեռնային բանջար, որ աղն են դնում» Եղիշ. այլակ. 237։
mind, intellect, understanding;
sense, judgement, reason, intelligence;
thought, idea;
intention, design, project;
opinion;
advice, counsel;
meaning, intent;
maxim;
ըստ մտի, ըստ —ս, at one's will or pleasure;
according to one's fancy, liking, desire;
ըմբռնումն մտաց, apprehension, idea;
մարդկեղէն —ք, human reason;
հասարակաց —ք, good sense;
—ք անմտութեան, foolish thoughts;
—ք անարգութեան, reprobate sense;
—ք առակիս, the moral of the fable, or of the apologue;
ուղիղ մտօք, in good faith;
պարզ մտօք, frankly, sincerely, without artifice;
սրտի մտօք, with all one's heart;
ազնուական —ք, noble sentiment;
արդարակորով, խորախորհուրդ, վսեմ, հաստատուն or անյողդողդ, լուսաւորեալ, ընդարձակ, եռանդուն, սուր, թափանցող, արգասաւոր, հնարագիւտ —ք, upright, profound, elevated, firm, enlightened, vast, lively, sharp or piercing, penetrating, fertile, inventive wit, mind or intellect;
թեթեւ, անարգասաւոր, շփոթ, ցրուեալ, տկար —ք, frivolous or light, barren, confused, distracted, weak mind or intellect;
ունել ի մտի, to have the design or intention, to propose to oneself, to project;
ի —ս լինել, գալ, —ս ուսանել, to regain one's intellectual faculties, to be restored to one's senses, to awake;
դնել ի մտի, հաստատել ի —ս, to form a resolution, to take into one's head, to be determined, to resolve, to project, to propose, to presume, to imagine;
— դնել, to be attentive, to apply or devote oneself to, to observe, to regard, to consider with care, to think, to reflect;
ի —ս առնուլ, to understand, to comprehend, to perceive, to conceive, to know, to remark;
to study, to learn by heart;
զմտաւ or ընդ — ածել, to consider, to regard attentively, to meditate, to recollect, to imagine;
աշխատ առնել զ—ս, to fatigue the mind, to rack one's brains;
անկանել ի մտտաց, to be out of one's mind or senses, to lose one's senses, to be crazy;
անկանել or ելանել ի մտաց, to escape or slip from one's memory;
to forget;
—ս դնել, to admonish, to warn, to apprise of;
դնել ի մտի ուրուք, to suggest, to insinuate, to hint, to intimate, to entangle, to involve;
ընդ — մտանել, ըստ մտի լինել, to please, to gain one's affection or good will, to conciliate one's favour, to insinuate oneself in the good graces of, to win one's favour;
ընդ — տանել, to take offence at, to be offended, to take ill, to take a pique, to be nettled;
արկանել ի —ս, to suggest, to inspire;
տալ ի — առնուլ, to cause to understand;
փոխել զ—ս, շրջիլ ի մտաց, to think better of, to change or alter one's mind or intention;
ի չար կամ ի բարւոք —ս առնուլ, to take well or ill;
գերել զ—ս, to captivate one's understanding;
ընդ —ս անկանել ուրուք, to occur to mind, to enter the imagination or thoughts;
հանել ինչ ի մտաց ուրուք, to drive out of one's head, to persuade to the contrary;
—ս ունել, to be witty;
ասել ի մտաց, to say to oneself;
ընդ — արկանել, to think, to recollect, to conceive;
բարգաւաճել, կրթել զ—ս, to cultivate, to form the mind, to improve;
այսր անդր մաղել զ—ս, to distract the mind;
անխիղճ —ս ունել, to keep a clear conscience;
ի մտի պահել, to keep in memory;
բարձրանալ ի —ս իւր, to become proud, vain, puffed up;
— առնել, to listen to, to mind, to agree with;
ընդ —ս հարկանիլ, to occur, to come to mind or memory, to recollect;
առնել ի մտաց իւրոց, to do without intention, to do unintentionally;
առ ի —ս առնուլ, to understand allegorically;
իսկ առ ի —ս, and in mystic or allegorical sense;
բազումք ի —ս ունողաց, the generality of intelligent persons, most witty people;
ոչ ոք ի —ս ունողացն, one of good sense, no sensible person;
եդեալ էր ի մտի, he decided, he was resolved;
չառնում ինչ ի —, I understand nothing of it, I don't understand it, I am quite at a loss;
անմարթ է ի — առնուլ զայն, nothing can be known about it, it is impenetrable, it's marvelously obscure;
—ք իմ առ իս դարձան, my mind was restored;
եւ ոչ ի —ս անգամ անկեալ էր նորա, he never even dreamed of it;
խորհէի եւ ասէի ընդ —ս, I thought and said to myself;
յորմէ ի — առնուլ է, whence it follows that;
բազում անգամ եղեւ ինձ ի մտի, I was more than once tempted to, I several times intended to;
գայ ի —ս իմ, it has just come into my thoughts, mind or head;
ստէպ ի մտի իմում յեղյեղեմ զայն, I often repeated it to myself;
յաս են —ք բանիցս, this is the sense of the passage;
նա չառնու ինչ ի —, he understands nothing of it, he knows nothing about it, it is Chinese to him;
այսպէս եցոյց զչարութիւն մտաց իւրոց, thus he betrayed his malicious intention;
զմտաւ ածեմ, to think, to regard, to consider.
• , ի-ա հլ. (շատ անգամ անեզաբար՝ միտք, մտաց) «խելք, բանականութիւն, ու-շադրութիւն, իմաստ ևն» ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն. ել. որից բազմաթիւ ոճեր ու դարձուածներ. ինչ. միտ դնել, ի մտի դնել, ի միտ առնուլ, ի միտս գալ, զմտաւ ածել, ընդ միտ մտանել ևն. մտած է շատ բառմա-թիւ ածանցների մէջ, որոնցից յիշենք մի քանի հնագոյնները. այսպէս՝ մտաբերել ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Եւագր. Եփր. թգ. մտացի Ոսկ. ես. և մտթ. մտադիւր ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. մտախաբ Բուզ. մտաւոր ՍԳր. Եզն. մը, տացածին Բ. պետ. Բ. 3. մտացծնոյց Նխ. յուդ. = Եւագր. անմիտ ՍԳր. ընդմտատար Առակ. ժդ. 10. երկմտիլ ՍԳր. Եզն. սրբա-մտիլ Ագաթ. ծածկամիտ Եփր. դտ. բարե-միտ Ոսկ. բ. կոր. գազանամիտ Ագաթ. դըժ-րամիտ Մծբ. կարճամիտ ՍԳր. Ոսկ. թեթևա-միտ Ոսկ. ես. խղճամիտ Սիր. է. 9. միամիտ Եփր. թգ. Եւս. պտմ. սրտմտիլ ՍԳր. ևն ևն։ Նոր բառեր են՝ մտազբաղ, մտածելակերպ, մտածողութիւն, մտային, մտածմունք, մո-տայնութիւն, մտապատկեր, մտավախ, մտա-վախութիւն, մտացիր, մտորում ևն։
naked, bare;
unadorned, plain, simple, evident;
impudent, brazen-faced;
without;
evidently, obviously, palpably;
— ընդ — մարտընչել, to wrestle naked.
• ՆՀԲ լծ. լերկ։ Ltg. Arm. Stud. § 1482 սանս. marǰ, զնդ. marəz «սրրել» ձե-ւերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 58 և Նա-խալ. 99 հնխ. marg «քերել, քաղել» արմատից. հմմտ. սանս. mari. լն. α-μέργω «քաղել», ἀ-μέλγω «կթել», լտ. mulgere, գերմ. melken «կթել»։ Karo-lides, Րλ. συγϰρ. 91, 190 հյ. մերկամարդ ձևի հետ է ուզում համեմատել կպդվկ, μαρϰάλτςα «առասպելական հրէշ». Հիւնք. մկրտել բայից է հանում։ Patru-bány SA 1, 194 լիթ. mirgeti «փայլփը-լիլ»։ Նոյն, ՀԱ 1906, 344 յն. μαρμαίρω «փայլիլ», հիռլ. émer «անփայլ»։ Գա-զանճեան, Արև. մամ. 1902, 77 մ մաս-նիկով լերկ բառից։ Scheftelovitz ZD-MG 59 700 կզում է զնդ. maγna-ձևին, բաժանելով սանս. nagná-ևն ձևերից։ Նոյնը կրկնում է Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 87, նախաձևը դնելով *inegx-ro--Վերի ձևով մեկնեց Meillet MSL 22 (1922), 227։ Ըստ այսմ պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] marq «աղաղած կաշու մազերը փետել» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 53)։
• = Յն. μολόχη, μαλάχη հոմանիշից. հայերէ-նի մէջ բառավերջի շ և խ ձայները ներկա-յացնում են յն. γ-ի յետին հնչումները. հմմտ. շլոռոս<γλωρός, խարտաֆիլակ<γօρ ταφύλας. հին հնչման տառադարձութիւնն են ներկայացնում վրաց. მალოკი մալոքի, მალუკი մալուքի և լազ. molok'i «մոլոշ» Յոյն բառի ծագման մասին կան զանազան կարծիքներ (տե՛ս Boisacq 604), բայց հա-ւանաբար հին միջերկրեան փոխառութիւն է, որի հետ նոյն է գալիս եբր. [hebrew word] malluha «աղիմայ բոյսը, atriplex halimus L»։ Boi-sacq անդ տալիս է բառիս համար նաև յն. μάλβας, μάλβαϰον ձևերը, որոնք շատ կասկա-ծելի է համարում։ Հյ. բաղբակ=վրաս. ბალბა balba «մոլոշ» հոմանիշները ջնջում են այս կասկածները և թերևս մի ընդհանուր հին աղբիւր ենթադրում։-Հիւբշ. 366։
hare, puss;
Lepus, the hare;
արու —, buck-hare;
մատակ —, doe-hare;
ձագ —ի, levret;
հետք —ի, form, prick;
գետնափոր —, rabbit, cony;
cf. Ճագար;
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ապաստա-նող։ ՆՀԲ «նա որ ապաստան լինի ի վէմս»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 70, 27 իրան. arnab (իմա՛ արաբ. [arabic word] ︎ ar-nab) «նապաստակ» բառին է կցում։ Տէրվ. Նախալ. էջ 82 վերջին վանկը հա. մարում է պհլ. tak, պրս. tāxtan, հյ. ըն-թանալ «վազել». հմմտ. լակոն. ταχί-νας։ Հիւնք. ապաստան բառից։ Bugge KZ 32, 62 մերժում է կցել լտ. lepus ևոլ. λέπορις, ֆրանս. lapin ևն ձեերին, ո-րոնք նշանակում են «նապաստակ կամ ճագար»։ Patrubány SA 1, 189 պրս. nabast «անկապ, ազատ»+ պհլ. a'։ (մասնիկը)։ Oštir, Beitr. alarod. 7։ հլտ. laurex, lepor «նապաստակ». հանգլ. rabbit, բասկ. erbir, յն. λεβηρίς «նապաստակի որջ»։ Meyer-Lubke, Rom. etym. Wört. 4902 հիմնվելով Bugge-ի յիշատակութեան վրայ՝ կցում է ֆրանս. lapin, պորտուգէզ. laparn իբեր. *lappar, լտ. lepus բառերին՝ կասկածով։ Josef Bruch KZ 46, 365 իմանալով՝ որ ըստ Andreas հայ. բառի հին ձևը ունի n նախաձայնը (իսկ l գաւառական և նոր ձև է միայն), մեռ-ժում է վերոյիշեալ համեմատութիւնը։
cup, mug;
bowl, basin;
vat, trough;
tub, bucket, wash-tub or lye-tub;
basket;
— խմորոյ, kneading-trough, hutch;
— խնկոց, bed of spices;
cf. Խնկանոց;
— որմածուաց, hod, tray;
layer, slip, offset;
vine-branch, vine-shoot.
• = Պհլ. [other alphabet] tast «աւազան, կոնք. տաշտ, թաս, բաժակ», պրս. [arabic word] tast ևկոնք, մեծ լական», աֆղան. tast, քրդ. tešt «լուացքի տաշտ», զնդ. [other alphabet] tasla-«ռաժակ, գաւաթ, թաս»։ Այս բոլորը ծագում են tas «տաշելով շինել» արմատից, որի անցեալ դերբայն է. աւելի ընդարձակ տե՛ս տաշ (Pokorny 1, 717, Horn § 389)։ Իրան-եանից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] tast«տաշտ, կոնք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 314). սրա համառօտուածն է [arabic word] tās որ տարածուած է նաև շատ լեզուների մէջ, մանրամասն տես թաս։-Հիւբշ. 251։
ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.
• var «վառել, եռալ» արմատի տակ, հմմտ. ռոթ. varmjan «տաքացնել», vu-lan «եռալ», լիթ. virti «եփիլ», յն. ատտ. ἀλέα «տապ», սանս. ulka «հըր-դեհ», լտ. Vulcanus «Հրոյ դիք»։ Mül-ler WZKM 9, 297 գոթ. varmjan, գերմ. warm «ջերմ», պրս. var «տաքութիւն» ևն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 77 ետ-րուսկ. verse «կրակ»։ Bugge KZ 32, 56 մերժում է համեմատել հսլ. virja ևն բառերի հետ՝ իրարից տարբեր հա-մարելով «վառել» և «եփել» նշանակու-թիւնները։-Հիւբշ. 494 նոյնպէս անա-պահով է համարում։ Հիւնք. վարանիլ բայից։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. haurva, արաբ. վուռէ, վառ են։ Patrubány IF 14, 60 լտ. ver, յն. εαρ «գարուն» բառերի հետ է կապում։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), էջ 42 սանս. varnu «արև», varni «ոսկի», հսլ. varú «տաքութիւն», variti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Մերժում է Pokorny 1, 269, որովհետև հնխ. u տալիս է հյ. գ)։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bar, թրք. parlamaq «փայ-լիլ», Karst, Յուշարձան 401, 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, փայլակ, արեգակ», 408 սումեր. ur «տաքութիւն, կրակ. այրել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 փառք բառից! Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. (կամիս). var «վառել»։ Նոյնը անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, մ 5, էջ 393։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 269, 252, 255 ալբան. vale, հյ. գոլ, մբգ. walm, հսլ. varù «տաքութիւն», պրս։ var «տաքութիւն», սանս. varnū «արեգակ», urvási «տռիփ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ❇varī «բոցավառիլ» (Կամուտ, թրք. թրգմ. Գ. 946), [arabic word] vār «կրակ վառելու համար օջախ պատրաստել» (անդ, Բ. էջ 137)։ Տե՛ս և վառել «կպցնել»։ Կամիս. war «այրել» ձևին է կցում նաև Benveniste BSL 33, л 99, էջ 136 և դնում հնխ. wer-s-արմատից, առանց անդրադառ-
multitude, crowd, quantity;
company of mourners or weepers;
repeated bursts of weeping, wailing.
• , ի հլ. «մեռելի վրայ լացողների խումբ» Նար. կր. 174. Օրբել. ողբ. Ածաբ. մկրտ. «բազմութեամբ լաց, ողբ» Մխ. երեմ որից ջայլել «մեռելը խմբուելով ողբալ» Բուզ. 125. ջայլական (որ և ջալական) «ող-բական» Երզն. քեր. ջայլանք «ողբ, կոծ» Հին բռ. անշուշտ այստեղ է պատկանում նաև ջաղել «ողբալ», որ գիտէ միայն ՓԲ յաւել. (եթէ ստոյգ է, մի գեղեցիկ օրինակ է յլ=ղ լծորդութեան. ինչ. նշոյլ և նշող, թոյլ և թող. յոյլ և յողալ)։ -Ջայլ աւելի ընդհանրանա-լով նշանակել է «խումբ մարդկանց» Կանոն. (Քահանային զմեղս՝ եթէ ոք (ի] հրապա-րակի ջայլի ձաղեսցէ, ոգւոյն ոլորէ դատաս-տան), «կենդանիներ» ԱԲ. որից ջայլական «ջոկ, խումբ» Լծ. նար. ջայլիլ «պար առնուլ» Արիստ. գրչ. ջայլիք «հօտ (ոչխարների)» Մագ. թղ. 219, «մարդկանց խումբ» Մագ. թղ. 148։-Բոլորովին ուրիշ է ջայլակոծել «գանակոծել, ծեծել» Բռ. ստեփ. լեհ. որ ծա-գում է ջալ «փայտ» բառից. տե՛ս այս բառը և հմմտ. ջալ «ջոկ կամ հօտ», որ է ջայլ։
the devil, lucifer, satan.
• (գրուած նաև սատայէլ, սխալ-մամո՝ սամալէլ) «սատանայ, սատանաւա-պետ» Վրք. հց. բ. 383. Խոսր. Ոսկիփ. Սա-նահն. որից սադայելական (նոր բառ)։
waggon, chariot, cart;
arcturus;
bootes.
• , ի հլ. (յետնաբար կայ գրծ. -ով, -օք) «եզան կոշտ կառք» ՍԳր. «փխբ. Մեծ և Փոքր Արջ համաստեղութիւնները, որոնք սայլի ձև ունին» Յոբ. թ. 9. Շիր. 48, 49, 73. Փիլ. «հիւսիսային բևեռ՝ Փոքր-Արջի հա-մաստեռութեան ծայրը, որ երկնակամարի անշարժ կենտրոնն է» Արիստ. աշխ. «հիւ-սիս» Փիլ. ել. էջ 533. իմ. էջ 75. Իրեն. ցոյցք 26. «առանցք» Նիւս. կազմ. «ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 582). ո-րից սայլակ Եփր. ա. թգ. և ա. մն. սայլա-կերպ աստեղք Վեցօր. 135. սասատուն «թափառական, վաչկատուն» Ոսկ. բ. կոր. ժե. սայլորդ Խոր. կամնասայլ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 27. Բուզ. սայլաթափ «Մեծ Արջի հա-մաստեղութիւնը» Զքր. կթ. (տե՛ս Հին հաւ. էջ 112), սայլապան (նոր բառ) ևն։
ray, flash of light, beam;
—ս արձակել, to emit or throw out rays, to beam.
• Այվազովսքի, Յղ. հնչման 16 տճկ. շէօլէ «շող» (իմա՛ արաբ. [arabic word] su'lā «բոց, նշոյլ»)։ Canini, Et. etym. 182 սանս. çuč̌ «փայլիլ»։ Տէրվ. Մասիս. 1881 մայիս 5 ցոլանալ բառի հետ յն σγελλω, լտ. calere, calor։ Նոյն, Նախալ. 115 կասկածով սանս. cur, զնդ. xvarəta «փայլ», գերմ. Schwuel «գոլ» ձևերի հետ՝ հնխ. svar «վառիլ, այրիլ» ար-մատից։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ» ռա-ռից։ Bugge IF 1, 441 սանս. sčandra-յետնաբար čandrá «փայլուն, լուսին» և հյ. շանթ ձևերի հետ։ Patrubány IF 14, 55 հնխ. kelē արմատից՝ լտ. calere, ւեթ. šilaū «տաքանալ», հգերմ. lāo։ Գաբրիէլեան, ՀԱ 1909, 222 նոյն ընդ շոգ։ Karst, Յուշարձան 427. օսմ. yəl-də-rəm «փայլակ», yəl-tramaq «կայծա-կել», ույգուր. yola «ջահ, լոյս», չաղաթ. žili čili «տաք» բառերի հետ։ Peterssor LUA 1915, 3 և 1916, 47, Ar. u. Arm. Stud. 94, որից և Pokorny 1, 368 հնխ. k'eu-«փայլիլ, պայ ծառ» արմատի տակ հմմտ. հյ. շուք, շա iթ, սանս. çvah «վա-ղը», զնդ. surəm «առաւօտը կանուխ», սանս. çona-«կարմիր» և այլն։
suspition;
cf. Շփումն.
• «իրար քսել, տրորելը». արմատ ա-ռանձին անգործածական, որից կազմուած են չփել Ղկ. զ. 1, Յոբ. լ. 13, Եզն. Վեցօր. էջ 58, 59, Ոսկ. մ. բ. 4, 17, շփշփել Ոսկ. եբր. շփիլ «քսուիլ» Եղիշ. հրց. 53 (Գլուխքն յեր-կինս շփէին). լփումն Մանդ. պարզ արմա-տը երևան են հանում ամպաշուփ Ագաթ (բայց նոր տպ. § 562՝ ուղղուած ամպաշուք), ոտնաշուփ «ոտքով տրորելով» Եղիշ. այլակ, 237 (ՆՀԲ գրում է ոտնափշուր. Նորայր ուղ-ղում է ոտնաշուփ՝ Յուշարձան, էջ 167)։-Արմատիս հետ նոյն է շօշափել, որի վրայ տե՛ս առանձին։
basin, wash-hand basin.
• «մէջը ձեռք լուալու կոնք, լական» Մաշտ. ջահկ. որ և շռնիճ «կոնքի մէջ ջուր լցնելու ամանը, երպրրխ» Մաշտ. -այս ի-մաստը՝ որ ընդունուած է արդի գրականումն էլ, սխալ է, որովհետև Մաշտ. իրար յետևից դնում է «զշռնիտն և զքսեստինն և զռաստա-ռակն», որոնցից վերջինը լինելով «թաշկի-նակ, սրբիչ, անձեռոց», երկրորդը լինելով «կուժ»!, առաջինն էլ միայն «լական, կոնք» կարող է լինել։ Ճիշտ այսպէս է նաև Բիւզ. ն. γερνιβσζεστα «basin and pitcher, for washing the hands, լական ու կուժ, ռմկ լէհէն-երպրըխ» (Sophocles 1164բ)։
• = Փոխառեալ պիտի դնել յն. χέ́ρνιβον «կոնք, մէջը ձեռք լուալու լական» բառից, հմմտ. յն. χερνιβόζεστα որ բոլորովին նոյն է Մաշտոցի «զշռնիտն և զքսեստինն» ձևի հետ։ Մագում է յն. χείρ «ձեռք» բառից (Boisacq 1056)։ Վերջաձայնի տարբերութեան համար պէտք է ենթադրել թերևս յետին յն. ռմկ. մի ձև, որ աւելի մօտիկ էր հայերէնին։
• ՆՀԲ յն. χέρνιβον բառից։ -Կոյլաւ. Բառ. գերմ. 1341 ա դնում է բառս իբրև «միզաւառ, կրիճ, անկողին պառկած հի-ւանռի միզաման», որով անշուշտ ու-զում է կապել շեռ «մէզ» արմատին։ (Բայց այսպիսի նշանակութիւն չէ ա-ւանդուած մեր մէջ. միայն յն. γερνίβιον նուազականն է, որ նշանակում է թէ՛ «փոքր լական» և թէ «կրիճ. միզա-ման»)։
siren, mermaid;
fairy;
tom-tit, tit-mouse, mesengia, muskin.
• , ի-ա հլ. «առասպելական մի ոգի» Եզն. Փիլ. լին. Լծ. փիլ. (վերջին երկու-սի մէջ նաև պարեկ, պարակ ընթերցուածնև րով). որից առիւծապարիկ (նորագիւտ բառ) Բար. 171. տե՛ս նաև յուշկապարիկ։
cf. Պղակունտ.
• «կարկանդակ» Ոսկ. մ. բ. 23. կող. էջ 569. հռովմ. 41. գրուած նաև պղա-կունտ, պղակունդա, պղակունտր, պղակուն (Ոսկ. մ. բ. 692-3 լուսանցքի վրայ), պա-ղակուտր, պլակինդի, պլակունտա Վրք. հց. Բ 358-9. Հին բռ. որից պղակունտրագորձ «կարկանդակ շինող» Ոսկ. մ. գ. 17։
• = Յն. πλαϰοῦς, սեռ. πλαϰοῦντος «կարկան-դակ», πλαϰούντιον «փոքրիկ կարկանդակ», որից նաև ասոր. [syriac word] plaqūntas «Semidalis», լտ. placenta, placentula վրաց. მლაკუნტი պլակունտի, ბალეკუნჯი պալեկունտի, ბალეკუნთი պալեկունթի «գա-թայ, նազուկ»։ Մագում է πλαϰῦεις «տա-փակ, տափարակ, հարթ» բառից. նախապէս ասուել է πλαϰίεις αρτος կամ πλαϰοῦς αρτος «տափակ հաց», յետոյ ածականը իբր գո-յական է առնուել (Boisacq 790)։-Հիւբշ. 322։
chase, hunting, hunt, sport;
prey;
venison, game;
զբօսանք —ոյ, field-sports;
եղանակ —ոյ, shooting-season;
այր հմուտ —ոյ, skilful hunter, a good sportsman, a mighty huntsman;
պահապան —ոյ, game-keeper;
— ձկանց, fishing, fishery;
— թռչնոց, shooting, fowling;
— աղուեսուց, fox-hunting;
— վագերց, tiger-hunting;
— հեծանել, to go a hunting or shooting;
յ— ածել, to shoot wild beasts.
• πὄρϰος), իռլ. orc, հբգ. farah, անգսք. feark, լիթ. paršas, հսլ. prase, ռուս. norosiá, լեհ. prosie, հպրուս. prastian հոմանիշները (Walde 600, Pokorny 2, 78)։ Կարելի էր հայ ձևն էլ դնել այս բառերի շարքում՝ նախաւոր իմաստը համարելով «խոզ»> «որսի կենդանի»> «որս»։ Այս կարծիքս յայտնել եմ Meil-let-ին, որ սակայն մերժեց, առարկելով թէ 1) հնխ. pork'os միշտ «ընտանի խոզ»ն է, հակառակ հնխ. sū-(>լտ. sūs, յն. όs, զնդ. hū-, ալբան. ϑi, քուչ. suwo, հբգ. su, անգսք. su, հհիւս. syr, աւելի յետոյ գոթ. swein, գերմ. Schwein, ռուս. cвинья ևն) բառին, որ նշա-նակում է թէ՛ ընտանի խոզր և թէ վայ-րենին. 2) հնխ. pork'os բառը պահուած է միայն իտալական, կելտական, գեր-մանական և բալթիկ-սլաւական լեզու-ներում, և չի գտնւում արիական, թո-խարական, յունական խմբերում. ըստ այսմ յատուկ է արևմտեաններին և ո՛չ արևելեաններին, հակառակ su-բառին, որ ընդհանուր է բոլոր հնդևրոպացոց. 3) եթէ ֆինն. porsas և վօգուլ. pūrys «խոզ» բառերը փոխառեալ են հնդևրո-պական լեզուներից, անհրաժեշտ չէ են-թադրել թէ փոխառութիւնը կատարուած է արիական խմբից. կարող է լինել և բալթիկ-սլաւականից (այս բոլորի մա-սին հմմտ. Meillet BSL հտ. 23, л 71. էջ 60, Esquisse lat. էջ 41 և Dial. ind. էջ 19)։
cf. Ուղեղ.
• ԳՒՌ.-Արմատը կորած է. կայ միայն ուղ-ղորդ բառը, որի մհյ. ձևերն են ողորդ Վե-ցօր. 135, Եղիշ. այլակ. 60, ղորդ Եփր. խոն, 217, էլ. արիստ. 18.-գւռ. ունինք Շմ. ու-ղօրթ, Ալշ. Մշ. օղորթ, Հւր. օղօրդ, Հճ. m-ղոյդ՝, Ջղ. չաղորդ՝, ղորդ՝, Սլմ. աղվորթ, Տեգ. ըղուրթ, Ագլ. ա՛ղուրդ, Մկ. mղուրթ, Սվեդ. իւղիւրթ, Զթ. իւղիւյդ՝, իպղիւրդ՝, Մրղ. աղվըիրթ, արվըերթ, ավրիրթ, Երև. ղօրթ, ըղօրթ, Ախց. Կր. ղօրթ, Գոր. Ղրբ. ղօրթ, ղէօրթ, Տփ. ղուրթ, Ննխ. խօրթ, խօշթ «ու-ղիղ, ճիշտ, ճշմարիտ», որից խօրթել, խօշ-թել Ննխ. «շինել, յարդարել»։ Նոյն բառն է նաև Սվ. աղօրթել «մարձել, խախտուած ոս-ևորները շփելով տեղը բերել». հմմտ. մհյ. յղորդիլ «շիտկուիլ, խանգարուած մի բան ուղղուիլ» Միխ. աս. 314։
frost, ice;
sleet;
cold, icy, glacial, freezing;
հալիլ, լուծանիլ —ին, to thaw, to melt, to liquefy;
— ձուլել, to freeze, to ice.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. պաղ, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Սեբ. բաղ, Տիգ. բmղ, Զթ. բօղ, բող, Հճ. բօղ, Սվեդ. բիւղ. -այս բառերը նշանա-կում են «սառոյց» (Երև. Վն.), «ցուրտ» (Պլ ևն), «սառն» (Ախց. Կր.)։ Նոր բառեր են պաղապուր, պաղսիրտ, պաղբերնիլ, պաղե-րես, պաղեանց, պաղպրակ, պաղլիկ, պաղ-լիճ, պաղլորակ, պաղուլակ, պաղլուլակ, պաղկեկ, պաղշկիլ, պաղշտկիլ, պաղուկ պաղսրտիլ։-Գւռ. պաղիլ նշանակում է նաև «աչքը անթարթ նայիլ» և այս իմաստով նը-ման է թրք. ❇ donuqlanmaq (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 818) հոմանիշի կազմութեան, որ նոյնպէս ծագում է don ռսառոյց» բառից, իսկ donuq «խունացած»։
cf. Պաղատանք.
• ՆՀԲ «թախանձել յաղեաց վասն աղե-տից»։ Աճառ. Արրտ. 1911, 418 համե-մատում է լազ. պալակար, օպալակա-րու «խնդրել, աղաչել» բառի հետ։ Այժմ սակայն գտնում եմ որ սոյն լազ ձևռ փոխառեալ է նյն. παραϰαλω «աղաչել, պաղատիլ» ձևից (p-λ>l-r սովորական շրջմամբ), որով ո՛չ մի կապ չունի հա-լերէնի հետ։
fairy, elf.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «առասպելական մի էակ, որ մարդուց է յառաջանում և երէների հետ է արածում» Եզն. 98, 99 (և զպայն իմն ի մարդկանէ. ի մարդկանէ ելեալ պայն, Չպայն իսկ). Ոսկ. պօղ. Ա. 602. Եղիշ. հրց. էջ 50. որից պայիկ (յիշում է ՆՀԲ պայ բա-ռի տակ՝ իբր հոմանիշ, բայց առանց վկայ-ութեան. տարբեր է պայիկ «պահապան», որ ռես առանձին). մարդապայ քաղ Ոսկ մ. ա. 4. էջ 58 (ձեռ. վարդապայն քաղից. այսպէ՛ս է սրբագրում Հ. Ա. Բագրատունի, Որատիռ-սի Ար. քերթ. էջ 31, որ ընդունում են նաև Նորայր, Քննասէր Ա. էջ 10 և Գալեմքեար-եան, Մասիս 1900, 403), նաև Պայապիս Քաղեայ յատուկ անունը՝ Խոր. Ա. ժդ. (կազ-մուած պայ+ապիս (կովը) և քաղ բառերից ըստ Աճառ. Արրտ. 1912, 838, իսկ ըստ Markwart, REA 8 (1928), 221 եգիպտ. παάπις անունից, որ էր հայր իմաստունն Ամենովփիսի)։-Եզնիկի առաջին վկայու-թեան մէջ (զպայն իմն) չի կարող պայն լի-նել որոշեալ ձև՝ յաջորդ իմն անորոշի պատ-ճառաւ. ուստի պէտք է ենթադրել պայ բառի հետ նաև պայն ձևը, որ հաստատւում է նաև տակի գւռ. ձևերով (տե՛ս այս մասին Աճառ. REA 3, էջ 7)։ թիւնը յաջորդութեամբ ստանալ, յաջորդել» եւս. օր. Խոր. «տիրել, իշխել» Յհ. կթ. պա-յազատութիւն Եւս. քր. անպայազատ «բնա-ջինջ եղած, սերունդը անճիտած» Խոր. յար-մարեալ ձև է պայ-ազն Մագ. թղ. 63 «սին-լըքոր» (ըստ ՆՀԲ), «իշխան» (ըստ ԱԲ)։
• Հիւնք. պայիկ=պրս. պիուք բառից։ որ է [arabic word] biyūk «հարսն». հմմտ. յա-ւերժահարսն. կրճատեալ ձևով պայ։ Ե. եպս. Դուրեան, Մասիս 1900, 436 յտ. pan «սրինգը հնարող առասպելական էակը»։ Գալէմքեարեան, անդ 475 արի-ական pāti «պահապան» ձևից։ Ալիշան, Հին հաւ. 185 վարդապայ կցում է հնդ. վարտապա՛յ ձայնարկութեան հետ։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 310 պարիկ բառի՞ց։ Mariès, REA 3, 7 յօդուածից առթիւ խօսելով՝ ՀԱ, 1927, էջ 767-72, հաստատում է պայն ձևը և գտնում է որ հակառակ օրինակները արժէք չունին. այսպէս պայ Ոսկ. պօղ. Ա. 602 յետին նորամուծութիւն է, որ չկայ յունարէ-նում, մարդապայ սրբագրում է մար-դասպան, իսկ ՆՀԲ-ի պայիկ բառի գո-յութիւնը ժխտում է։
gold;
gold coin;
gold, golden, of gold;
մուսիոնեան —, massive gold;
— շանթաձիգ, rum fulminans, fulminating gold;
մանեակ —, gold necklace;
— եղէգն, lysimachia, money-wort, loose-strife;
cf. Ընդելուզանեմ;
cf. Կշիռ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Տփ. օսկի, Ջղ. Սլմ. Վն. վոսկի, Երև. Շմ. վօսկի, Հճ. Պլ. Սեբ. օսգի, Ակն. օսգի, վօսգի. վէօսգի, Սչ. օսգ'ի, վօսգ'ի, Խրբ. Ռ. օսքի, Տիգ. օսգի, օզգի, Մկ. տսկը՛, Մրղ. վսկ'ը, վըիսկի, Գոր. վէ՛սկէ, Ղրբ. վրէ՛սկէ, յըսկէ, Ասլ. էօսգի, Զթ. իսգի, Ագլ. ա՛սկի, Սվեդ. իսքա։ Նոր բառեր են ոսկերել «ոսկեջրել», ոսկերած «ոսկեջրած», ոսկեբեռն, ոսկեծիլ ոսկեկտուց, ոսկեշալակ, ոսկեպղոճ, ոսկե-ջուր, ոսկեջրել, ոսկեքոչոր։
cf. Տարմահաւ;
—, — թռչնոց, flock, flight of birds;
— — or տարմաբար, cf. Տարմաբար.
• , ի հլ. «թռչունների խումբ, երամ» Արշ. Լաստ. ժը. Նար. 176. որից տարմ տարմ «խմբովին» Եփր. ծն. էջ 61 կամ տարմա-տարմ Եզն. տարմանալ «խմբուիլ» Լմբ. ժբ մարգ. էջ 107 (յովել. բ. 8). տարմաջուր «առասպելական ջուր՝ որին հետևում են մորեխասպան թռչունների խումբերը» Վրդն. աշխ. 523. տարմաբար Թր. և Երզն. քեր. Յհ. կթ. լուսատարմիկ Կիւրղ. աղ. Եփր. խչ։ 76. տարմահաւ «մի տեսակ սարեակ» Վեո-օր. 163, 174, և սրանից իբր համառօտեալ՝ տարմ «սարեակ» Շնորհ. եդես. Նչ. քեր. այսպէս կոչուած՝ խմբերով թռչելու պատ-ճառով. հմմտ. Կիր. պտմ. (տպ. Մոսկ. էջ 21z=Վենետ. էջ 209). «Քանզի եկն բաղ-մութիւն մանր հաւուցն պիսակաց, զոր վասն բազմութեանն տարմ անուանեն»։ Սրան է միանում նաև տորմ «նաւերի խումբ», որ տե՛ս առանձին։
plain, flat country or district.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ղրբ. Շմ. Տփ. տափ «գետին, հող», Մշ. տափու «տափարակ», Ագլ. Ախց. եոև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տա-փակ, Ալշ. Շմ. տափագ, Գոր. տա՛փլակ, Մշ. տապլագ, Մկ. տmփակ, Պլ. Ռ. Սեբ. դա-փագ, Ասլ. դափագ, դափա*, դափայ, Հճ. դափօգ, Զթ. դափօգ, դափոգ, Ննխ. դափագ, թափագ, Սվեդ. դmփիւգ։ Նոր բառեր են տա-փագիշերի, տափագործ, տափաթեր, տափա-խնձոր, տափակարպետ, տափակբերան, տափակացնել, տափակիկ, տափակոտ, տա-փամուկ, տափանել, տափջոլիկ, տափասո-րոր, տափատէր, տափիկ, տափկենալուկի, տափկլոր, տափկուկ, տափկերես, տափսալ, տափսաղաղ, տափսլուկ, տափտփել։
shower, abundant rain;
յամենայն —, every where;
always;
տեղի, տեղային ի ձեզ զ— երկնաւոր շնորհիցն, heavenly graces rained thick upon you;
— ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն արտաշիսի, gold fell in showers at the nuptials of Artaxerxes;
spot, place;
post;
ի —, instead, in substitution for, in the place of;
անցանել ի — ուրուք, to stand instead of, to supply the place of, to substitute, to replace.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sedlo-ձևից, որ յառաջանում է sed-«նստիլ» արմատից՝ -lo-մասնիկով, հմմտ. յն. լակոն. eλAā, լտ. sella, հլտ. sedla, գոթ. sitls, անգսք. sēil, հբգ. sezzal, գերմ. sessel, նսորբ. sedlo ևն, որոնք նշանակում են «նստելու տեղ, աթոռ»։ Բուն sed-արմատի ժառանգները տե՛ս նիստ բառի տակ։ Հնխ. sedlo-տալիս է հյ. ետղ, որ հնագոյն ձևն է, և սրանից էլ տեղ (Walde 697, Pokorny 2, 485)։
cf. Ցոլք, — ցոլալ, to sheen.
• «ծխի և շոգու վեր բարձրանայր. 2. փայլ. 3. կրակի գոլ». առաջին իմաստով չէ աւանդուած հնից. երկրորդ իմաստով ու-նինք յետնաբար՝ Նար. երրորդ իմաստով գտնում եմ Վրք. և վկ. Բ. 319՝ Ծաւալեցան շուրջ ցոլն և զբազումս խարշեաց. ելեալ ցոլ փոքրիկ ի հնոցէն։ Սրանից ցոլանալ «ծուխը կամ շոգին վեր բարձրանալ» Ոսկ. մտթ. Եզն. ցոլել «կրակը դուրս ժայթքիլ» Բրս. մրկ. ցոլալ (գրուած ցողալ) «փայլիլ, փայլ-փլիլ» Ածաբ. ցոլական Շիր. ցոլացութիւև, ցոլացումն Յհ. կթ. ցոլումն Փիլ. Յհ. կթ. կայծակնացոլ Մխ. ապար. արտացոլում, արտացոլել, արտացոլութիւն (նոր բառեր)։ Այս բա՞ռն է որ Բառ. երեմ. էջ 318 գրում է ցոլանալ «սլանալ, փութալ, բացիլ» և ցո-ղացեալ «աճապարեալ»։
dew;
չիթ —ոյ, dew-drop;
— քաղցրածաւալ, the gently-falling dew;
— քաղցրութեան, the benign dew.
• Klaproth, As. pol. 105 պրս. êeh, cih «ցօղ»։ ՆՀԲ լծ. ռմկ. շաղ, եբր. թալ։ Մորթման ZDMG 24, 80 կցում է թրք. [arabic word] čiy հոմանիշի հետ։ Տէրվ. Altarm. 43 սանս. stu «կաթկթիլ», stīka «կա-թիլ, կայլակ». կրկնաւորն է հյ. ցնցուղ։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ» բառից։ Մառ ЗВО 19. 171 վրաց, ցվարի, մինգր. ցունջի, ցունդի հոմանիշների հետ յա-բեթական արմատից։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 297 հյ. շաղ և պրս. zāla հոմանիշների հետ։
shine, brilliancy, lustre, glitter, splendour;
shining, brilliant, glittering;
— ի —, extremely bright, dazzling;
sparklingly;
— զ—ի տալ, cf. Փայլեմ.
• , ի հլ. «պայծառ վառիլը, շողալը, պայծառութիւն» Ոսկ. մտթ. գ. Յ0. որից փայլել «պայծառ վառիլ» Եզեկ. իա. 29. Ա-գաթ. փայլիւն ՍԳր. փայլուն ՍԳր. փայլա-ծուն «պայծառ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 22. փայ-լածու «մոլորակը» Շիր. Արիստ. աշխ. փայ-լական «բուրգ, պիւրամիդ» (իբր թրգմ. յն, πυράμις հոմանիշից, որ ծագում է πνρά «խարոյկ, փայտակոյտ» բառից1) Պղատ. տիմ. փայլակն ՍԳր. (կազմուած է փայլ+ ակն «աչք» բառից, ինչպէս յն. αστεροπη, ατέροπή, αστραπή «փայլակ» կազմուած են «աստղ»+ «աչք» բառերից՝ ըստ Meillet ՀԱ 1927, 760), փայլատակել ՍԳր. Ա-գաթ. ((կազմուած փայլ+հատանել՝ ըստ Meillet անդ), փայլատակն Դան. ժ. 6, Եւս. պտմ. զ. 9. Եփր. աւետ. փայլատա-կունք ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. բազմափայլ Փարպ. ջահափայլ Եփր. պհ. 169. լուսա-փայլ Ոսկ. յհ. ա. 14. Պիտ. գեղեցկափայլ Վրք. հց. կրկնութեամբ՝ փայլփայլումն Մեսր. եր. անփայլ (նոր բառ)։ Այս արմա-տի միւս ձևերն են՝ ՓԱՂ «փայլ». առանձին անգործածական, որից ունինք կրկնու-թեամբ՝ փաղփաղիլ «փայլիլ, ցոլցլալ» Բուզ, դ. 59, Յհ. կթ. փաղփաղուն «փայլուն» Վրք. ոսկ. փաղփաղեալ «փայլելով» Նար. կուս. 414. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 362 (տպուած է փաղփաջեալ). փաղփաղող «փայլուն» Վրդն. դան. (այս բառի վկայութիւնն է «Արջ ան-հեռեդ և փաղփաղող ատամամբք և ռնգամ-բըք և ոտիւք». ՆՀԲ, որից և ԱԲ, մեկնում է «պապաչող, մռնչող», որ անյարմար է. կա՛մ պէտք է հասկանալ «փայլուն» (իբր ած. ատամներին) և կամ կարդալ փաղաղող «գիշատիչ»՝ իբր ած. արջին)։ Յետնաբար արմատը ենթադրուած է փաղփ, ի հլ. «փայլ. շողիւն» Թէոդ. կուս. որից փաղփիլ «փայլիլ» Պիտ. Նիւս. կուս. իգն. Պտմ. աղէքս. 6Ո. փաղփեցուցանել Պիտ. փաղփեալ Լաստ. ժզ. Իգնատ. ղկ. 404. փաղփիւն «փայլուն» Պտմ. աղէքս. 155 (իմա՛ փաղփուն). փաղ-փումն Առ որս. Մագ. 120. փաղփուն Փիլ. սամփս. 569. Նիւս. կուս. ևն (առնուած է «փափուկ, կակուղ» իմաստով՝ Նար. խր. 506, ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա 154)։-ՓՈՂ «փայլ». առանձին անգռո-ծածական, որից փողել «փայլիլ» (նորա-գիւտ բառ) Օրբել. ողբ ժե. կրկնութեամբ՝ փողփողել «փայլփլիլ, շողշողալ» Բ. մկ. ժե. 21. Զենոբ. Ղևոնդ. Արծր. փողփողենէջ Նար. տաղ.։ Կայ նաև փող «լուսնի շուրջը փակ». անստոյգ և նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Վստկ. 12 Եւ թէ տեսանես ի շուրջն լուսնի գերթ կալ փողեր, բազում անձրևաց նշան է (յն. եր-կուս կամ երիս կալս, այսինքն բակս)։
cf. Արմաւ ;
phoenix;
Phoenician;
— աշխարհ, Phoenicia.
• «մի տեսակ առասպելական թրռ-չոմն» Անյ. պորփ. Տաթև. ձմ. ճխա. Վրդն. սղ. իա. Գիրք առաք 172բ (Փիւնիկ հաւն, որ է մի միայն, յետ 500 ամաց, յորժամ ծերանայ, ժողովէ զփայտս և թևօքն հար-կանելով հանէ զհուր, և այրի ի նմին. և յետ երից աւուրց դարձեալ ծնանի ի մոխրոյն յայնմանէ). գրուած է նաև փիւնիկս Բար. էջ 145, փիւնիկոս Բար. 146։
rancour inveterate hate, spite, ill-will, resentment;
revenge;
— ի վրիժուց, out of or from hatred;
— պահել, ի —ս մտանել, to bear or owe a grudge, to bear malice or ill-will, to bear hard;
— ի մտի ունել, to keep alive resentment for an injury;
— ունել ընդ ումեք, to have a grudge or spite against;
հանել զվրէժ քինու, խնդրել զ— վրիժուց, to by revenged, to revenge oneself.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2oinā-ձևից, որ նշանակում է «վրէժ, պատիժ, 2. յանցանքի քաւութեան համար նշանակուած գինը. 3, ընդհանրապէս գին, արժէք. 4. պատիւ». սրա ժառանգներն են զնդ. kaena-«պատիժ, վրէժ», պհլ. [other alphabet] kēn «վրէժ, թշնամու-թիւն», kēnītan «քինալ», պազ. kīn «չարիք, թշնամութիւն», kinvar «թշնամի, քինաւոր». արս. [arabic word] kin, [arabic word] kina «ոխ, վրէժ, բար-կութիւն, թշնամութիւն, ատելութիւն», [arabic word] Linavar «ոխակալ, քինաւոր», kinaxuāh «քինախնդիր», բելուճ. k'enaγ «թշնամու-թիւն, վրէժ, ոխ», քրդ. kin «վրէժ, հակա-ռակութիւն», յն. ποινή «արեան գին, փրը-կանք, քաւութիւն, պատիժ, վրէժ», լտ. poe-na (փոխառեալ յունարէնից) «յանցանքի փոխարէն փրկանք, տուգանք, պատիժ, ցաւ, վիշտ, Վրէժ (անձնաւորեալ»), punio «պատժել, վրէժը լուծել», հսլ. cšna «պա-տիժ, տուգանք, գին, արժէք, պատիւ». ռուս-цeнa «գին», լիթ. kaine «գին, արժէր». pus-kainu «կիտագնի» (տարբեր է իռլ. cin «պարտք», cāin «տուգանք»)։ Հնխ. kšoina-յառաջանում է հնխ. k2ei-արմատից, որ նշ. «պատկառիլ, պատուել, յարգել, գնա-հատել, պատժել», և որի ժառանգներն են սանս. čáyatē «վրէժ առնել, պատժել», cáyati «յարգել», զնդ. kāy-«տուգանք վը-ճարել, պատժել, վրէժ լուծել», čiϑā-«պա-տիժ, տուգանք, քաւութիւն», օսս. čitha «պատիւ», սերբ. käjati «վրէժ առնել», յն. *tω «գնահատել, գին կտրել, պատուել», τίσις «վճարում, պատիժ, վրէժ», τίνω «վճարել, պարտքը տալ, քաւել», τείνυμαь «գինն ստանալ, պատժել», τιμή «գնահա-տութիւն, յարգ, գին, պատիւ, արժանիք. պատիժ, վրէժ», τιμαν «գինը նշանակել, պատժի չափը որոշել, պատուէլ», τιμιος «թանկագին, պատուաւոր, սիրելի» ևն (Po-korny 1, 508, Boisacq 801, 971, 973, Ber-neker 124, 469, Trautmann 113, Meillet-Brnout 747)։ Չի գտնւում գերմանական, իտալական ևև կելտական ընտանիքնեռում.-Պարսկերէնից են փոխառեալ արևել. թրք. [arabic word] kinah «նախանձ», չաղաթ. kine «ոխ», ն. ասոր. k'in «վրէժ»։
chimera.
• , ի-ա հլ. (որ և քեմեռ, քիմառ) «եղջերուաքաղ, առասպելական կենդանի» Ոսկ. պաւղ. Ա. 602-4. Փիլ. շն. 279. Նոնն 20. գրուած քեմեռ Նոնն. 45։