anemometry.
swelled by the wind.
windy, gusty;
cold.
earthen;
earthly.
cf. Երկդիմութիւն.
equivocal;
cf. Համանուն;
cf. Երկդիմի.
equivocally.
equivocalness, equivocation.
magnificence.
renowned, celebrated.
laudanum.
steering a vessel;
government, direction, management.
cf. Լողակ.
to hide;
to hide or conceal oneself.
cylinder;
roller.
to swim;
to hide.
the Koran.
ringling, tinkle, tinkling;
noise, sound, clang.
cf. Ղօղանջութիւն.
to hide, to conceal.
hiding oneself.
marshy, fenny, boggy, miry.
lecherousness, lasciviousness;
whoredom;
fornication.
fatalism.
rushing on the enemy.
to put or arrange an army in order of battle, to draw up, to marshal, to array.
fitness, suitableness;
decency, decorum.
to make convenient, to adapt, to fit, to suit, to accommodate.
fitness.
troop, pack.
• «խումբ, ջոկ» Ոսկ. հռովմ. 134 (Քրիստոսի հօտը), 329 (ոչխարների), 407 (սեռ. ճահկիս), 422 (աղուէսների խումբ), «բանակատեղի՞» Սիմ. ապար. 88 (Եւ սրի-կայքն վեցեքին չուեալ ի ճահուկ բանակին)։
cf. Ճաճանչաւուխտ.
gay with many colours, with gold and silver embroidery;
embroidery.
• , որ և ճաճանչանաւուխտ, ճաճանաւուխտ «գոյնզգոյն՝ խատուտիկ՝ փայլ ի փայլ բանուած կտոր կամ շոր». գործածուած է միայն հետևեալ երկու տե-ղերը. «Հանդերձ քո բեհեզ և զառնաւուխտ և ճաճանչաւուխտ (կամ ճաճանչանաւուխտ) Եզեկ. ժզ. 13 (նոյնը այլ թրգմ. Եփր. աւետ. ՅՈ6. Եւ զզարդս քո սնդուս գառնաւուխտ և ճաճանաւուխտ. ՍԳրքի յոյն թարգմանու-թիւնն ունի τα περιβόλαιά σον βύσσινα ϰαὶ τρί-γαπτα ϰαὶ ποιxίλα, ուր համապատասխան բառը՝ ποιϰίλα, նշ. «խայտաբղէտ, զանազան գոյներով»).-«Կոյս մի որ ունէր արկանելիս ճաճանաւուխտ» (այլ ձ. արկանելի ճանճա-ւուխս). Անկ. գիրք հին կտակ. Ա. էջ 143։
• = Բառիս վերջի մասը -ւուխտ «հիւսեալ» փոխառեալ է իրան. *vafta<*ufta «հիւ-ևեալ» բառից (տե՛ս զառնաւուխտ). իսկ ա-ռաջին մասը անծանօթ է՝ ինչպէս ձևոմ. նոյնպէս և ծագումով. ուղիղ ձևն է թերևս ճաճանաւուխտ, որ յետոյ շփոթուելով հա-ճանչ բառի հետ, դարձել է ճաճանչաւուխտ։ Հաւանական է որ ամբողջը իրանեան փո-խառութիւն է։-Աճ.
quackery, charlatanry;
bombast, fustian, turgidity, boasting, bragging.
decoration, ornament;
embroidery.
• , ի-ա հլ. «զգեստի վրայ գեղե-ցիկ բանուածք, պատի վրայ նկարուած զար-դեր» Եփր. օրին. էջ 271. Ոսկ. մ. բ. 24. Փի-լիպ. ժ. որից ճամկաւոր Ես. գ. 23. Ոսկ. եփես. 814 և եբր. ճամկաւորել Վրդն. երգ. ռոկեճամուկ Ես. գ. 23. Յհ. կթ. բազմաճա-մուկ Ոսկ. փիլիպ. խայտաճամուկ (արդի գրականի մէջ) «գոյնզգոյն զարդերով, խա-տուտիկ»։
• ՆՀԲ պրս. լāma «զգեստ», jāmag «կերպաս», թրք. janfes «սնդուս»։ Bug-ge, Btrg. I7 իրանեան եիդգահ բար-բառով čāmāh «զարդ» ձևի հետ (կարե-ւոր է ստուգել)։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ էջ 21 և ՀԱ 1914, 56 պհլ. čāmak, պրս. jāma «զգեստ» բառերի հետ։
to make a loud noise, a crash, to cause to crackle, to crack, to burst;
to speak in a bombastic manner, to brag, to boast.
great noise, crash, cracking, crackling, crick-crack;
bursting, blowing up, explosion.
offuscation of the sight, blearedness, purblindness.
knowledge;
recognition.
cf. Ճանաչողութիւն.
travelling.
travelling company.
journey, way;
— ընդ ծով, voyage;
ծախք ճանապարհորդութեան, travelling expenses;
— ընդ ծով եւ ընդ ցամաք, travels and voyages.
taster, assayer.
trial, tasting.
"degustation;
cf. Ճաշակելիք."
to cause to taste, to give to eat.
act of tasting or eating;
Holy Communion;
consumption.
cf. Ճաշարան.
dispersion;
effusion;
distraction;
dissipation.
creeping, crawling, cringing;
windig, tortuous, sinuous;
flexible, supple;
ընդ —, hurriedly, hastily, in haste;
ընդ — անցանել, to insinuate, to worm oneself in, to enter cautiously but hastily, to creep or steal in swiftly.
• «ճեպով, շուտ, արագ». մէկ ան-գամ գործածուած է Եղիշ. գ. էջ 57. «Ընդ ճապուկ՝ անդր անցանէ ի վերայ գնդին Պար-սից»։ Նոյնը պիտի լինի նաև Նար. տաղ. էջ 423՝ «Այն ճորտն ճոխ էր և ճապուկ» (իմա «շոյտ, աշխոյժ»)։ Նոր գրականում կայ ճա-պուկ «դիւրաթեք, ճկուն», որի հնագոյն գոր-ծածութիւնն էլ գտնում եմ Յայսմ. օգոստ. 2. «Եւ ի ճօճել ճապուկ նիզակացն»։ Այս նը-շանակութիւնը իբր միջին օղակ՝ վերինի հետ է միացնում նաև ճապուկ «ծռմռկող, գալար-ւող, մանիճ մանիճ եկող» Նար. կթ. էջ 117 (որդերի համար է ասուած. և այսպէ՛ս է մեկնում Լծ. նար.), որից ճապկիլ «ծռուիլ, թեքուիլ» Անան. գիտ. 5 (լուսնի մահիկի հա-մար ասուած), «յօրանջելով երկննալ, ձըգ-ուիլ» ԱԲ. սաստկականը ճապկտիլ «ստէպ յօրանջելով ձգձգուիլ» Վստկ. 212. Ախտարք (բուն նշ. «ծռմռուիլ»), որ և ռմկ. ճպլկտիլ Վրդն. առակ. 78 (Ասի ի բան առակաւոր, Թէ խեցգետինն ի հետ օձին ճպլկտեցաւ Նայ կտրեցաւ. այլ ձ. ձգտեցաւ)։-Բառ. երեմ. էջ 196 ունի ճապուկ և մեկնում է «նազլու կամ մանիչ ճախարակեայ» (անշուշտ մա-նիճը մանիչ կարդալով)։
• = Պհլ. ❇ջ *cāpūk ձևից, որից պրս. [arabic word] čāpuk «արագ, շուտ, փոյթ, թեթև-ոտն»։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև թրք. čabuk (գւռ. čapuk, čapək, ռմկ. չա-պուխ) «արագ, շուտ», [arabic word] čgvīk «ժիր, շոյտ, աշխոյժ», քրդ. čäpek «թեթևաշարժ, դիւրաթեք, ճկուն», վրաց. չաուքի «ժիր, ա-րագ», ჭაბუკი ճաբուկի «երիտասարդ» (բառիս իմաստը որոշ չէ. հասկանում են նաև «loyal serviteur, héros exercé dans les combats». տե՛ս M. Riabinin MSL 10, 18)։ Պհլ. բառը աւանդուած է čapuk ձևով և «կենսունակ, աշխոյժ, ժիր» նշանակու-թյամբ։ Ենթադրում է իրան. *cāpu-ka-՝ կազ-մուած -ka-մասնիկով՝ *čapu-արմատից, որից հյ. ճեպ և հապճեպ (տե՛ս Nyberg, Hilfsb. 1, 60 և 2, 42)։-Հիւբշ. 188։
• ՆՀԲ հանում է ճապատիլ բայից. լծ. հյ. ճապաղ, ճեպ, վրաց. ճապուկի, որ-պէս և թրք. չէվիք «աշխոյժ» և չաբուգ «շուտ»։ ԱԲ ջնջել է ճապուկ «շուտ» բա-ռը և գիտէ միայն ճապուկ «ծռմռկող»։ Müller SWAW 42 (1863), 254 և Հիւբշ. KZ 23, 29 պրս. cābuk ձևից։
• ԳՒՌ.-Ունինք միայն ճապկոտալ Տփ., ճապկտալ Ննխ., ճապկտիլ Ախց., ճապկոտ-վիլ Տփ., ճապտկվիլ Զթ. «յօրանջելով ձրգ-ձըգուիլ». նոյնը Հմշ. ճապղտիլ (Ազգ. հնդ. Զ. 148)։
twinkling of an eye, wink, twinkling, trice;
ի — ական, in a twinkling, in a trice, in a wink, in no time;
—ք, eye-lid.
• «ակնթարթ, աչք բանալ-գո-ցելու ժամանակը» Ագաթ. «արտևանունք» Յայսմ. դեկտ. 23 և ապր. 3 (Եւ թարթափք աչացն բուսան. Եւ թարթափք աչացն զլան-ջըսն ծածկեալ էր). այս երկրորդ նշանակու-թիւնը չունին բառարանները. -որից թար-թափել «աչքը բանալ-գոցել» Եփր. ծն. էջ 1. Ոսկ. յհ. ա. 37. «թափառիլ, պարապ պտտիլ, սլքտալ» Առակ. ժգ. 20. Ոսկ. յհ. ա. 12. թար-թափիլ «մի որևէ բացատրութեան դժուար մանրամասնութիւնները չկարենալ ըմբռնել» Եփր. Գ. 26. թարթափանք «թափառումն» Ոսկ. Ա. թես. «մի որևէ բացատրութեան դը-ժուարըմբռնելի մանրամասնութիւնները» Եփր. Գ. 26. թարթափեցուցանել «պտտցնել, միտքը շփոթել, վարանիլ տալ» Եփր. Ա. տիմ. 243. Փարպ. թարթափումն «ակնթարթ» Նիւս. կազմ. Նար. լէ. էջ 100. «թափառիլը» Ճառ-ընտ. անթարթափ Նար. խչ. 377 ևն. երկու ի-մաստների միութեան համար հմմտ. յածիլ «պտտիլ, ման գալ, թափառիլ» և յածել զաչս «աչքը ման ածել». վերջի իմաստով կայ նաև թօթափել, որ տե՛ս։
• = Կրկնուած է պարզական թափ արմա-տից՝ որ «պտտիլ, յածիլ» նշանակութեամբ պահուած է թափ-առ-իլ բայի մէջ, իսկ «աչք բանալ-գոցել» նշանակութեամբ պահուած է թաւթափել կրկնականի մէջ=փխ. *թափթա-փել պարզ յարադրութեամբ. հմմտ. խառ-խափ, սարսափ, շարշափ. կարկափ, գար-զափ։-Աճ.
• ՆՀԲ թարթել բայից? Տէրվ. Նախալ 53, 84 սանս. trap, յն. τρεπω «ի բաց դառնալ» լտ. trepit, trep-idus, trep-ida-re «ճեպել, աճապարել», հսլ. trep-ati «դողալ» ձևերի հետ՝ հնխ. tarp, trap «դառնալ, յուզիլ, թափառիլ» արմա-տես։-Հիւնք. թօթափել բառից։
• ԳՒՌ.-Մկ. Մրղ. Ողմ. թարթափ, Սլմ. թառթափ, Դվ. թէրթէփ «թարթիչ». այս ի-մաստի համար հմմտ. նաև Զքր. սարկ. Բ. 50 «Փետել զմօրուսն և զմռուղսն, զթարթա-փրսն և զունսն»։-Իսկ Շմ. թmրթmփիլ նշա-նակում է «թփրտալ, թափահարել»։
religious procession;
ի — ելանել, to go in procession;
—ական լեառն, mount Tabor;
—ապէս, processionally.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «եկեղեցական հանդէս շրջա-դայութեամբ» Տօնաց. (գրուած է նաև թա-փոր)։
• ՆՀԲ ռմկ. (իմա՛ թրք.) թապուր (ta-bur) «վաշտ», լծ. հյ. թափ առնուլ և թրք. (իմա՛ արաբ.) davr «շրջան»։ Հիւնք. թափառել բայից։
• ԳՒՌ.-Մշ. թափոր, Ախց. Կր. Պլ. Ռ. Վն. թափօր, Սեբ. թափօր, թափէօր, Ագլ. թօ'-փուր, Զթ. թափօր, թափոր, թափուր, Երև. Հճ. Սլմ. Սչ. Տփ. թափուր (սրա աւելի հին վկայութիւնն ունի Օգոստ. բաշ. 13 թափուր ձևով), Խրբ. Ջղ. թափուռ, Ննխ. թաբուր (այս վերջինը թրք. tabur «վաշտ, խումբ» բառի նմանութեամբ)։-Նոյն բառն է անշուշտ Մկ. թափուռ «Վարդավառի տօնին խնձոր խո-րովելու արարողութիւնը»։
woof, warp;
cf. Թեզանիք.
• , ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «կտա-Կողոս. 605. Կիւրղ. ղևտ. «հագուստի երկար թև» Յայսմ. որից թեզանիք «հագուստի եր-կար թև» Ոսկ. ա. տիմ. ը. Եփր. ծն. էջ 103 (=միջ. հյ. թեզնիք Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 59). ոսկեթեզան (նորագիւտ բառ) Կղնկտ. հրտր. Էմ. 138. թեզանատ «թևը կարճ» Մաշտ. սքեմ. «առանց թևի» (վերարկու) Տաթև. ձմ. ի. ամ. 176. թեզա-նատր Եղիշ. միանձ. 159. թեզանեայ Վրոն. ծն. թեզնեբերան «թեզանիքի՝ թևերի բերանը կամ ծայրերը» Մխ. դտ. 266։
• ՆՀԲ լծ. դերձան և լտ. texo «հիւսել»։ Հիւնք. յն. ϑύσανος «ծոպ»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud, էջ 133-4 թիզ բառի հետ միասին հանում է հնխ. teg'h «հիւսել» արմատից, որ սակայն ուրիշ լեզուի մէջ չի գտնում. կարծում է միայն որ այստեղ պատկանի թերևս ռուս. та-šaть «նախատել, յանդիմանել»։
• ԳՒՌ.-Չթ. Մշ. Մշկ. Ննխ. Տր. թէզնիք, Մկ. թէզնինք, «շապիկի երկար թևը», Խրբ. թէզ-նիք՝ և Տիգ. թէզնիգ «սուտ թև՝ որ գործի ժա-մանակ հագուստի վրայից հագնում են՝ մա-քուր պահելու համար». որից անթեզանի Սեբ. «առանց թեզանիքի մի զգեստ է»։
a heap of unwinnowed grain.
• «դէզ, շեղջ, կոյտ» (գրուած նաև դեղ. դէղ) Սիր. լթ. 22. Նար. խրատ. Պատմ. ժԸ դարից (հրտր. Դիւան ժ. էջ 109)։
• ՆՀԲ պրս. տէլ՝ որ գոյութիւն չունի։ Justi, Dict. Kurde, էջ 104 քրդ. [arabic word] te-leh «ծեծուած և կուտուած ցորեն» բառի հետ։ (Քրդ. այս բառը պէտք է կցել պրս. [arabic word] tal «կոյտ, շեղջ» բառի հետ. հմմտ. նահնամէ ժԳ. տող 1517. [arabic word] mēyān-i tal-i xastagānan-darūn «վիրաւորների կոյտի մէջ»։ Պար-սիկ բառիս ծագումը անյայտ է, եթէ չէ փոխառեալ արաբ. [arabic word] tall «բլուր» բա-ռից)։ Ղափանցեան, Տեղեկ. գիտ. ինս-տիտ. Բ. 82 սեմ. թիլ «բլուր» բառի հետ։
• ԳՒՌ-Աւ. Մշ. Ոզմ. Սլմ. Վն. թեղ, Երև. խտջ. Մկ. թէղ «կամնած, բայց դեռ յարղը չմաքրած ցորենի դէզ». (Խտջ. թէղ է կոչւում նաև մանելու պատրաստ մաքուր բըդի դէզը). նոյնից ունինք թեղ տալ «յարդը կալի մէջ-տեղը հաւաքել», թեղը հանել Բիւթ. «երնել», թեղել «կամնած ցորենը դիզեւ»։
oak, oak-tree;
holm-oak.
• «մի տեսակ վայրի ծառ» (ըստ Ար-թինեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 82-93 մայրի, pinus) Ես. խդ. 14. Բ. մնաց. բ. 8։
• Հինք. Դեղոս քրմական անտառի ա-նունից։ Ուղուրիկեան (տե՛ս Գաբ. բառ. էջ 516 և 1405) համարում է թեղիի մի տեսակը և հետևաբար թեղի բառից։
diocese, bishopric;
episcopal revenues.
• (սեռ. թեմի, գրծ. թիմով, յգ. գրծ. թեմօք) «եպիսկոպոսի առաջնորդա-կան վիճակը կամ գաւառը» Օրբել. Ուռհ. Զքր. ծործ. Վրդն. աշխ. «նահանգ, երկիր, թագա-ւորութիւն» Սամ. անեց. 105. որից թեմա-բերդ «բերդաքաղաք» Ուռհ. 80. նոր գրակա-նում ընդունուած է միայն թեմ, որից կազ-մուած են թեմակալ, թեմական, անթեմ, թե-մականցի, թեմականաւարտ։
• = Յն. ϑέμα «գաւառ, շրջանաև». որ ծա-գում է βε-«դնել, զետեղել» արմատից և բուն նշանակում է «դիրք, դրութիւն»։-Հիւ-բրշ. 350։
• Ուղիղ մեկնեց նախ S' Martin, Mé-moires II. 470։-ՆՀԲ յիշում է միայն յն. ϑῆμα «դիր, դրութիւն»։ Հիւնք. յն. δῆμος «կողմ, մարզ, վիճակ, թեմ»։
• ԳՒՌ.-Սլմ. թեմ, Մշ. թէմ, Զթ. թիմ. կա և ուրիշ տեղեր թէմ ձևով՝ իբրև գրական փո-խառութիւն.-նոր բառ է թեմել Մշ. «թեմը հովուել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. մինգր. ինգիլ. თემი թեմի, սվան. თემ թեմ «գաւառ, ժողովուրդ», վրաց. სათემო սաթեմո «գաւառական, թեմական». գնչ. tem «մարդիկ, բազմութիւն»։ Կովկա-սեան ձևերը հայերէնի միջոցով են՝ վերջա-տառի պատճառաւ, ուղղակի յունարէնից լի-նելու դէպքում սպասելի էր աւելի *թեմա-Գնչ. ձևը չի կարող ծագած լինել պրս. tan «մարմին, անձ» բառից, ինչպէս կարծում է Paspati, նշանակութեանց տարբերութեան պատճառաւ։-Հայերէնից է կազմուած նաև I. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ թէմ. ինչ. «Նա՛ լը սէր թէման պը հիւքմ քըրընէ» (Մի՛ իբրև տիրելով վիճակացն). Ա. պետ. ե. 3։ Ուտ. t'em «թեմ», t'emakan «թեմական»։
monkey, ape.
• «կապիկ». ունի միայն ԱԲ, որ և տալիս է թեբեկ ընթերցուածը. մի անգամ մի-այն գտնում եմ գործածուած Ոսկ. ճառք 789 «Թեպեկի վասն է՞ր երկիր պագանէին» (յոյն բնագիրն ունի «կապկի», որով և ճըշտ-ւում է ռառիս իմաստը)։-Կերևի թէ սրա հետ նոյն է թոբէկ «գիշատիչ մի անասուն», որ նույնպէս մի անգամ գործածուած է Մխ. առակ. ճժա.-«Թոբէկ թախանձէր զոզնի, թէ զորդիդ քո սան առից... մերկացո՛ զնա, զի դիւրին իցէ ի գգուել. և իբրև ետ զնա, սկսաւ ուտել»։ (Այս բառը ՆՀԲ գրում է թոբէկ, ԱԲ թոբեկ, ՓԲ թոփէկ)։
• ՆՀԲ թոբէկ մեկնում է «գուցէ կատու կամ ընտանի նապաստակ ևն, որպէս և իտալ. toppo է մուկն»։-ԱԲ թոբեկ մեկ-նում է «թերևս թեպեկ», որ է «մի տե-սակ կապիկ»։-Կայ նաև թրք. և արևել թրք. [arabic word] šebek, որ Աբիկեան բառա-րանը (Պօլիս, 1892) մեկնում է «երկայ-նատտուն կապիկ», իսկ Будaговъ II,
woollen thread.
• «չուխայէ կամ բրդէ թել». ունին մի-այն ՀՀԲ, ՋԲ (իբր գաւառական բառ) և ԱԲ. նոյնը թեռն «նուաստ թել» Բառ. երեմ. է 118, որից ասեղնաթեռնաւոր «թեռով կա-րած» ԱԲ։
• Pictet II 175 պրս. tir, itra «թել» բառի հետ։ Müller WZKM 5(1891), 186 թել ռառի հետ միասին կցում է պրս. ❇ tār «առէջ. 2. մետաքսեայ թել. 3. նուագարանի լար», և սանս. tantra «թել» բառերին. բայց սրանք ձևով յար-մար չեն մեր բառին։ Karolides, Γλωσσ. συγϰ». էջ 99 կցում է կապակովկ τερέζι «առէջ» բառին. (սակայն այս էլ թրք. [arabic word] tiriz ձևից լինելով՝ չունի կապակցութիւն մեր բառի հետ)։
• ԳՒՌ. Զթ. Հմշ. թէռ, Խրբ. թmռ «բրդէ թել». նոյնպէս է նաև Հճ. Չն. Սեբ. Տ. Տր. Մրշ. այլուր, ինչպէս Ալշ. Սլմ. թեռ, Ոզմ. Վն. թեռ, Երև. Կր. թէռ «պարկ, չուվալ». այս նշանակութեամբ գիտեն նաև Ապ. Մկ. և քրդ. t'er'։
household gods, the penates.
• «տան մէջ պահե-լու կուռք» ՍԳր. -սխալմամբ մեկնուած է հետևեալ ձևերով. «Թերափն տօն է... կարծե-ցեալ տօնդ ուրախութեան, զոր թերափն կո-չեն» Կիւրղ. թգ. «Թերափն է բոլորակ հան-դերձ ծածկոյթ տապանակին. և զայս գործի հմայութեան առնէին և քաւութիւն թարգմա-նի. այլ և թերափն՝ իղձք ասէ և թերափիմք տօնահմայք» Տաթև. հարց. էջ 425. «Թերափ, փրկեալ կամ իղձ. ըստ եբրայեցւոց գործ *ի նմայից. (սրանից էլ յառաջացել է թերաթ «գործի» անգոյ բառը, որ տե՛ս վերըյ. և ծածկիչ հանդերձ տապանակին. կամ տիպ. կամ կուռ. կամ բժկութիւն.-թերափիմս. տո-նահմայս. -թերափիս. տօնատեղի. -թերափ. հաճութիւն.-տէրաֆիմ. բագին». Բառ. ե-րեմ. էջ 118 և 310։
• = Եբր. [hebrew word] tərāfim «մարղանման կերպարանքով տնային կուռք, որ տան բախ-տաւորութիւն էր բերում և որից պատգամ էին հարցնում». գործածւում է թէ՛ յոգնակի և թէ եզակի. բայց ձևով յոգնակի լինելով, հայե-րեն ենթադրել են եզ. թերափ. մեր բառը ան-շուշտ ուղղակի եբրայականից չէ, այլ մի օ-տար տառադարձութիւնից յառաջացած.-ա-սորին ունի [syriac word] tarafīm (Brock. Lex. syr. 404 ա), յոյնը ϑεραφίν (Sophocles 580 ա), որոնք չունին մեր բառի ճիշտ պաա-կերը։ Ենթադրել պէտք է՝ որ մեր թարգմանիչ-ները իրենց առաջ ունէին յն. *ϑεραφίμ վա-րիանտը (Ս. Գրքի արդի օրինակներում այս-պիսի ձև չի գտնւում. Tischendorf-ի հրա-տարակութեան մէջ կայ միայն ϑεραφειν մարիանտը)։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ.
cf. Թերափ.
• «տան մէջ պահե-լու կուռք» ՍԳր. -սխալմամբ մեկնուած է հետևեալ ձևերով. «Թերափն տօն է... կարծե-ցեալ տօնդ ուրախութեան, զոր թերափն կո-չեն» Կիւրղ. թգ. «Թերափն է բոլորակ հան-դերձ ծածկոյթ տապանակին. և զայս գործի հմայութեան առնէին և քաւութիւն թարգմա-նի. այլ և թերափն՝ իղձք ասէ և թերափիմք տօնահմայք» Տաթև. հարց. էջ 425. «Թերափ, փրկեալ կամ իղձ. ըստ եբրայեցւոց գործ *ի նմայից. (սրանից էլ յառաջացել է թերաթ «գործի» անգոյ բառը, որ տե՛ս վերըյ. և ծածկիչ հանդերձ տապանակին. կամ տիպ. կամ կուռ. կամ բժկութիւն.-թերափիմս. տո-նահմայս. -թերափիս. տօնատեղի. -թերափ. հաճութիւն.-տէրաֆիմ. բագին». Բառ. ե-րեմ. էջ 118 և 310։
• = Եբր. [hebrew word] tərāfim «մարղանման կերպարանքով տնային կուռք, որ տան բախ-տաւորութիւն էր բերում և որից պատգամ էին հարցնում». գործածւում է թէ՛ յոգնակի և թէ եզակի. բայց ձևով յոգնակի լինելով, հայե-րեն ենթադրել են եզ. թերափ. մեր բառը ան-շուշտ ուղղակի եբրայականից չէ, այլ մի օ-տար տառադարձութիւնից յառաջացած.-ա-սորին ունի [syriac word] tarafīm (Brock. Lex. syr. 404 ա), յոյնը ϑεραφίν (Sophocles 580 ա), որոնք չունին մեր բառի ճիշտ պաա-կերը։ Ենթադրել պէտք է՝ որ մեր թարգմանիչ-ները իրենց առաջ ունէին յն. *ϑεραφίμ վա-րիանտը (Ս. Գրքի արդի օրինակներում այս-պիսի ձև չի գտնւում. Tischendorf-ի հրա-տարակութեան մէջ կայ միայն ϑεραφειν մարիանտը)։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ.
cf. Թիւրակէ.
• «դեղթափ» Եզն. այս ուղղա-գոյն ձևի դէմ կան նաև թիրակէ (ըստ ՆՀԲ թերակէ) Յճխ. էջ 29. թիւրակէ Բուզ. ե. իղ. Կանոն. Նար. մծր. 449. Երզն. մտթ. 307. Վրդն. ծն. թրակէ Պտմ. ներս. 23. թրակէս Վստկ. 8, 131. թրեակէսի Վստկ. 131. թու-րիախ Վստկ. էջ 8. թրիախ Յայսմ. մրտ. 22 թրհաղ Տաթև. ձմ. ճժդ (երիցս)։
• = Յն. ϑηριαϰή «անդեղայ, դեղթափ», որ ձառում է ϑηρίον «գազան» բառից և նշանա-կում է բուն «գազանական». -յոյնից փոխա-ռեալ են լտ. theriaca, հֆրանս. triacle, ֆրանս. thériaque, գերմ. Theriak, սպան, atriaca, լեհ. tyrjaka, ռուս. тepiáкъ, ասոր. [arabic word] ︎ teryaqē, պրս. թրք. [arabic word] tiryāk, արաբ. [arabic word] tiryāq ևն։ Պրս. բառը երկու իմաստով է. առաջին իմաստն է «մի տեսակ դեղթափ, որ կազմւում է ծովային սոխի, զմուռսի, կինամոնի, քրքումի, ափիոնի, մեղ-րի, գինիի, բևեկնի և իժի մսի խառնուրդով» (Будaговъ I, 353). սրա համար է որ Եզնիկ, էջ 63 գրում է. «Ջի՞նչ չար քան զօձ կայցէ, և ի նմանէ թերիակէ. և ի սպանող դեղոց, որք ի նենգութենէ մարդկան կազմեցան, չև հա-սուցեալ և անդէն բուժէ»։-Երկրորդ իմաս-տըն է «ափիոն». այս իմաստով և այս ձևից են մեր էլ յետնադարեան ձևերը։-Հիւբշ 350։
• Ուրեղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
throat, pharynx.
• , ԸՄԲԵԼ տե՛ս Ումպ։
refractory, contumacious, disobedient, indocile, crabbed, stubborn, peevish, rebellious.
• «ապստամբ, խեռ, անհնազանդ» Սկևռ. աղ. որից ըմբոստանալ «անհնազանդ գտնուիլ, ապստամբիլ» Ա. թագ. իե. 10. Ոսկ. յհ. բ. 26 և ես.։ Նոր գրականում՝ ըմբոստու-թիւն, ըմբոստացում ևն։
• ՀՀԲ ընդ մասնիկով ոստնուլ բայից։ Նոյն մեկնութիւնը տալիս է ՆՀԲ, համե-մատելով յն. ἀνα-πηδαω «վեր ցատ-կել», որ ծագում է πηδάω «ցատկել» բա-յից. (բայց յն. ἀνα-πηδάω չի նշանա-կում «ըմբոստանալ, ապստամբիլ»)։ է-մին, Քերակ. 1846, էջ 38 ըմբ մասնի-կով ոստնուլ բայից։ Հիւնք, ոստևուլ բայից։
23rd. November (the day on which sheep are folded).
• «նոյեմբերի 24-ը, երբ հօտերը փարախ են քաշում ձմերելու համար» Տօ-մար. Յայսմ. նոյ" 23. որ և բռնամաղ ԱԲ։
• Ալիշան, Հին հաւ. 131 հնագոյն ձեւր դնում է բռամաղ, բռումաղ «քաղդէա-կան մի տօն, որ 5 տարին մի անգամ է պատահում» և կցում է հնդ. peronmal «Վիշնու Աստուած» բառի հետ։ Գաբ. Բառ. լտ. hibernalis «ձմեռնային» բա-ռից. այս ստուգաբանութիւնը ուղիղ է երևում (հայերէնի մէջ կարող էր բառը ըմբռնել ձևին կցուելով՝ այսպիսի ձևա-փոխութիւն ստանալ), բայց դժբախտա-բար միջնորդ յունարէն ձևը պակա-սում է։
familiar, domestic, tame, easy, mild, tractable, approachable.
• ՆՀԲ ընդ այլում վարժ։ Հինք. 271 ըն-թեռնուլ բայից, իսկ էջ 240 ընդելուզա-նել բայից։
indiction;
շրջան —ի, cycle of -.
• (սեռ. -ի.-ՆՀԲ դնում է ի և ի-ա հլ. սակայն առանց վկայութեան) «15 աարիների մի շրջան» (այս թուականութիւնը սկսում է 313 թուից՝ Մեծն Կոստանդիանոսի Խաչի երևումից և գործածական է մինչև այ-սօր՝ Պապական կոնդակներում.) Տոմար. Աասն. էջ 69. Շնորհ. թղթ. Վանակ. հց. (Լաստ. ժը. տպ. 1844, էջ 80 ունի դիքտիոն միւսների մէջ գտնում ենք նաև ընդիքտիոն, ինդիկտիոն, ինդիքտիոն ձեւերը)։
• = Յն. ὶνδιϰτιών, որ փոխառեալ է նոյն-պէս լտ. indictio բառից. այս բառը նշանա-կում է բուն «ցուցում» և ծագում է լտ. indi-cere «ցոյց տալ, նշանակել» բայից. լատին բառից փոխառեալ են նաև ֆրանս. indic-tion. գերմ. Indiction, ռուս. индиктъ, վրց. რნდიკტიონი ինդիկտիոնի, բոլորն էլ նոյն նշանակությամբ։-Հիւբշ. 518։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
—ք, family;
cf. Ընդաբոյս.
• Մառ, Гpaм. др. aрм. aз. 108 հա-մարում է *տնոծին ձևից շրջուած, իբր թրգմ. յն. οἰϰογενὴς բառից։
cf. Ղենջակ.
• տե՛ս Անութ։
small, mean.
• «տկար, խեղճ, դուզնաքեայ, տը-խեղծ» Ես. խա. 14. Եփր. դտ. Վրդն. ծն. և ել.։
• ՀՀԲ աւելացնում է նաև «զաւակ, ծը-նունդ, փոքրիկ մանուկ, տղայ» նշանա-կութիւնները, որ սխալ է։-ՆՀԲ լծ. ա-զազուն։ Հիւնք. զաւակ բառից։
piece, bit.
• «կտոր, մաս, հատ» Բուղ. 102. Ճա-ռընտ. Վրք. բրս. ամէն տեղ էլ գործածուած է ոսկու կամ արծաթի կտորի համար։
• Նահապետեան, Բազմ. 1906, 398 ուղղում է Բուզանդի մէջ նշանակ, բայց առանց նկատի առնելու, որ նոյն բառը գործածուած է նաև Ճառընտրում։ Գ-Մ.. Բազմավէպ, 1917, էջ 6-8 ուռռում է քանակ, որին դէմ է Վարդանեան, ՀԱ, 1921, 249, որովհետև քանակ բառը ոս-կեդարեան չէ։
• «Վիշապ համաստեղութեան պո-չը» Վրդն. սղ. ճգ. էջ 344 և պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 137, հրտր. Էմինի, էջ 180։
• -Առար. [arabic word] δanab կամ zanab «ագի, պոչ», որից δanab-i-tinnīn «Վիշապ հա-մաստեղութեան պոչր». ըստ այսմ վերի բա-ռը նոր տառադարձութեամբ է։-Հիւբշ. 264։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Հիւբշ, ZDMG, 35 (1881), 659։
trailing gown, tail coat.
• «ոսկեթելով ասեղնագործուած» Վրդն. սղ. խդ. էջ 161 «Ագանին թագուհիք հանդերձ զառքաշ առ ստորոտովք, խայտա-նկար և ազգի ազգի գունովք և նկարուք»։ Այս կտորը դրուած է իբրև մեկնութիւն Սղ. խդ. 14 համարի (Ամենայն փառք դստեր թագա-ւորի ի ներքոյ, ի վերջաւորս ոսկեհուռս զար-դարեալ և պաճուճեալ), ուր զառքաշ անշուշտ դրուած է ոսկեհուռն բառի համար։ Բառիս մի նոր վկայութիւնը գտնում եմ Այրիվ. 8 ա. +Չառքաշ խիլայ վերն յարկի, բեհեզ հաջաղ պարփակի»։
• = Պրս. [arabic word] zarkaš «ոսկեթելով հիւ-սուած կերպաս կամ զգեստ», որից փոխա-ռեալ է նաև վրաց. ზარკამი զարքաշի «ոս-կէ կամ արծաթէ թել. ոսկեհուռն կերպաս մետաքսեայ»։ Պարսիկ բառը կազմուած է zar «ոսկի» և kaš-«քաշած» բառերից։-Հիւբշ. 150։
• Որովհետև բառը հայցական հոլով է, ուստի ՆՀԲ դնում է զառքաշ կամ առ-քաշ. իբր թէ առ նախդիրով կազմուած՝ քաշել բայից. յիշում է նաև պրս. zer «ոսկի»։ Բայց հանդերձ գոյականը ա-ռաջ դրուելուց յայտնի է որ զ նախդիր չէ. բացի սրանից, պրս. և վրաց. ձևերը կասկած չեն թողնում, որ բառի բուն ձևն է զառքաշ, որի մօտ դրուած «առ ստորոտովք, ի վերջաւորս» բառերն էլ այնպես լաւ յարմարում են յիշեալ «ա-սեղնագործ» իմաստին։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը վերի ձևով տուաւ Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), 658։
isolated, separate;
apart, aside;
except;
— ի —, different, various;
diversely.
• = Կազմուած է զ նախդիրով՝ հատ արմա-տից։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Հիւնք. զօդ բառից է հանում։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ, ծան. 31 պհլ. ջատթար «անջատ». ձևից. իսկ Արիահայ բռ. 158 պրս. [syriac word] ︎ ǰuda «զատ» բառից. վերջապէս՝ անդ, էջ 233 հատանել բայից։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. զատ «հեռու», Ոզմ. զատ «հեռու», զատիլ «զատել», Մկ. զատն «հե-ռու», Մրղ. զmտէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. զադ, զադէլ, Խրբ. Տիգ. զmդ, Ասլ. զադ, զա*, զադէ՝լ, Զթ. իզօդ, իզոդ, իզադիլ, Հճ. զօդ, իզօդ։ Նոր բա-հեր են՝ զատանց, զատամանց, զատու, զա-տուց, զատանալ, զատացնել, սատնեզատ, զատուիլ, զատտուն։-Բառս շատերի մօտ կորած է՝ փոխարէն գործածուելով ջոկ (Երև. Ախց.), դուրս (Սչ.)։
• (գրուած նաև զարոշ) «լերդախոտ կոչուած բոյսը. teucrium, chamedrys» Բժշ. Գառիան. (ըստ ՀԲուս. § 704 և § 906. Տիրա-ցուեան, Contributo, § 468 և § 470). կոչ-ւում է նաև կենարար, գետնի կաղնի, տճկ. գըսսուճըգ մահմուտ, ֆրանս. germandrče (Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 597 ա)։-Ուրիշ է գւռ. զարոշ «մի տեսակ թռչուն»։
child, son, blood, infant;
descendants, descent, generation, posterity.
• . ի-ա հլ. «որդի, ծնունդ, ցեղ, սե-րունդ» ՍԳր. (հնագոյն իմաստն էր «սերունդ, ցեղ՝ առանց սեռի խտրութեան. բայց յետոյ, սահմանափակուեց առաջին սերունդի հա-մար՝ նոյնպէս առանց սեռի խտրութեան, ինչպէս ցոյց է տալիս գւռ. զաւակատուն «արգանդ» բառը. հմմտ. Մալխասեան, Մշակ 1913. Ջ 103), որից՝ զաւակաբար Փարպ., զաւակագործել Փիլ. լին., անզաւակ ՍԳր. Եփր. ծն., անզաւակել, անզաւակեցուցանել ՍԳր., անզաւակութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եփր. Եբր., բարեզաւակութիւն Փիլ. ել., շահազա-ւակ Ագաթ. բազմազաւակ Գէ. ես. Նար. գնձ. եկեղ., մերձազաւակ «տոհմակից, ազ-գակից» Փիլ. Խոր., նոյնազաւակ Խոր.։
• Klaproth. Asia polygl. 102 աֆղան. suai, օսս. sewellom։ Müller, SWAW 38. 580 սանս. yava, պրս. jay. յն. čέa «գարի, ցորեն» բառերի հետ։ Pictet, 2, 361 սանս. sava. sūnu, յն. υίος «որդի»։ lusti, Zendsp. 117 զնդ. ǰu «ապրիլ», աֆղան. zavāk «կեանք»։ Lag. Arm. Stud. § 766 յիշում է հյ. ճաւակ բառը։ Boрp, Gram. comp. 1, 14 սանս. çāva-ka «ձագ», çvi «աճիլ» արմատից։ Տէր-
• վիշ. Altarm. 53-55, Նախալ. 100 լա-ւելուլ, յաւէտ, լուծ, լոկ ևն ևն ձևերի հետ՝ հնխ. vu. yug արմատից։ Մառ-ЗВО, 5, 319 զնդ. zaϑwa ձևի հետ՝ իբր *զահւակ։ Հիւնք. յն. σπερμα «սերմ, սե-րունդ» բառից։ Jensen, ZDMG, 48, 458 և Hitt. u. Arm. 94 հաթ. spai, spa, sw swi =zapai ևն։ Patrubány, SA, 1, 210 պրս. *zava-ka ձևից. հմմտ. սանս. hava-na «զոհ», զնդ. zao-tar «քահա-նաւ»։ Ղափանցեան, ЗВО, 23, 351 վրաց. զվեվա «ծնիլ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Մշ. Շմ. Ջղ. Կր. Տփ. զավակ, Սչ. զաւագ, Ալշ. Երև. Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. զավագ, Ասլ. զավագ, զավայ, Մկ. զmվակ, Սլմ. զmվmկ', Ոզմ. զmվmկ, Մրղ. զmվmկ։, զmվmյ, Տիգ. զmվmգ, Զթ. զավօգ, զավոգ, Հճ. զավօգ-նոր բառ է զաւակատուն «ար-գանդ»։
dissolute, incontinent, free, wanton, debauched;
spoiled;
careless, neglected, indolent, sluggish;
negligence, carelessness, inattention;
negligently.
• ՆՀԲ եղծանել, հեղձուցանել և հեղձ-նու բառերի հետ։
cf. Զոհ.
• «զոհ». մէկ անգամ ունի Մծբ. 27 ըստ մէկ ձեռագրի (որ Վարդանեան, ՀԱ, 1914, 124 ասորի բնագրի և միւս հայ ձեռագրերի համեմատ ուղղում է եզն), որից՝ զենուլ «ա-նասունը կտրել, մորթել, զոհել» ՍԳր., զե-նումն Ղևտ. ժե. 5. Սղ. խգ. 22, զենլի «մա-տաղացու» ՍԳր., զենագործութիւն Փիլ. ի-մաստն., զենածոյ Կանոն., զենարան Խոր. Փիլ. բագն., զենել Անան. յհ. մկ. Վրք. հց., անզեն Փիլ. ել., անզենլի Ածաբ. ծն., գառ-նազեն Անյ. բրձր. Թէոդ. խչ., մարդազեն Ոսկ. եփես., մշտազեն ԱԲ, հայզեն «հայա-մորթ» Տաթև. տճկ.։
• = Փոխառեալ է իրան. *zуān կամ *ziyān հոմանիշ մի ձևից, որ չէ աւանդուած, բայց նոյնն է հաստատում նորագիւտ սոգդ. ož yān «զոհ» (Gauthiot, Gram. sogd. էջ 72). հմմտ. զնդ. zуāna=պհլ. ziyān>հյ. զեան «վնաս», գւռ. և բարդութեանց մէջ՝ զեն-. ինչ. զենարար ևն։-Աճ.
• ՆՀԲ (պատրուճակ բառի տակ) լծ. եբր. ծօն և հյ. ձօն։ Böttich. ZDMG, 1850, 354 սանս. han, պրս. zadan «մոր-թել, զարնել, զենուլ»։ Lag. Urgesch. 446, Müller, SWAW, 42, 253 և 48, 425, lusti, Zendsp. 114 սանս. han, զնդ. zan, jan, պրս. zadan։ Bopp, Gram. comp. III, 106 սանս. hánmi։ Տէրվ. Նախալ. 80 գան, գանել, զատիկ, սանս. han, հպրս. jan, պրս. zan, zadan ձևե-րի հետ՝ հնխ. ghan արմատից։ Canini, Et. étym. 91 յն. δόνω։ Հիւբշ. Arm-Stud. 30 անյարմար է գտնում թէ՛ իռա-նեան փոխառութիւն և թէ՛ բնիկ հայ համարելու, իսկ Arm. Gram. 446 ուղ-
• ղակի մերժում է համեմատել նախորդ-ների հետ, որովհետև հնխ. g2hen-չէր կարող տալ հյ. զեն, մանաւանդ որ ռըն-գականի մօտ e դառնում է ի. ըստ օրինի g2hen-պիտի լիներ հյ. *գին, ինչպէս որ նոյն արմատի g*hn-ձայնդարձից ունինք հյ. գան։ Հիւնք. պրս. zadan, zan։ Pe dersen, Հայ. դր. լեզ. 130 հենուլ «հիւ-սել» ձևին է կցում՝ իբրև զ մասնիկով։
• ԳՒՌ.-Զթ. զէնիլ, Վն. զինել, Մկ. Ոզմ. զէնիլ «մորթել» (Ոզմ. միայն ծածկալեզուի մէջ), Սվ. զէնլիք «մորթուած եզան կամ կո-վի միս՝ որով ապուխտ են շինում».-Խրբ. կայ զէնիլ «զարնել», որ թուի թե զենուլ և զարնել բառերի միացումից է յառաջացած։
hurtful, pernicious.
• «վնասակար» Վրդն. ծն. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Պհլ. ziyānkār, պրս. [arabic word] ziyānkār «վնասակար». կազմուած ziyān «վնաս» և kār «գործող, անող» բառերից։-Հիւբշ. 150։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
hammer-headed shark.
• «մի տեսակ ձուկ» ԱԲ, «սեղակաց դասէն աճառուտ ձկանց սեռ, վագերաձկանց և շանաձկանց շատ մօտ, որուն գլուխը մուր-ճի ձև ունի. ֆրանս. marteau» ԳԲ. նոյնը նաև Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 787 բ. մէկ ան-գամ գտնում եմ գործածուած Վեցօր. էջ 153 «Որ անուանեալ կոչի քսիփիէ, պրիոնէ և շնջրիք և կեփաղք և զիգն իցեն ահագինքն և ահարկուքն» (ձեռ. զի դնիցեն)։
broad, wide (coat, boot).
• «թոյլ, արձակ, լայն (զգեստի և կօշի-կի համար ասուած)» Մարթին, որից թօշկօ-շիկ «կօշիկը ոտքին թոյլ, լխլխ» ԱԲ։
• =Նոյն է զնդ. taoš-«ազատ, պարապ, ար-ձակ լինել» բառի հետ, որ կցւում է սանս tuččhyá «պարապ» բառին. այս իրանեան ձևի դէմ ունինք պրս. [arabic word] tih, [arabic word] tihi «պա-րապ», պհլ. tuhīk «պարապ», բելուճ. tusag «թողուած՝ լքուած լինել, հանգիլ, մարիլ», որոնք չեն կարող տալ հյ. թօշ։ Սակայն իրա-նեան բարբառների մէջ կան նաև Տ-ով ձևեր՝ համապատասխան զենդականին. այսպէս՝ վախի tōšam «արձակել, բաց թողնել», աֆ-ղան. taš «դատարկ, պարապ» և նոյն իսկ պհլ. tosēnitan ձևը (տե՛ս Bartholomae 624, Horn § 404)։ Եթէ հյ. ձևը կարդանք թոշ, կա-րող է համապատասխան իրանեան մի բար-բառից փոխառեալ լինել։-Աճ.
tow;
sweepings;
earthquake.
• «խռիւ». նորագիւտ բառ, որ մէկ ան-գամ գործածուած է Վեցօրէից մի քանի ըն-տիր օրինակների մէջ. «Մինչդեռ զժաժն ժո-ղովէր Պաւղոս» (ուր միւս օրինակները դը-նում են խռիւ)։-Թերևս նոյն բառի յոգնակին է ժժան կամ ժըժան «վառելու բաներ, խռիւ», որ մէկ անգամ ունի Ասող. գ. 22։
• -Պրս. [hebrew word] ︎ žāž «է նա անուն խոտոյ ի-րիք, որ է յոյժ փշալի, զոր ուղտն ո՛րչափ և ծասքիցէ վասն անհամութեան նորին՝ ոչ կա-րէ կլանել»։ Սա ծանօթ գազն է կամ նման մի փշաբոյս, որ մինչև հիմայ Պարսկաստանում և Հայաստանում գործածւում է իբրև ընտիր կպչան։ Եթէ հայ բառը հին է, կարող ենք են-թադրել պհլ. *zāž ձևը, իսկ եթէ Վեցօրէից մէջ յետոյ ներմուծուած մի բառ է, գալիս է ուղղակի պարսկերէնից-Աճ.
• Հին բռ. մեկնում է ժած «խծուծ». նոյնպէս է նաև Բառ. երեմ. էջ 729 (ըստ որում Ալշ. ժժան «կանեփի խծուծ»)։-Վերի «խռիւ» նշանակութիւնը և բա-ռիս հին վկայութիւնը երևան հանեց Նորայր, Հայկ. բառաքնն. էջ 66։ Նոյնը տես նաև Վարդանեան ՀԱ 1911, 304։ Բառիս մեկնութիւնը տուաւ նախ Աճառ. (անտիպ), որից անկախաբար Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. էջ 169։
• ԳՒՌ-Վն. ժաժ, մանաւանդ կրկնութեամբ ժաժ-ժեխ, ժար-ժեխ «խռիւ, փայտի կտոր-տանք, տերև ևն՝ կրակ վառելու համառ»։-Նոյն բառն է և ժախ-ժրախ Եւդ. «անպետ կահ-կարասիք», որ և Սեբ. «կահ-կարասիր»։ (Սկզբնական ձևն է եղել *ժաժ-ժրախ, ուր ա-ռաջին եզրի վերջաձայն ժ ազդուելով երկ, րորդ եզրի վերջաձայն խ-ից՝ դարձել է նոյն-պէս խ։-Տան կահկարասիներին անարգա-կան անուններ տալը՝ փոխադրութեան դժուա-րութիւններն ի նկատի ունենալով, անսովոր երևոյթ չէ լեզուների մէջ)։
• «խակ, տհաս». նորագիւտ բառ՝ որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև., ամ. 605 «Տարաժամ պտուղ ծառոյն, որ ժաժ կոչեմք, փութով թափի ի ծառոյն և անպի-տան է կերակրոյ կամ բուսանելոյ և նախա-տինք է ծառոյն»։ Նոյն բառն է որ Բառ. և. րեմ. էջ 123 մեկնում է «ժաժ, խժուկ, որ է խակ»։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. ժեժ «խակ, տհաս (պտուղ). 2. թարմ (կաթ, ձու). 3. նորածին (մանուկ)»։
cf. Ժահ.
• , որից ժախուկ (գրուած նաև ժաղուկ, ժաժուկ) «մի տեսակ բոյս է, վայրի բողկ, լտ. aplos, raphanus silvestris» Բժշ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. Մշ. ժախ, Ոզմ. ժmխ «բոխի, տճկ. չաշուր». իսկ Արբ. «մո-րենի».-նո՞յն է արդեօք նաև Ղզ. ժախռ, Ղրբ. ժէխռ «որևէ լեռնային անպետք բոյս»։
verdigris, rust;
rusty, mildewed, blighted.
• (գրուած նաև ժանկառ) «պղին-ձի ժանգ» Գաղիան. «այս ժանգից պատրաս-տուած մի տեսակ կանաչ ներկ» Վրթ. քերթ. որից ժանգառագոյն Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 172. այս բառը՝ որ ՆՀԲ չէ յիշում, ցոյց է տալիս արմատի հնութիւնը։ (Ուրիշ է ժան-«աn «ապականուած, որդնահար», որ տես ժանգ բառի տակ, իբր ժանգ+առ)։
• -Պհ։ žangār ձևից, որ կազմուած է ան-շուշտ žang «ժանգ» բառից. այս բառը աւան-դուած չէ պահլաւ գրականութեան մէջ, բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] zangar, [arabic word] zangār «ժանգ. 2. ժանգառի ներկը», [arabic word] ǰangār «ժանգառ». սրանից են փո-խառեալ նաև թրք. ǰengsar, բելուճ. zangal, ասոր. [other alphabet] zangara, արաբ. [arabic word] zīn-ǰar, հֆրանս. zingar, ziniar, asingar, վրաց. ვანგარო ժանգարո «ժանգառ»։-Հիւբշ. 156։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ,
• Laq. Ges. Abhd. 42։ Գազանճեան, Բիւր. 1899. 312 ժանգ բառից՝ -առի մասնև-կով։ Յակոբեան, անդ՝ 599 պրս. [arabic word] ︎ žangāri «Մանի հերեսիովտապետի գիրքը. 2. Աստուած», որից էլ հյ. ժան-գառի Աստուած բացատրութիւնը։
• ԳՒՌ.-Տիգ. ժանգառ, Ախց. Մկ. Ոզմ. ժmնգ'mռ, Տփ. ժանգարա, Մշ. ժանգառի և նոր փոխառութեամբ՝ Շմ. ջmնգ'mրի, որոնք նշանակում են «ժանգառ ներկը, կապտակա-նաչ գոյնը».-երդման մէջ գործածւում է ժանգառի՝ Աստուած, իբր «կապո՛յտ եր-կինք»։-Երև. ժանգառ նշանակում է «մու-թըն ընկնելը»։-Ժանգ և ժանգառ ձևերի խառնուրդն են ներկայացնում Ննխ. ժանգռ, հլ. ժանղր, ժանղռ, ժանգռ, ժաղր, ժաղռ, ժագռ, ժաղռ «ժանգ», ժանղռօտ, ժաղռօդ «ժանգոտ», Սեբ. ժառ «ժանգ» (սակայն ժէն-գmռի «կապտականաչ»), Ռ. ժաղռ, ժառղ «ժանգ», ժանղռօդիլ, ժառղօդ-իլ «ժանգո, տիլ», Զթ. ժէնգռիւդ «ժանգոտ», ջանգռրդիլ «ժանգոտիլ», Ասլ. ժայռ «ժահր, աղտեղու-թիւն, ժանդ, ժանգառ»։
cf. Ժանտ.
• (գրուած նաև ժանկ), ո հլ. «մետա-ղի վրայի ժանգը» Եզեկ. իդ. 6=12, Ոսկ. յհ. ա. 29. «քարի մամուռ» Ագաթ. «երևիլ, բոյ-սի մի տեսակ հիւանդութիւն» Գ. թագ. ը. 37. Սղ. հէ. 46. «կերցաւ, քաղցկեղ» Սարգ. Ճա-ռընտ. «թոյն, սպանիչ մահադեղ» Եւագր Ոսկ յհ. ա. 15. Կոչ. Ագաթ. որից ժանգաբեր Կոչ. ժանգախառն Կոչ. ժանգակեր Սիր. իթ. 13. Ագաթ. ժանգահար Յկ. ե. 3. ժանգաւոր Կոչ. 154. ժանգոտիլ Սիր. իթ. 13. Ոսկ. մ. բ. 22 ժանգել «ժանգով պատել» Տաթև. ամ. 312. ժանգեալ «ժանգոտած» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. կե, կթ (երկիցս). անժանգ Տօնակ. Վրդն. դան. երկաթաժանգ ԱԲ. ժանգառ «երևիլով վնասուած (բոյս)» Ագաթ. ևն։
• + Պհլ. *žang ձևից, որ աւանդուած չէ բայց կան պրս. [arabic word] žang, [arabic word] zang «ժանգ», [arabic word] žanga «ցորենի վատ հիւանդութիմն, ժանգ», բելուճ. zang «ժանգ», քրդ. ženk «ժանգ», ženk girtin «ժանգոտիլ». իրանեանից փոխառեալ են նաև արև. թրք. [arabic word] ︎ zang. ն. ասոր jäng «ժանգ»։-Հիւբշ. էջ 156։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը յետոյ ՆՀԲ, Pott ZKM 4, 266, Lag. Urgesch. Arm. 594, Gesam. Abhd. 42 ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ժանկ, Ալշ. Ակն. Երև. Խրբ. Մշ. Ջղ. Տփ. ժանգ, Տիգ. ժmնգ, Ագլ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն. ժmնգ, Ոզմ. ժmն'գ՝, Զթ. ժmնգ, ժէնգ, Հմշ. ժօնգ, Հճ. ժօնգ'.-գաւա-ռականների մէջ բառս նշանակում է նաև «ցո-րենի ժանգ, դէմքի թթուածութիւն, զայ-րոյթ», որից էլ ժանգուժունգ, ժանգուժէն ա-նել, ժանգոտիլ, ժանգը վէր ածել, ժանգժըն-զալ, ժանգի, ժանգիլ.-այստեղ է պատկա-նում նաև Հզ. ժան կամ ժուն «մի տեսակ մա-հացու հիւանդութիւն» (հմմտ. հյ. ժանգ «քաղցկեղ»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ყანჯი ժանգի «ժանդ», ყანეება ժանգեբա «ժանգոտիլ», ყანვიანი ժանգիանի «ժանգոտ», დაჟანვrბა դաժան-զեբա. მეეანვება շեժանգեբա «ժանգոտիլ», թուշ. žang «ժանգ», լազ. zangeri «ժան-գոտ», mžangi, jangi և վրաց. დანვი ջան-գի «ժանգ». այս վերջինների մէջ նախաձայն ժ դարձել է ջ. հմմտ. Զթ. ջանգռըդիլ<ժանգ-ռոտիլ։ Ուտ. žánq7 «ժանգ»։
tuks, teeth of wild beasts;
the molars, or grinding teeth;
face, wry face, look;
— փղաց, elephants tusks, ivory;
—ս արկանել յոք, to seize with the teeth, to force ones teeth into, to bite.
• «ռառանի սուր ատամ». սովորա-բար անեզական է (-նեաց, -նեօք). ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. եզակի գործածութեամբ ունի Շնորհ. յս. որդի. սրանից են կազմուած՝ ժա-նեղ Տօնակ. ժանևոր Սարգ. ա. պ. Վրդն. ծն. ժանէհետ «ժանիքի հետք՝ նշան» ԱԲ ժանաթուակ Շիր. բռնաժանի Պտմ. ա-ղեքս. Թէոփիլ. պհ. երեքժանի «երեք ճիւղով, երեքարձէն» Ա. թագ. բ. 13. Եփր. թգ. 359, երեքժանեայ Յայսմ. եռաժանի Շիր. քառա-ժանի Շիր. չարաժանի Եփր. աղ. 249. Մանդ. ժանեկոտոր առնել «ժանիքներով կոտորել» Վրդն. այգեկ. 85. ժայնաւոր (այսպէ՛ս) Մագ. նոր գրականի մէջ էլ ժանեակ՝ որ յարմարեց-րած է ֆրանս. dentelle հոմանիշից թարգ-մանաբար։
• ՆՀԲ դնում է պրս. ժէնէ, զանի (որոնք գոյութիւն չունին), տէնտան, շանէ «սանտր և հեծանոց»։ Müller SWAW 42, 253 հսլ. zabu, յն. γαμφαί «անասու-նի ծնօտ»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] šang «փղի կնճիթ»։
• ԳՒՌ.-Կր. Սեբ. ժանիք՝ որոնք գործածա-կան են միայն «ժանիքը լարել (քիթը կա-խել), շան ժանիք, շան ժանիք կնմանի» դարձուածների մէջ.-նոյնպէս նաև Արբ. Պլ. Ռ. ժանիք, Ասլ. ժանիք, ժանի* «դէմքի դառ-նութիւն, խոժոռութիւն, քիթը կախելը», ո-րոնք դործածւում են հետևեալ ձևերով միայն. մանիքը կախել, ժանիք ընել «խոժոռիլ, դէմ-քը թթուեցնել», ժանիքը բացուիլ «խոժոռու-թիւնը անցնիլ, ուրախ դէմք ստանալ», ժա-նիքոտ «խոժոռ, թթուած դէմքով»։ Արմատն ունի Ղզ. ժէն «ակռայ, ատամ», յգ. ժէնէր, որի հետ հմմտ. Մագ. ժայնաւոր։
wicked, bad;
profligate;
mischievous, hurtful, noxious, injurious, baneful;
pestilential, pestiferous, pestilent, contagious;
obscene, wanton, lascivious;
bitter, sour, harsh to the taste;
—, — ախտ, plague, contagion;
— օդ, foul air;
—ք դժոխայինք, the Furies.
• , ի, ի-ա հլ. «դաժան, անգութ, խիստ չար, գէշ» ՍԳր. «վատ տեսակի, զզվելի» Ոսկ. Եզն. Երեմ. իդ. 3. «ժանտախտ» Բուզ. Ոսկ. մ. ա. 4. որից ժանտագործ ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. ժանտաթզենի Ղուկ. ժթ. 4. ժանտու-թիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 17. Սեբեր. ժանտկէն Եւս. պտմ. ժանտափուշ Ագաթ. ժանտահոտ Նզն. Ոսկ. յհ. բ. 27. ժանտամահ Սերեռ. ժանտախտ Ոսկ. յհ. բ. 11. ամաժանդ «աղ-տեղութիւն, կղկղանք» Փիլ. լին. 83, 196. կրկնութեամբ՝ ժանտաժուտ Բ. մակ. ժե. 5 ևն։ Այս բոլորը գրւում են նաև ժանդ ձևով. արդի գրականի մէջ ընդունուած է միայն մանտ ձևը։
• = Իրան. *zant բարբառային անծանօթ ձևից։ Սրա հետ հմմտ. զնդ. gainti-, պհլ. gand «ժանտահոտութիւն, վատ հոտ», սոզդ. γantāk «վատ, յոռի, գէշ», γnsy «հոտած» որոնք ծագում են հնագոյն *gonti ձևից. հմ-մտ. սանս. gandhá-«հոտ»։ Բայց հնխ. ար-մատական o՝ ածականների մէջ պիտի ստա-նար e ձևը. որով յիշեալ իրանեան *gonti-«ժանտ հոտ» գոյականի դէմ պիտի ունենա-յինք նաև *gento-«ժանտահոտ» ածականը, որ պիտի տար պրս. *ǰant, žant։ Ահա այս-պիսի բարբառային ձևից՝ որ աւանդւած չէ իրանեան լեզուների մէջ, փոխառեալ է հլ. ժանտ։ Առաջին և նախնական նշանակութիւ-նը (որ է «հոտ») ունի սանսկրիտը. նոյնը ի-րանեանների մօտ դարձել է «վատ հոտ». մի-ջին տեղը բռնում է հայերէնը, իսկ վեր-ջին ծայրն է սոգդ. «գէշ, վատ»։
• Հներից Լմբ. առկ. ստուգաբանում և ժանգ բառով. «Այս է ժանդն, որ ստու-գաբանի ժանգ. զի որպէս ի ժանգն չգոյ ենչ պիտանի, նոյնպէս և նա օտարա-ցեալ է յամենայն բարւոյ» (հրտր. Max. էջ 344)։ Հիւնք. դաժան բառից։ Stackel-berg ZDMG 54 (1900), էջ 106 պրս. [arabic word] žanda բառի հետ, որ ըստ Ֆիր-դուսիի՝ նշանակում է «տդեղ, անճոռնի» և շատ անգամ գործածուած է փղին
• իբրև ածական. այնուհետև նշանա-կեց «ցնցոտի». հայերէնը պահում է հնագոյն իմաստը։ Վերի մեկնութիւնը ռուաւ Meillet MSL 17, 248 և մանա-ւանդ REA 2, 4։ Թիրեաքեան, Արիահալ բռ. 128 պրս. [arabic word] dažand ձևից սղու-ած։
• ԳՒՌ.-Կայ ժանտեռք Վն. «դէմքի դառնու-թիւն, թթուածութիւն», որ թուի թէ ժանգ, ժա-նիք և ժանտ բառերի խառնուրդից է ձևա-ցած։
• ՓՈԽ.-Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ն վրաց. ყანტი ժանտի «խոնաւութիւն, թացութիւն», քրդ. [arabic word] žan «ժանտախտ, ժանտամահ, ծննդականի երկանց ցաւ», žan ketiié «ժան-տախտ ծագեզաւ», ewe žin žan dikešine «այս կինը երկանց մէջ է», žān-asära «գըլ-խացաւ». (այս բառերը Justi, Dict. Kurde էջ 229 դնում է փոխառեալ հյ. ժանտ բառից)։
that searches, inquisitive;
bold, brazenfaced, impudent, importunate, troublesome.
• «հետարորիր, հետամուտ, յանդուգն չիրբ» Ոսկ. ա. թես. և Բ. կոր. Սամ. երէց. ո՛րից ժտել «պաղատիլ, առանց ձանձրանա-լու՝ երեսը պնդած աղաչել» Սղ. լղ. 4. «յան-ղըդնիլ» Ոսկ. մ. ա. գ. 37. Օրին. ժբ. 17. ժզ. 5. «ի վերայ հասանել, լաւ հասկանալ» Մագ. գամագտ. ժտիլ ՍԳր. Ոսկ. Եղն. Եւս. քր. ժտե-ցուցանել Եզն. ժտազոյն Ոսկ. մ. բ. 10. ժտութիւն Ղկ. ժա. 8. Ոսկ. ես. անժտելի ԱԲ. նխալմամբ գրուած է ժխտիլ Վեցօր. Ոսկ մտթ., որ պէտք է ուղղել ժտիլ։
• KZ 23, 22 զնդ. jad «խնդրել, թախան-ձել»? Հիւնք. Շմերդ մոգի անունից և լն. Հητὲω։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 376 յն. ζητὲω որ ունի մեր ժտել բառի երեք նշանակութիւնները։ Ղափանցեան ЗВO 23, 354 զնդ. gad «խնդրել» բառի հետ հնխ. g''hed արմատից։
niggardly, stingy, mean, avaricious, sordid, covetous, tenacious, parsimonious.
• , ի հլ.? «ագահ, կծծի» Սիր. լդ. 23. Ոսկ. յհ. ա. 7. որից ժլատել Սիր. լդ. 20. Եփր. թգ. 442, 450. ժլատեալ Բուզ. ժլատու-թիւն Եզն. Մծբ. Ոսկ. յհ. բ (ստէպ). որ և դրուած՝ շլատ, շլատիլ, շլատութիւն Եփր. զղջ. և թգ. 371. Անյ. պորփ։
• ՆՀԲ լծ. հյ. զլացօղ. յն. ζηλωτής «նա-խանձայոյզ» (ծագում է čգλος արմա-տից)։ Տէրվ. Altarm. 40 և Նախալ. 79 սնս. gardh, հսլ. žlidatu, գոթ. grēdus «քաղց» ձևերի հետ՝ հնխ. gardh կամ ghardh «ցանկալ» արմատից։ Հիւնք. յն. Հηλωτής։
insolent, barefaced, impudent.
• «լիրբ, յանդուգն» (չունի ՆՀԲ). մէկ անգամ գործածում է Ոսկ. եփես. 834 «Այլ չար է, ասեն, ազգն, ժմերտ, լիրբ և անա-մօթ». որից ժմերտեալ «յանդգնեալ» Եզն։
• Տէրվ. Altarm. 49 կապում է ժպիտ բառին։ Հիւնք. Շմերդ մոգի անունից։
• «մի տեսակ բոյս է. հա-ղարջ, rubus idaeus, ֆրէնկ իւզիւմի». Բժշ. ևոչւում է նաև ժողուենի Վստկ. էջ 212 (որ է Hhamnus libanotica Bois. ըստ Տիրացուեան. Contributo § 299)։
• ԳՒՌ.-Հմշ. ժօխ «մորի պտուղը». ըստ ՆՀԲ կայ և ժոխուր «խաղող շառագոյն քան ռեաւ, խոշոր և փոքր մի երկայն հատիւք, խիտ և մեծողկոյզ». ըստ ՀԲուս. § 843 ժս-խուռ «ժոխի կամ կեռասի և ելակի նման վայրի պտուղներ».-ՆՀԲ-ի յիշածն է Խտջ, ժոխուր, որ գիտէ և Կոյլաւ, Բռ. գերմ. 1202ա՝ իբր գերմ. Kiesling «մի տեսակ խաղող».-հմմտ. նաև Արբ. ժախ «մորենի»։
idea, kind, sort, form, model;
—ք, Ides.
• «ըստ հռովմէական տոմարի՝ մարտ, մայիս, յուլիս և հոկտեմբեր ամիս-ների 15-ը կամ միւս ամիսների 13-ը». Տո-մար. թղթ.
• -Յն. *εἰδος կամ *ίδος ձևից, որոնց յոգնակին է εἰδοί, ἰδοί նոյն նշ. փոխ առ-նուած է լտ. idus հոմանիշից, որից նաև ֆը-րանս. les ides, գերմ. die lden ևն։-Հիւբշ. 350.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
viper;
aspie, asp;
adder;
viper;
malicious.
• , ի հլ. «մի տեսակ վտանգաւոր օձ» ՍԳր. Վեցօր. 151, 196. «իժի նման չար» Եփր. աւետ. որից իժակորիւն Վեցօր. 192. իժացեալ Ճառընտ. իժաթոյն Յհ. կթ. իժա-նոց «իժ շատ եղած տեղ» Վրդ. առ. 232. հ-ժաթուակ Շիր. իժաբարոյ, Պիտ. դրուա» է նլի իւժ՝ գ ԱԲ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. eg2hi-ձևից։-Մեր բառի ցեղակիցներն են սանս. áhi-, զնղ. aži-, պհլ. až, մինջ. ylz, յն. ἐχις, ὄφις, έχιδνα հոմանիշները, որոնք ծագում են հնխ. eg2hi-, og2hi-ձևերից։ Սրանց դէմ հայերէնի մէջ սպասւում էր *եգ կամ 'եջ, *ոգ կամ *ոջ, թերևս նաև *եժ, *ոժ, բայց ո՛չ իժ։ Հյ. իժ կարող է գալ հնխ. eg2hi-ձևից. չի կարող լինել իրանական փոխառութիւն, որովհետև այս պարագային ունենալու էինք *աժ, ինչ-պէս որ ունինք էլ Աժդահակ<պհլ. Azidahak, ռնդ. aži dahāka։ Հնդ. eg2hi-ձևի աւս սահ. մանափակ տարածման և զանազանակեր-պութեան պատճառը, ըստ Meillet, Interdie-tions de Vocabulaire, էջ 13, այն է՝ որ «օձ» նշանակող բառերը ենթարկուած էին tabou ի. և ըստ այսմ իւրաքանչիւր շրջան իրեն յա-տուկ բառն ունի. ընդհանուր տարածուած մի ձև գոյութիւն չունի. հմմտ. բացի վերի իժ խումբից, նաև 2. հյ. օձ, լտ. anguis, հպրուս. angis, լիթ. angis, հսլ. oži, ռուս. ужъ, լեհ. waž, լեթթ. uodze, միռլ. (eəc)-ung «օձ(աձուկ)», հբգ. une, յն. άβεις (Հեսիքիոս) «օձ» (տե՛ս Walde 42, Boisacq 302, 732, Trautm. 8).-3. լատ. natrix, գոթ. nadrs, իռլ. nathir, գերմ. natter.-նաև զանազան վերադիրներով, ինչ. 4. սանս. sarpá-, լատ. serpens, յն. έρπετόν, ալբան. g'arper (սո-ղացող).-5. հսլ. zmiǰi, zmija, ռուս. змeя (հողային, ցամաքային).-6. սանս. uraca (փորի վրայ սողացող).-7. լիթ. zaltys (կա-նաչ).-8. հսլ. gadu, լեհ. žadny (գարշելի). -9. սանս. nagá-(մերկամարմին?), տե՛ս Pokorny 1, 63-65։-Հիւբշ. 450։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ժ բնաձայ-նից։ Ուղիղ մեկնեց նախ Lag. Urgesch 779։ Նոյնը յետոյ Muller SWAW 38, 575։-Pictet KZ 6, 186 ռուս. užա «օձ»։ Նոյն, Orig. I. 499 նոյն է համարում իժ և օձ բառերը։ Հիւբշ. KZ 23, 23, 26, 29 աւելացնում է նաև լիթ. angis, լտ. anguis, յն. ὄφις, հյ. օձ։ Տէրվ. Al-tarm. 90 վերի ձևերին է կցում նաև լտ. anguis, լիթ. angis, հսլ. uži, հբգ. une և հյ. օձ. իր կարծիքով իժ գալիս է նախա-ւոր *անժ ձևից. այսպէս՝ *անժ>*ալժ> *էժ>իժ.-է ձայնը պահած է դեռ մողէզ (այն է մող-, պրս. mār «օձ». ոնռ. ma-irya «մահացու, սպանիչ» +էժ)։ Նոյն, Նախալ. 60 «օձին լծորդ է իժ... բայց աս վերջինն օտար է թերևս»։ Հիւնք. սանս. և ոնդ. ձևերից։ Bartholomae, Studien II 34 դնում է իրանական փոխառութիւն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. իժ «թունաւոր (օձ)», Սեբ. իժ «չարասիրտ մարդ»։
work, labour;
endeavour;
pain, trouble, toil;
—ս արկանել, to strive hard, to make an effort to, to tire one's self;
to endeavour, to try, cf. Ճգնեմ, cf. Վաստակեմ, cf. Ջանամ.
• , ո հլ. (հների մօտ անեզական) «գործ. աշխատանք» Յոբ. բ. 9. Եզեկ. իգ. 29, որից ունինք երկս արկանել «ճգնիլ, ջանալ, աշխա-տիլ» Բուզ., երկախառնիլ Կորիւն, երկասէր «աշխատասէր» Պիտ., երկասիրութիւն Պիտ. փիլ.։
• =Փոխառեալ է կորած իրանեան մի ձևից, որի ներկայացուցիչներն են սոգդ. 'rk «զործ, պարտականութիւն», մանիք. պհլ. [arabic word] arq, եաղնոբի ark «գործ» (ИАН, 1907, 538 և Gauthiot. Gram. sogd. 54), պհլ. [arabic word] *rk «գործ, աշխատանք», գւռ. մինջանի arkirim, յիդղա órkumī և եաղնոբի oerk «գործ» (Bai-ley, JKAS, 1930, էջ 18)։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. յն. ἔ́ργον «գործ» և պրս. (ի. մա՛ արաբ.) [arabic word] 'araq «քրտինք»։-Windisch. 8, 29 յն. ἐογνν։ (Յոյն բա-ռիս նմանութիւնը պատահական է. իբ-րև փոխառեալ պիտի տար *երգոն կամ առառաւելն *երգ, իսկ իբրև բնիկ՝ տա-լիս է գործ. տե՛ս այս բառը)։ Bugge, Btrg. 15 սանս. gurù-«ծանր», յն. βα-*erv, *gerv նախաձևից, ինչպէս ունինք երկան
cf. Եռմոս.
• , ի, ի-ա հլ. «բս-նահիւսութիւն, տաղ, երգ» Վրք. հց. Ա. 421-3, 535-6։ Ուրիշ օրինակ չկայ։
• = Յն. εἰρμός կամ εἰρμός «կապակցու-թիւն, կարգ, շարք», յատկապէս հռետո-րական արուեստի մէջ գործածուած ռառ ռ-րից և լտ. hirmos. աւելի յետոյ ստացել է «երգի կամ օրհնութեան առաջին տունը» նշանակութիւնը (այսպէս յունական ծիսարա-նի կամ Մաշտոցի մէջ, ըստ Sophocles, 426)։ -Հիւբշ. 349։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ, յետոյ ՆՀԲ։ + ԵՍ (հոլովւում է իմ, ինձ, զիս, յինէն, ինև, մեք, մեր, մեզ, զմեզ, ի մէնջ, մեւք ռ. րից մեօք.-կրկնագիր Ագաթ. ունի նաև զի-նեաւ փեխ. զինև. տե՛ս ՀԱ, 1913, 16.-ւեռ նաբար կայ բցռ. յիսանէ Ադամ. 226) «ես» ՍԳր. ևն։ Հին լեզուի մէջ այս բառից ածանց-ներ չկան. բայց նոր գրականը ունի եսա-կան, եսասէր, եսասիրութիւն, եսապաշտ, ե-սամոլ, եսամոլութիւն։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. eg'o ձևից, հմմտ. սանս. [other alphabet] ahám, զնդ. azəm, սոգդ. azō, հպրս. [other alphabet] adam, յն. έγώ գռ. εγών, լատ. ego, հիսլ. ek, գոթ. cik, անգսք. ic, հբգ. ih, ihha, գերմ. ich, անգ. l,հսլ. azu, jazù, բուլգար. az, հռուս. язъ, ռուս. я, լիթ. ész, ász, լեթթ. es, հպրուս. es, as, քրդ. ez, կամիս. uk u︎ «ես» (Walde 251 Boisaca 214, Berneker 35, Kluge 228 Trautmann. 72, Pokorny, 1, 115-6, Ernout-Meilleι, 284)։ Այս բառի մէջ է միայն, որ հնխ. g դարձել է հյ. ս։-Հիւբշ. 442։
• Առաջին անգամ Klaproth. Asia po-lvol 102 սլ. as, օսս. as, jes, քրդ. as, զնդ. esom, լեթթ. լիվ. Շs։ ՆՀԲ համեմատում է ռուս. ազ, եա ձե-վերի հետ։ Ուղիղ են մեկնում Paterm 16Z Windisch. 19, Böttich. ZDMG, 1850, 354 ևն։ Մորթման, ZDMG, 26, 525 բևեռ. iezi=ես։ Վանեան բևեռա-գրերի ies=ես ձևի վրայ նաև ՀԱ, 1896, 268 և Բազմ. 1897, 53։ Meillet, MSL, 7, 164 համարում է թէ մեր բառի նախ-նական ձևն է *եծ, որ բաղաձայնի մօտ դարձել է ես և յետոյ ընդհանրացել է։ Jlensen, ZDMG, 48, 449 ևն գտնում է հաթեան ձայնաւոր +z+ ձայնաւոր ձևով մի բառ, իսկ Hitt. u. Arm. էջ 98, 130 դնում է հաթ. *s'։ Հիւնք. հանում է եզ «մէկ» բառից։ Սանտալճեան, L'idione 16 իմ=բևեռ. mi։ Karst, Յուշարձ. 405 սումեր. iz, giz «ես»։ Մառ. ЗВО. 25 18 մերժում է խալդ. ❇ [arabic word] i-e-še «ես» ձևի համեմատութիւնը, որ
• օնդունում են ոմանք։ Մառ, Яз. и лит. 1, 244 վրաց. ese «սա», ափխազ. sa «ես» ևն։
happy, blessed, prosperous, fortunate, lucky;
— լինել, to be happy.
• . ի-ա հլ. «բախտաւորուած» Վեցօր. ե. (թէև ՆՀԲ բառիս համար ոսկե-դարեան վկայութիւն չի տալիս, բայց ունինք մի գեղեցիկ վկայութիւն. «Փափկակեաց, բարեկեցիկ, դիւրասնունդ, երանիկ, երջա-նիկ, չարայօժար և մեղսասէր» Վեցօր. ե, տե՛ս ՆՀԲ երանիկ բառի տակ). սրանից՝ եր-ջանկանալ Երեմ. ժբ. 1, բարերջանիկ Սահմ. Խոր. Վրդ., նախերջանիկ Պիտ., գերերջանիկ Լաստ., բազմերջանիկ Յհ. իմ. երև., երջանა կաւէտ Պիտ. Զքր. կթ., երջանկայիշատակ, ապերջանիկ (նոր բառեր) ևն։
• = Ծագում է եր արմատից ջ մասնիկով, տե՛ս երանի։
• Ուղիղ մեկնեց Տէրվ. որ տե՛ս երանի բառի տակ։ Karst, Gram. Kilik. էջ 132 արմատը համարում է երջ և համեմա-տում է վերջ, կիլիկ. յերջև բառերի հետ։ Այս մեկնութիւնը մերժում է Հիւբշ. I5 Anz 12, էջ 58։ Scheftelovitz, BВ, 29, 31 սանս. rddhi «երջանկութիւն» բառին ցեղակից։
cariosity, cancer, rottenness, mouldiness.
• «փտութիւն, ապականութիւն, նեխու-թիւն» Ոսկ. ես., «որդ» Յոբ. ժե. 14, իա. 26 իե. 6. նոյն նաև Եփր. վկ. արև. էջ 54 «Եւ զարիւնն ձեր, որ ներկեաւ և չոգաւ, և ոչ երրն երուաց (*)՝ որ է անկողին նորա, կարէ լուա-նալ և սրբել զսպանումնն ձեր»։ (Բառիս վրայ տե՛ս և երու)։
• ՆՀԲ եռալ բառից կամ լծ. թրք. frin «թարախ» (տե՛ս թարախ բառի տակ)։ Հիւնք. կրկնում է նոյները։ Գ. Փառնակ, Անահիտ, 1906, 233 մեզանից փոխա-ռեալ է դնում ալբան. err «մթութիւն»։
ossifrage.
• «մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի Վեցօր. ը. էջ 170 «Մևս ևս թռչուն, որ անուանեալ կոչի եփենէ, առնու զընկեցեալ ձագն արծուոյն՝ ժողովէ առ ինքն և սնուցա-նէ»։ Ուրիշ օրինակ չկայ։
• = Յն. ή φήνη «մի տեսակ արծիւ, ոսկրա-ռեկ, ոսկրակուլ, orfraie»։ Այս բառը տառա-դարձութեամբ պիտի տար հյ. փենէ, բայց թարգմանիչը սխալմամբ յօդը միասին առ-նելով՝ տառադարձրել է եփենէ։-Հիւբշ. 349։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
remora.
• «մի տեսակ փոքր ձուկ է. նա-ւակալ» Վեցօր. 153 («Ձկնիկն մի փոքրիկ՝ որ անունանեալ կոչի եքինէիս, որոյ այսպէս թարգմանի անուն իւր՝ նաւակալ). Յովհ. վնկ.։
• = Յն. ἐχενηῖς «նաւակալ. մի տեսակ ձուկ, որ իբր թէ նաւերը բռնում է»։-Հիւբշ. 349։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
ugly, deformed, slovenly;
dirty, filthy, indecent, impure, lewd, obscene.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «զզուելի, գարշելի, վատ, գէշ, պիղծ» Ծն-խա. 19-21. Եւս. պտմ. Եփր. պհ., որիղ՝ զազրագոյն Ծն. խա. 19, զազրագործութիւն Իւագր., զազրալի Փարպ, զազրաձայն Եփր. բ. տիմ. 252, զազրանալ «զզուելի դառնալ» Ոսկ. յհ. բ. 38, «զզուիլ, գանիլ» Ագաթ. Եփր. ծն., զազրալ «գանիլ» Եփր. համաբ. 129. որ և զազրիլ Սարգ. ա. յհ. ե. էջ 694, զազրա-ցուցանել Ժող. ժ. 1. Յոբ. թ. 31. Եփր. թգ. 400, զազրատեսիլ Ոսկ. բ. կոր., զազրոտի Գ. թագ. ժա. 33, զազրութիւն Յոբ. բ. 9. ե. 5 Եփես. ե. 4 ևն։
• ՆՀԲ ցած իր։ Հիւնք. զզուիլ բառից (բայց այս բառը հին հայերենում նշա-նաևում է «հարստահարել»)։
grape-stone.
• «խաղողի կուտ» Թուոց զ. 4. Վրդն. անդ. Անյ. վերլծ. արիստ. որից թնահատ «խաղողի մի հատիկ կուտ» Ոսկ. ա. թես. էջ 446. թնիճ «նոյն նշ.» Տիմոթ. կուզ, էջ 324, 325 (երկուսն էլ նորագիւտ. չունի ՆՀԲ. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 74-76)։ Նոյն բառն է Բառ. երեմ. էջ 120 թնիշ (շ-ով1) «հատ կամ որթն որ ի հողոյ ե-լանէ»։
• Հիւնք. էջ 353 արաբ. [arabic word] tin «թուզ» բառից։ Petersson KZ 47, 281 յն. στία, στῖος «խիճ», գոթ. stains «քար», լտ. štiria «կաթիլ», յն. στίλη «կաթիլ», հսլ. tčlo «մարմին» են բառերի հետ հնխ. ti-no-ձևից։