that;
ասացի բա, I have said that;
truly, indeed, really;
hey! bah!
• ՛ տե՛ս Բալ (բայը)։
delicate, soft, downy, tender, genteel.
• ՆՀԲ գիրուկ բառից։ Հիւնք. գիրկ բա-ռից։
• (-նւոյ, -նեաց) «դռան երկաթէ կրունկները» (տճկ. րէզէ) Գ. թագ. զ. 33. Առակ. իզ. 14. նորագիւտ Ա. մնաց. իբ. 3. Լմբ. առակ. գրուած է նաև ծխանի Լմբ. առակ. ծխղնի Տիմոթ. կուղ. էջ 75, ճխնի նորագիւտ Ա. մնաց. իբ. 3 (մէկ ձե-ռագրի մէջ միայն), ծղին Բառ. երեմ. էջ 150. ճղան Տաթև. ամ. 389։-Այս բառից պէտք է լինի ծխողնիլ «դառնալ», որ մէկ անդամ գործածում է Մագ. գամագտ. Բ (ըստ նորայր, Բանաս. 1900, էջ 133). հմմտ. «Որ-պէս դուրք (որ) շրջին ի ծղխնւոջ, նոյնպէս վատ ի մահիճս իւր». Առակ. իզ. 14 «Զվատն օրինակէ դրանն, որ միշտ ի շարժ է և ի ծղխնոջն». Էմբ. առակ. այսպէս են հասկա-նում նաև Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 150. ծըղխնիլ, ծղխնել «երևութանալ կամ շըր-ջապատիլ» (տե՛ս ՆՀԲ ծղխնի, որից Մէնե-վիշ. Գամագտ. 24)։
• ՆՀԲ աղխ բառից։ Հիւնք. ծախք բա-ռից։
• ՓՈԽ.-Չգիտեմ թէ կապ ունի՞՝ սրա հետ վրաց. საძალნი սաձալնի «դռան փայտէ նիգ կամ սողնակ». (այս նշանակութեամբ է նաև մեր արդի գաւառականներից Խն. ճը-խան.)-վրացի բառը կարող է կազմուած լինել սա-ձալնի, բայց მალნი ձալնի ա-ռանձին նշանակում է «ուժ» և ո՛չ «ծխնի կամ սողնակ»։
age;
century;
ոսկի՝ ոսկեղինիկ —, the golden age;
միջին —, the middle ages;
ի մերում դարու, in our times;
դարուց ի դարս, from age to age, for ever and ever.
• , ու հլ. «հարիւր կամ հաղար և կամ անորոշ թուով տարիների մի մեծ շրջան» ՍԳՐ. Առաթ., «մէկ սերունդ, մի պորտ» Եփր. ծն. նոր գրականում սովորաբար «10Ո տա-րի», բայց Հին դար, Միջին դար, Նոր դար ասելով՝ հասկացւում են աւելի մեծ շրջան-ներ.-որից՝ դարագլուխ Ոսկ. ամբակ. Նչ. եզեկ., եօթնդարեան Վրդն. ել., վեցդարեան Ագաթ., դարագրութիւն Համամ. առկ. նոր գրականում՝ դարապատում, դարաւոր (սխալ-մամբ ոմանք դարևոր), դարադարձ, դարա-շրջան, հնադարեան, միջնադարեան, յետ-նադարեան, երկդարեան, ոսկեդար, ոսկե-դարեան, դարավերջ, դարավերջիկ։
• Ուռեղ մեկնեց նախ Schroder, Thesaur. 45ւ-ՆՀԲ կապում է դար «բարձրաւան-դակ» բառի հետ, առաջինը իբր «գլուխ ժամանակի», երկրորդը իբր «գլուխ տեղւոյ»։ Windisch. 11 սեմականից է դնում։ Müller, SWAW, 41, 11 արամե-րէնից։ Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. 99 կապադովկ. ταρὸς «ժամանակ» և սանս. tar «վրայից անցնել»։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] dahr «դար, յաւիտեանք»։
• , ի հլ. «բարձրաւանդակ, զառիվայր և շեղ բարձրութիւն» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1, «հոուանդան» Դատ. է. 23, որից՝ դարահոս Ոսկ. մ. Եփես. տիմ. և ես. դարակ Յհ. կթ. 359. ղարափն Վրդ. առկ. Բրս. մրկ. 65, դա-րափոս Եղիշ. կամ դարուփոս Վստկ., դարա-փոր Վեցօր. Բուզ. Կիւրղ. թգ., ղարափուլ Վրդն. պտմ., դարափլակ Յհ. կթ. 205, դարա-վէժ Ճառընտ., դարոտն «լեռան ստորոտը» (չունի ԱԲ) Սմբ. պտմ. 123։ Անցնելով «գե-տի եզերքը՝ երկու կողմից բարձրացած թեք տեղ, բարձրութիւն» իմաստից (հմմտ. Եղիշ, գ. էջ 58՝ Յամուր տեղիս մայրեացն առ խո-րագոյն դարիւքն Լոփնաս գետոյ), ստացել է բառս նաև «եզերք, ափ» նշանակութիւնը, ինչպէս պահուած է դարիւ և դարիւ ոճի մէջ. գետի գնացքի համար ասուած, իբր «եզերք-ները քերելով» (տե՛ս Տաշեան, Ագաթ. էջ 69). հմմտ. սրա հոմանիշ ոճը՝ Գայր (գետն Յոր-դանան) լի ափամբ և ափամբ առ հասարակ ծայրիւ իւրով (նորագիւտ Ա. մնաց. ժբ. 15)։-Նոյն իմաստը ցոյց է տալիս նաև դարալիր «մինչև թումբերը՝ եզերքը լցուած (ջուր)» ԱԲ։-Վերջապէս ստացել է իբր ած. «բարձր» նշանակութիւնը, որից դարաճակատ «լայն ճաևատով» (Յայսմ. յունիս 29 գրուած կամ տպուած դրաճակատ)։ Հմմտ. նաև դարա-ւանդ։
• ԳԴ պրս. [arabic word] tār «գլուխ, դագաթ»։-ՆՀԲ սրա հետ նաև նուազականը՝ [arabic word] tārak։ Windisch. 11 սանս. tr։ Bö̈ttich. ZDMG, 1850, 352 և Lag. Ges. Abhd 34 սանս dhara-«բլուր», dhāra «բարձ-րութիւն»։-Տէրոյենց, Երևակ, 1857, 99 լտ. terra «երկիր, հող», սանս. dara «խոռոչ»։ Justi, Dict. kurde քրդ. der «լեռնակող» բառի հետ Հիւնք. դար< պրս. թար, իսկ դարիւ և դարիւ < պրս. զարի զարի «հեծեծելով»։-Buzge, Lyk. Stud. 1, 9 սանս. dhārā «սայր, լեռան եզերք»։ Scheftelovitz, ЗВ, 29, 20 հիսլ. ϑurs «հսկայ»։ Յակոբեան, Բիւզանդիոն, թ. 743 ասոր. թուրա. արաբ. [arabic word] tur, եբր. ցուր «լեռ, ժայռ» և հյ. սար, ժայռ բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան, 408 սումեր. tur «բարձ-րութիւն»։ -Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ պրս. [arabic word] dar «է այն հարթ և դուր տեղին, որ է ի միջոցս լերանց կամ ստորոտ լերին»։ Եթէ այո՛, հայերէնը փոխառե-ալ է պահլաւական ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. dhara «սար, լեռ», որ ծագում է dhar «կրել, ունե-նալ» բայից (Böhtlingk. Սանս. բառ. հտ. ԳԴ. էջ 877)։ Իսկ սանս. dhāra «բարձ-րութիւն», որ յիշում է Lag. Ges. Abhd. 34 գոյութիւն չունի անդ՝ էջ 944։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Մշ. Սչ. դ'ար «թեք տեղ punte», Խրբ. դ'ար «բարձրաւանդակ, բլուր» (իբրև յատուկ անուն, ինչպէս նաև Սեբ. Հող-դար), Մկ. Սլմ. Վն. տmր «բարձր տեղ», Զթ. դ'այ, դ'ար, դ'ը՛յ «դաշտ». ունինք նաև իբր ած. Վն. տmր «բարձր». օր. ճակատը դար. հմմտ. հնից դարաճակատ։ Ուրիշ տեղեր պա-հուած է մի քանի բարդութեանց մէջ. ինչ. Ախց. Կր. դ'արիվար, դ'արիվէր, դ'արուփօս, Սեբ. դ'արվար, դ'արվէր, Պլ. դարվար, դար-վէր, Սչ. դ'արնիվար, ղ'էրիվար «ղառիվայր», դ'էրիվեր «զառիվեր», Ջղ. դ'արվեր, Խրբ. դ'արուփօս, Հմշ. տարիվիր, Ասլ. դ'արվէ՛ր, դարվար, Ննխ. դէրվէր, դէրվար, Տիգ. թmր-վmր, թmրվիր, Տփ. դէվէր «դարիվայր», դի-վիր «դարիվեր», դարիդուս «ներքև», Հճ. դ'այվեյ.-Նոր բառեր են՝ դարուխոր, դարու-դարաւի, դարատակ, դարախաղ, դարիվան։
• , ի հլ. «զոյգ, ջուխտ» Կիւրղ. գանձ. Պղատ. օրին. 266. Սահմ. Փիլ., որից՝ դար և կոճատ «իրար չբռնող, հակասական» (իբր «զոյգ և անզոյգ») Գր. տղ. էջ 70. որ և դա-րակոնատ Փիլ. Վրդն. ծն. (Բառ. երեմ. էջ 74 սխալմամբ մեկնում է «հինգ»)։
• Հիւնք. պրս. [arabic word] tarōh «կոճատ» բա-ռից։
• «մի տեսակ լեռնային բանջար, որ աղն են դնում» Եղիշ. այլակ. 237։
• ՀԲուս. § 2204 համարում է նուիկ բա-ռի արմատը։
a kind of falcon.
• «բազէի նման մի թռչուն». ՆՀԲ դնում է գաւառական բառերի շարքում, իսկ ՋԲ և ԱԲ իբր հին բառ։
• Կարո՞ղ է լինել բաշ բառից, իբր «բա-շաւոր»։
gluttonous, greedy.
• ՆՀԲ «որպէս թէ կուլք» (կլանել բա-յից է հանում)։
dessert.
• Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 226 աղանդ բա-սի հետ։
savoury;
sweet, agreeable, delicious;
— բանք, agreeable words;
— վայրք, enchanting places;
— յօժարութեամբ, with great pleasure, willingly.
• , ի հլ. «հաճելի, հաճոյական» Ա-գաթ. «հաճոյք», ախորժակ, յօժարութիւն» Յհ. կթ. Յանայ. Յհ. իմ. «դժուարին1» Մագ. գամագտ. որից ախորժակ «քաղցր, հաճելի» նար. Յհ. կթ. Նար. «մտադիւր» Փարպ. «սըր-տի բերմունք, ցանկութիւն» Խոր. Յհ. կթ. кգործ, զբաղմունք» Փիլ. Խոր. Պիտ. (նոր գրականում «մասնաւորապէս՝ ուտելու և ընդհանրապէս՝ մի բան անելու փափագ, ցանկութիւն»). ախորժական «հաճելի» Ոսկ. Եզն. ախորժել «սիրել, փափագիլ, հաւանիլ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. (կայ նաև ախորժալ Փարպ. Ոսկ. յհ. ա. 24. ախորժիլ Մագ. ժա), ախոր-ժութիւն Ոսկ. մտթ. և Եփես. ախորժակութիւն Դիոն. Փիլ. անախորժ Նար. Մագ. անախոր-ժական Ոսկ. մ. գ. 14. չախորժական Եզն. չարախորժակ Պիտ. բարեախորժ Եզն. մարմ-նախորժ Թէոփ. խ. մկ. յարախորժելի Նար. յօժարախորժ Սարկ. աղ. Գր. հր. մարդաչա-խորժ «անմարդասէր, մարդատեաց» Ոսկ. ես. 154 (գրուած է մարդաչախոժ)։
• = Իրան. *ā-xuarza-ձևից, որ կազմուած է a մասնենով *xuаrza-բառից. հմմտ. պհլ. [arabic word] xvārak կամ xvālak<*xuarδak< xuarza-ka «քաղցրութիւն, երջանկութիւն», xuarzlsь «քաղցրագոյն», զնդ. xuaгəzišta-(գերադր.) «ամենաքաղցր, ամենահամեղ». ռաս. xorz «լավ», պրս. [arabic word] xvālīdan (*xuarδ<*xuarz) «ճաշակել, համ առնել». [arabic word] xvālī «կերակուր», [arabic word] xvālīgar «Խոհարար» (Horn § 500, Bartholomae, Altir. Wört. 1874)։ Վերջին պրս. բառերի վրայ տե՛ս և խոհ։
• Բագրատունի, Քերակ. զարգ. 1470 իբր անխորշ, անխորշելի։ Հիւնք. յօժար բա-
penny-weight;
scruple.
• = Յն. γραμμάριον «'1/շ։ ունկիի ծանրու-թիւն, որ է մէկ գրամ». ծագում է յն. γράμμα հոմանիշից, որ բուն նշանակում է «գիր», բայց ստացել է այս նշանակութիւնո՝ սխալ ստուգաբանութեամբ՝ լտ. scripulum «գրամ» բառը յառաջացած կարծելով soribo «գրել» բայից։ Տարածուած է բոլոր լեզունե-րի մէջ gram ձևով, ինչպէս և արդի հայերէ-նում՝ արևմտեան տառադարձութեամբ կր-րամ. արևելեան տառադարձութեամբ գրամ ձևով։-Հիւբշ. 345։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 67։
jaundice.
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է դալ ար-մատից՝ -ուկն մասնիկով (հմմտ. արմուկն) և դալ-ար բառի հետ միասին ծագում է հնխ. dhel-արմատի dhl-ձայնդարձից. աւելի ընդարձակ տե՛ս դեղ բառի տակ։-Աճ.
• ՋԲ դալ արմատից։ Հիւնք. դալար բա-ռից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բազմ.
• 1898, 370-1։ Յակոբեան, Բիւր. 1899, 600 պրս. zar «ծեր» բառից, նոյն ընդ թալուկ։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ էջ 352 և 1405) լծ. թրք. dalaq «փայծաղ»։
cf. Աղտիւր.
• (հին ձևն է եղտեւր), ր հլ. (յգ. սեռ. եղտերաց, յետնաբար եղտիւրաց) «ջը-րարբի մարգ, ճահիճ» Ես. լե. 7. Ոսև. մ. ա 2. Ոսկ. գծ. նիւս. երգ. Սրգ. յուդ. գրուած է նաև աղտիւր Ես. լե. 7 (ինչ ինչ ձեռագիրնե-րում)։
• ՀՀԲ աղտ բառից։ Հիւնք. եղջիւր բա-ռից։ Buge, Btrg. 35 ցեղակից է դնում
• յն. αρδν «թրջել, ոռոգել» ե սանս. ar-drá-«խոնաւ, թարմ» բառերին, իբր թե եղտևր<*երտեր <*erdevr, որ կարելի է համեմատել ἀρδω ձևի հետ։ Հիւբշ. էջ 415 ընդունում է կասկածով և մտածուձ 4, որ հյ. եղտիւր բառի մէջ ե կարող է n-ի պատճառով աւելացուած լինել, ո-րով արմատը կլինի *ղտևր <*րտևր < *drevr (հմմտ. աղբիւր <*bhrevr) և արանով հեռանում է ἅρδω ձևից։ Երբ բառը ունինք թէ՛ եղտիւր և թէ՛ աղտիւր ձևով՝ անտարակոյս է, որ ե յաւելուած է։ Scheftelowitz, BВ, 29, 28 աղտ բառից Petersson, KZ, 47, 250-252 մերժե-լով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ կցում է յն. πλάδος «թացութիւն», πλαδαρίς «խո-նաւ, թաց» բառերին, իբրև հնխ. *pld-որից աղտ «կեղտ» և -իւր մասնիկով աղտիւր կամ եղտիւր։
• -Պհւ. xarbuz «էշայծեամ». բառիս պրս. ձևը աւանդուած չէ։ Կազմուած է պհլ. xar= պրս. ❇ xar=զնդ. xara-«էշ» և պհլ. buz= պրս. ❇ buz=զնդ. būza-«այծ, բուծ» բառերից, ճիշտ ինչպէս է հյ. էշայծեամն. Իրանեանից է փոխառեալ նաև վրաց. ხარა-ბუზი խարաբուզի «եղնիկ, էշայծեամ»։-Հիւբշ. էջ 159։
• Հիւնք. պրս. խար «էշ» և բուզինէ «կա-պիկ» կամ թրք. պուզաղը «հորթ» բա-ռերից։
shabby, beggarly, mean, stingy, scurvy, niggardly, close-fisted, covetous, sordid, miserly.
• ՆՀԲ իբր կծկեալ։ Հիւնք. կշիռ բա-ռից։ Սանտալճեան, Բազմ. 1904, էջ 500 լծ. կծծի։
endive, succory.
• Հիւնք. լեղի բառից։ Կապ ունի՞ յա-ջորդ եղէգն կամ հոմանիշ եղերդն բա-ռի հետ։
fortune, luck;
destiny, fate;
wager, bet, stake;
—ս արկանել, to lay a wager, to bet.
• տե՛ս Բախտ։
• «ապաստանի տեղ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուա» կեղծ Շապհոյ Բագրատունւոյ պատմութեան մէջ, էջ 43 «Ապա է՞ր է զի նստիս ընդ դրուց քաղաքին. բաստ է. այս քաղաքս քո է և այդ բարձր աշտարակս զի՞՝ է քեզ. ասա ինձ»։
• = Պրս. [arabic word] bast նոյն նշ.-Արդի Պարսկաստանում շատ սովորական է ռաս-տո. երբ մէկը կառավարութեան կողմից հա-լածուած է կամ երբ ժողովուրդը պետութեան դէմ ցոյց է ուզում սարքել, տունը տեղը թող-նում է և ապաստանում է մի մզկիթ, մի սըր-բատեղի, փոստատունը կամ այլ անբռնա-բարելի մի վայր և ոչ ոք իրաւունք չունի նը-րանց այնտեղից դուրս հանելու։-Աճ.
• Այս մեկնութիւնս տե՛ս իմ Հայ. նոր բա-ռեր հին մատեն. հտ. Բ. էջ 49։
• Հ. Գր. Սարգսեան, Բազմ. 1927, 182 պրս. քրդ. bäs «բաւ է» ձևից։
carob-seed;
carat.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն սեռ.-ի) «փոքր մի կշիռ է. չորս գարե-հատ, իբր այծեղջիւրի մէկ կորիզի ծանրու-թիւն» Շիր. էջ 27. նոյնը յետինների մօտ դարձել է ղերատ։ Աշխարհագրական առու-մով բառս յետոյ ստացել է «գօտի, երկրա-զնտի 1/2։ մասը» նշանակութիւնը. այս նո-ռագիւտ առումով գտնում եմ գործածուած կրկին գրչութեամբ էլ հետևեալ վկայու-թեանց մէջ. «Քսան և չորս կերատ է աշ-խարհս և չորեքտասաներորդն Լիբիա է». Մխ. այրիվ. էջ 42 «Քսան և չորս ղերատ է աշխարհս և զվեշտասանն Քուշանքն ունին և Հնդիկք. Քսանևչորս ղերատ է աշխարհս և 16 ղերատն նոքա են». Միխ. աս. էջ 248, sz3,
• = Յն. ϰερατιον՝ նոյն կշիռը. նուազականն է ϰέρας «եղջիւր» բառի և բուն նշանակում t «եղջիւրիկ կամ այծեղջիւր պտուղը». (այծ-Արմատական բառարան-37 եղջիւր պտղի մի կորիզը իբր ունի նոյն քաշը). փոխառութեամբ անցած է շատ լե-զուների. ինչ. լատ. čeratium, ֆրանս. անգլ. carat, իտալ. carato, գերմ, Karat. ռուս. кapатъ (Berneker 501), պորտ. quirate. սպան. quilate, արաբ. ❇ [arabic word] qirāt կամ ❇ ︎ qirrat (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 503), որի տառադարձութիւնն է յետին հայ. ղերատ։ Նոր լեզուների մէջ գործածական է իբրև «20 սանտիգրամանոց փոքր կշիռ՝ ա-դամանդի կամ մարգարտի և զանագան գո-հարների համար»։-Հիւբշ. 356։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան. Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 111։ Նոյնը յետոյ ՆՀԲ ևն։
bald, hairless.
• «ծառի կամ փայտի կոճղ». հնից չէ՛ աւանդուած, բայց կայ նոր բարբառների մէջ՝ զանազան ձևերով. այսպէս՝ կոնդ Ախց. Ախք. «գերան», կոնդ Բբ. Խտջ. «տանիքի գերան», կոնդ, կենդ, Ղրբ. «խաղի կեռ գա-ւազան», կոնդ Կղզ. Մշկ. «ծառի ճիւղ», կոնդ Ղզ. «անտաշ, անհարթ», կոնձի Ղզ. «անտաշ, անհարթ», կոնձի Ղզ. «գերան». մի քիչ աւելի հնից ունինք կունո «մահա-պարտի վիզը կամ ոտքը կապելու կոճղ» Հքր. սարկ. Բ. 3, 4. «Եւ ապա բերեալ կունդ՝ եդ ի պարանոցն և կախեաց ի բարձր որմէ.. և ջարդեաց զկունդն». Բ. 41. «Դնել կունդ ի պարանոցն» ևն։
• = Պրս. [arabic word] kund կամ [arabic word] kunda «ևոճո՝ ւոր անցուցանեն զոտս յանցաւո-րաց». (հմմտ. նաև յն. ϰοντός «գաւազան մահաև», որ անշուշտ պատահական նմա-նութիւն ունի մեր և պրս. բառի հետ)։-Աճ.
• Այս մեկնութիւնս հրատարակուած է նախ Գաւ. բառ. էջ 591։ փրցնել՝ Վստկ. 139. «չարչարել, կեղեքել, հարստահարել» Մխ. դատ. կնդակ կամ կըն-տակ «ճաղատ», Դ. թագ. բ. 23. կնդանալ կամ կնտանալ «ճաղատ դառնալ, մազերը թափիլ» Եզեկ. իթ. 18. կնդութիւն կամ կնտութիւն «ճաղատութիւն» ՍԳր. Եւս. գ. 24, ժե. 2։
• Klaproth, Asia polygl. 102 պրս. ǰund (որ գոյութիւն չունի)։ ՆՀԲ լծ. յն. ϰι︎δονεύω «վտանգի ենթարկուիլ»։ Հիւնք. պրս. kunja, ganja «պոչը կըտ-րած էշ»։ Bugge, Lyk. St. 1, 16 Kύνϑος լեռան անուան մէջ է որոնում։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 124 գունդ «գնդաձև» բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 87 յն. γυμνός «մերկ», սերբ. guliti «ևեղևել, ծառը կնտել», սլովէն. gնliti «մազերը՝ մորթը հանել»։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. կունդ «ճաղատ», Երև. կունդ անել «պատուաստելիք ծառի ճիւղերը բոլոր կտրատել», որից Մշ. Սլմ. կնդել, Ջղ. կնդել, կունդել, Շմ. կնդիլ, Պլ. գնդէլ «գլխի մա-զերը խոր կտրել» (նոյնն ունին նաև Ախց. Արբ. Եւդ. Մն. Խրբ. Սվ. Վն.), Ասլ. Արբ. «այծերի և ոչխարների բուրդը խուզել», Աստ. «ածիւել», Երև. «թուփի կամ ծառի բնից վեր գտնուած ճիւղերը բոլոր կտրա-տել», կնտլոզ Մշ. «մերկ», կնտոտել Երև «բոլորը կնտել», կնտուկ Տ. «մազերը խոր կտրած»։-Այս բառն է՝ որ շփոթուելով կամ նմանեցնելով գունդ բառի հետ՝ դարձել է զնդել «մազերը խուզել», ինչպէս ունինք Հճ. գ'mնդել։
• «քաջ»? մէկ անգամ միայն գոր-ծածուած է իբր ածական Արամազդի. «Ոչ Արամազդ ոք, այլ ի կամեցողսն լինել Արա-մազդ, չորից ևս այլոց անուանելոց Արա-մազդ. այսպէս և բազումք անուանեալ Տիգ-րանք, մի է և միայնակ ի Հայկազանցս». խըր. Ա. 31։
• = Պհլ. *kund, որ հաստատում է և առս. [arabic word] kund «կորովի և քաջ» բառը, որից [arabic word] kunda «կորովի և քաջ», [arabic word] kundāgar կամ [arabic word] kundāvar «քաջ և կորովի» (Շահ-նամէում «հպարտ» նշանակութեամբ գոր-ծածուած)։ Որովհետև պրս. բառը նշա-նակում է նաև «բութ, գուլ», ուստի Horn § 868 բառը կցում է սանս. [other alphabet] kuntha-«բութ» բառին, որ սակայն «քաջ» նշանակութեան յարմար չէ։ (Պարս-կերէնից փոխառեալ ձևերի մասին տես նաև գունդ բառի տակ)։ Վերի հատուածում Խո-րենացին ուզում է ասել թէ Արամազդ աս-տուած իրապէս չկայ. բայց կան այդ անու-նը իրենց վրայ կրող անձեր. որոնցից չոր-սը յայտնի են և որոնցից մէկն էլ Կունդ Ա-րամազդն է. (հմմտ. Ագաթ. Մեծն արին Ա-րամազդ)։ Խորենացին ակնարկում է Սա-սանեան Որմիզդ անունով թագաւորները, ո-րոնք մինչև Զ դար չորս էին և որոնցից Որ-միզդ Ա (Գ դար) կրում է «քաջ» տիտղոսը։
• խորենացու իտալական թարգմանիչը (Վենետ. 1850, էջ 84) մեկնում է պրս. kund «քաջ»։ Նոյնը նաև Լանգլուա։ Միաբան, Խոր. պատմ. ուսումն. էջ 4-7 մերժելով այս՝ բնադիրը համա-րում է կատար (իբր «գլուխ, գլխաւոր»), որ յետոյ ընդօրինակողները սրբագրել են կունդ «ճաղատ», իբր անարգական ածական Արամազդին։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը վերի ձևով տուաւ Նումէն (Մառ), Արաքս Գ (գիրք Բ), էջ 59-62։ Պրս. kund ձևով ունի նաև Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 63։ Սիօն վրդ., Հովխ 1907. 567-9 մեկնում է «գնտլիկ՝ կլո-րիկ մարմնով»։ Աւդալբէգեան ՀԱ 1926, 391-6 գւռ. կունդ, կոնդ «հաստ, մեծ, ծայր, կատար, գլուխ» բառով։
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ գոր-ծածուած է Ոսկիփ. «Կին մի կախարդ և կունդ՝ չարագործացն բարի առնէր և բարե-դործացն պատուհաս»։
• ՆՀԲ համարում է սկունդ «շուն» բա-ռի ռամկականը։ Ինչո՞ւ չհասկանալ պարղապէս «կնտակ, ճաղատ, քաչալ»։
draw-bridge.
• = Յն. Հεῦγμϰ «նաւակամուրջ», որ ծա-գում է ζεύγνυμι «լծել, կցել, միացնել» բա-ռից։-Հիւբշ. 350։
ruler;
ruling-pen.
• «թանաքով գիծ քաշէլու հա-մար մի գործիք. ֆրանս. tire-ligne» ՀՀԲ. «քանոն» ՋԲ. (իսկ Kivola, Բառ. հայոց2, էջ 241 գրում է ճարտըրվար «քանոն»)։
• = Արաբ. [arabic word] ǰadval «քանոն, տախ-տակ, աղիւսակ՝ >ռմկ. ǰedver «քանոն» բա-ռից նոր յարմարած։-Աճ.
• ՀՀԲ ստուգաբանում է ճարտար-ա-վար։
butter;
թարմ, ընտիր, ծթրեալ —, fresh, best, rancid -.
• «կոգի». իբր ռամիկ բառ՝ ունի միայն ԱԲ. հին մատենագրութեան մէջ չէ զործածուած և կայ միայն յետին հայերէ-նում. հմմտ. Թլկր. 34 («է՜ մեղը ու կարագ և կեղևած նուշ»), Քուչ. 52 (Ճերմակ է զէտ կարագ եղ)։
• = Ենթադրում է պհլ. *karak հոմանիշը, որի ներկայացուցիչն է պրս. [arabic word] kara «կա-րագ». սրանից են փոխառեալ նաև թրք. te-re yaγə (փխ. *kere yaγə) և քրդ. kere-yaγi «կարագ»։ Մեր բառը ծագում է հին *կարակ ձևից։
• Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 72 ստուգա-բանում է հպրս. «կովու իւղ», որով հասկանում է հպրս. gau «կով»+ զնդ. raoγna, պհլ. rōkan, պրս. ruγan «իւղ»։ varājya «կարագ» ձևից։ Հիւնք. կա-րապ բառից։ Թիրեաքեան, Պատկեր
• աշխ. գրակ. էջ 195 պրս. քէրէ ձևի հետ։ Bittner WZKM 15, 410 պրս. kara բա-ռից փոխառեալ։
• ՓՈԽ.-Կապառովկ. յն. karáki, karáγi, որ Karolides, Γλ. συγϰο 41, 167 այսպէս է ռազատրում. «ὸ ἐν Καππαδοxια ἐς ὄէυγαλαϰτος διαϰρινύμενος ϰαύαμωτατος ϰαὶ αρίστης ποιότητος βούτυρος». տրեմն պատրաստութեամբ հան-դերձ ճիշտ մեր կարագն է. ուստի ի զուր Karolides հանում է բառս սանս. ghr «մաք-րել, aghāra «կարագ», քրդ. ghert, իռլ. gert «կաթ» ևն բառերից, փոխանակ դներո ուղղակի հայերէնից, ինչպէս են նաև վրաց. კარაკი կարաքի «հացի վրայ քսելով ուտելու կարագ», սվան. կարաք, ինգիլ. կարաղ, կայ. կարագսակ, քրդ. fune k'värak «կարագ-եղ» (Աճառ. MSL 16, 365), ուտ. karak «կա-րագ»։
sieve, riddle.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. neik-«ցորենը տեփրելով մաքրել» արմատից (-ոյր մաս-նիկով). հմմտ. լիթ. nēkóti, լեթթ. nēkāt կիմր. nithio, բրըտ. niza, բոլորն էլ «ցորեն տեփրել», լեթթ. lekscha «տեփրելու թի» (նախաձայնի փոփոխութեամբ). նոյն. են դարձեալ յն. λιϰμός «տեփուր», λιϰμά́ω «տեփ-րել», λιϰμητήρ «տեփրող», λϊϰνον «տեփուր, ուռիէ կողով», որոնց բոլորի մէջ նախաձայն ՝ ււռաջաղել է տարանմանութեամբ. հմմտ. νεῖϰλον νίϰλον. νίϰειν, ἰxμαν ևն հոմանիշ ձե-ւերը, որ աւանդում է Հեսիքիոս։ Հայերէնի պարզ արմատն է *նիք-։ (Pokorny 2, 321, Boisacq 581)։-Աճ.
• Հիւնք. յն. λίϰνον «կողով, մաղ» բա-ռից։ Հ. Գ. Նահապետեան, Բզմ. 1908. 18 ուզում է սրբագրել խոյր?
prostitute, whore.
• «բարակ աղիք, նրբաղիք». ունի մի-այն ՋԲ, որից էլ ԱԲ. յայտնի է որ աղիք բա-ռից յարմարեցրած էս
stingy, scurvy, niggard, sordid, covetous, miserly.
• ՆՀԲ «ի ճիղմ «մատաղ, փոքր» կամ սեղմ»։ Հիւնք. խղճել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 235բ իբր կրկնական ճիղմ բա-ռից։
• «ճահիճ, եղտիւր, կանգնած ցե-խոտ ջուր». երկու անգամ ունի Բռ. երեմ. էջ 194 և 198։ Մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած ջղջ, ջղջին, ճղճին ձևերով՝ Եպիփ. բարոյ. (ըստ ՆՀԲ՝ բնագիրն ունի «Որոնէ ջղջ ինչ տեղի». այլ ձ. «տեղի ինչ տիղմն»). ԱԲ գրում է «Թերևս ջիղջ կամ ջուղջ». Մառի հրատ.՝ ջղջին տեղի (այլ ձ. ցխոտ) Բար. 156։
• ՆՀԲ (ջղջ ձևի տակ) լծ. թրք. չըղ «ձեան հիւս»։ Մառ, Փизiологъ 1904, էջ xxI կցում է վրաց. ჭიჭჟნა ճինղ'նա և ჭენჭეო ճենճղ'ո բառերին. (առաջի-նը ըստ Չուբինով 1711 նշ. «ճմլել տրորել», ըստ Մառ նշ. «маpεть. աղ-տեղել, ապականել», ուստի նման չէ նշանակութեան կողմից. երկրորդը՝ նշ. «ճահիճ», բայց նման չէ ձևի կողմից)։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. ճի՛րճէմնը, որ և Ղզ. ճրճիմ «թաց՝ ճահճոտ տեղ», որից էլ ճրճմկուտ Ղզ. «ճախճախուտք»։ (Իմ գւռ. բառարանում, էջ 945 մայր ձևը ենթադրել եմ *ջրճեմ, հանե-լով ջուր բառից)։
cf. Մոթ.
• -Յն. μόδιος «մօտ 25 լիտր պարունակու-թեամբ մի չափ է», որ փոխառեալ է լտ. mo-dius «գրիւ, արդու» բառից։ (Այս լտ. բառը Mareel Devic, Dict. étym. դնում է սեմա-կանից. հմմտ. եբր. [hebrew word] mād-«չափ», [hebrew word] middāh «հարկ, տուրք», արաբ. ❇ al-mudd, որից պորտ. almude, սպան. almud, ֆրանս. almude, almoude «հեղուկաչափ», իսկ Walde, Lat. etym. Wört. 489 իբր բնիկ բառ՝ հանում է հնխ. *med «չափել» արմա-տից)։ Յոյնից են փոխառեալ նաև վրաց, მოდა մոդա, მოდი մոդի «ընդեղէնի չափ» ուտ. մոդի «լայնաբերան պուտուկ».-Հիւբշ. 366։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան. Բա-ցատր. չփ. և կշռ. 135. նոյնը նաև ՆՀԲ. Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 541 թրք. մութ։
cf. Սպարապետ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «զօրապետ, զօրագլուխ» (իբրև յունական տիտղոս) Բուզ. Խոր. Վկ. գէ. 14 (Ստրատելատք՝ որ կոչին զօրավարք) որ և ստրատեղատ Ճառընտ. որից ստրա-տելատութիւն Վրք. հց. Յալսմ.։
• = Յն. στρατηλάτης «զօրավար». կառմուած է ατοατός «բանակ» և ἐλαύνω «վարել» բա-ռերից. նոյնից է նաև վրաց. სტრატილატი ստրատիլատի։-Հիւբշ. 382։
• , որ և բա-բունաճ, բաբունին «երիցուկ բոյսը, թրք. փափաթիա, ռուս. ռամաշկա» Անյ. պորփ (լս.). Բժշ. Մխ. հեր. գրուած պապունէն Վստկ. 79։
• = Արաբ. [arabic word] bābunaǰ կամ bābumij որ արաբացեալ է պրս. [arabic word] bābūna «mat. ricaria chamomilla L» հոմանիշից. (յոյն ձևն է χαμαἰμηλον, որ և թարգմանուած է արաբ. [arabic word] tuffāh-ul-ard, հյ գետնախնձոր1)-Հիւբշ. 263։
suffering, troubled as with dropsy.
• «նեղութիւն, տառապանք, չար-չարանք, վիշտ» (առանձին չէ գործածուած. բայց Եւագր. առ լեհ. կայ տուայտ «ջրգո-ղեալ»). որից տուայտել «տառապիլ» Սիր. դ. I. Սեբեր. 133. Ոսկ. ես. 419. տոայ-տանք «տառապանք» Ագաթ. տուայտութիւն Ոսկ. բ. թես.։ (Նար լծ. մեկնում է «կարկա-միլ, ցամաքիլ»)։
• ՆՀԲ «հակառակն այտնլոյ կամ շու-այտելոյ» (ուրեմն հանում է տ բացա-սականից և այտնուլ կամ շուայտ բա-ռից)։ Հիւնք. շուայտ բառից։
cf. Նաւաստ.
• , ի-ա հլ. «նաւավար» Պիտ. Փիլ, Յայտ. ժը. 17. (սխալմամբ բառս կարծուե-լով ազն բառից բարդուած՝ հոլովուած է յգ. ուղ. նաւազունք, սեռ. տր. նաւազանց)։
• = Պհլ. *nāvāz հոմանիշ ձևից, որ թէև ա-ւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում սնդ. ❇ navāza-«նաւավար», սանս. [other alphabet] nā̄vāǰá-«նաւավար» ձևերը ածանցուած nāu «նաւ» բառից՝ az-aǰ-«վա-րել, քշել» բայով, որի համապատասխանն է հյ. ածել. հմմտ. գաւազան, խարազան և յն. ναυαγός «նաւավար»։-Հիւբշ. 201։
• Աոհասառակ համարւում էր նաւ բա-ռիզ կազմուած՝ հայերէնի մէջ։ Վերի ձե-ւով մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 662 և Arm. Stud. § 216։
• «ճարտար, աշխոյժ, գործուն-եայ». որից ճարպիկութիւն. երկուսն էլ յա-տուկ են միայն արդի գրականին։ Բայց կայ Խոր. Բ. 85 «Կորովութեամբ ձգեալ յետուստ կողմանէս՝ ճարպ դիպեցուցանէ յուս ձախա-ևողմանն». ուր ՆՀԲ ճարպ մեկնում է «ճարպկօրէն», եթէ չէ ուղղելի ճահ, ինչպէս ունի մի ուրիշ ձեռագիր։
• = Պհլ. *čarpik ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց հմմտ. պրս. čarb-dast «աջողակա-ձեռն և եոագաշարժ», čarb-bālā «ուղղաբերձ և կշռակի հասակ», čarbīdan «յաղթող լի-նել», čarb-zabān «ճարտարալեզու», որ և ǰarb «յաջողակ, ճարտար», jarbi «յաջողա-կութիւն, քաջութիւն», jarb-dast «յաջողա-ձեռն», jarb-zabān «ճարտասան» ևն։ Թերևս իրանեաններից անցած լինի թաթարական լեզուներին. հմմտ. քումուք. čeberlik «ար-ուեստ», Ննխ. հայոց բարբառով՝ չէբէր «ձեռ-արուեստի մէջ ճարտար»։
• Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 71 արմատը դնում է ճարպ՝ իբր պրս. չարպ-տասթ։ Հիւբշ. 188 դնում է նախորդ ճարպ բա-ռի տակ։
care, heed, charge.
• «խնամք, դարման, հոգալը, սնու-ցանելը» Փիլ. Պիտ. որից տածել «խնամել, հու տանիլ, դարմանել» Եզն. Խոր. փիլ. տա-ծիչ Եւս. քր. տածումն Խոր. Պիտ. ձիատած Մխ. դտ. ծերատածել Նխ. ծն. ծերատածու-թիւն Պիտ. անտած Փիլ. Պիտ. կուսատած Ճառընտ. աշխարհատած Բուզ. մանկատա-ծութիւն (նոր բառ), և ս զօրացուցիչ մաս-նիկով՝ ստածել Լմբ. պտրգ. Վստկ. անստած ԱԲ. բազկաստածու (ծառին իբրև ածական) Նար. խչ.։
• ՆՀԲ թուի մեկնել ըստ ածել։ Տէրվ. Altarm. 106 հնագոյն ձևը դնում է ստածել=յն. στέγειν «ծածկել»։ Հիւնք. պրս. տատու, տատա «դայեակ» բա-ռից։
poor and proud.
• «հպարտ. ամբարտաւան». մէկ ան-գամ ունի Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 217. «Անձ-նահաճ կամօք ըստ նպերտ բարուց Հայաս-տանեացն». (սրա դէմ հրտր. Շահն, Ա. 41n ունի բիրտ, որ նպերտ բառի մեկնութիւնն է) սրանից է առնում նաև Ոսկիփ., որից նպեր-տական՝ նոյն. նշ. Ոսկիփ.։-Երկրորդ անգամ գտնում եմ այս բառը Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 142. «Ըստ նպերտ բարուց ոմանց, որպէս թէ ճգնազգեաց և անապատասէր գոլով, կուսու-թիւն աչաց և ականջաց խոկացեալ՝ պատշաճ համարեցան բնակել ի վանս». այստեղ բառս «խոնարհ, պարկեշտ» նշանակութիւնն ունի։ -Ո՞րն է ստոյգ։
• Յ. Արշէզ ՀԱ 1896, 268 հպարտ բա-ռից ն մասնիկով։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 292 պրս. [arabic word] nabard «արի, խրոխտ, սէգ, կռիւ, պատերազմ»։
worm, wood-fretter;
maggot;
rottenness, putridity, corruption.
• «փտութիւն. ցեց. ապա-կանութիւն» Ես. ժդ. 11. Ոսկ. ես. 371. Կոչ. 399. Փիլ. նխ. բ. 114. (Բառ. երեմ. էջ 210 դնում է «հուր կամ կայծակն»). որից մե-ցոտիլ «ցեցոտիլ, փտիլ, ապականիլ» Ագաթ. ցեցամէց Երզն. մտթ. 157 և կրկնութեամ) մեցամէց «ցեցակեր, որդնակեր» Ոսկ. մ. բ. 22 և Եփես. բ. կամ մեցամէս «նոյն նշ.» Ես. ծ. 9։-Կարելի էր կարծել թէ զեզ բառի կրկնութիւնն է. բայց առանձին բառ լինելու նշան է Ոսկ. ես. 371՝ Սիմաքոս մեց ասէր Թէոդիտոն՝ ցեց։
• Հներից Գէ. ես. մեցամէս մեկնում ե մէց «գիջութիւն» բառից՝ -ամէս յօդով կազմուած։ (Մէցն գիջութեան անուն է.. իսկ ամէսն թուի թէ իբրև յօդ իմն ըստ պատշաճի անուանցդ, որպէս յիմով-սանն և յիւրեանցայոցն)։ ՆՀԲ յիշում է յն. μόςα, լտ. mucus «խլինք, շողիք»։ Canini, Et. etym. 165 իտալ. mezzo «լխկած»։ Հիւնք. մեծ բառից։ Հացունի, Պատմ. տարազի 12 մեցամես դնում է
• մեց+ մեսել բայից։ [other alphabet] Pictet բ. տպ. Ա. 520 (գրուած met) կցում է սանս. mat. ka «մլուկ», պրս. mitah «որդ» ևն բա-ռերի հետ։
liquid-measure, liquidometer;
cyathus (Roman measure, ounces).
• ՆՀԲ մեկնում է «բառ անծանօթ՝ որ-պէս ափ ձեռին կամ աման ինչ կամ կշիռ ևն»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԱԲ «բա-ժակ, գաւաթ, ջրեղէն նիւթերու չափ
• մը», յետոյ Վարդանեան ՀԱ 1914, 639 Բառաք. դիտ. Բ. 81։
cf. Որեար;
*days.
• ՆՀԲ յն. ἀρὰ «անէծք, նզովք» բա-ռից՝ իբր յգ. ար-եր «նզովքներ»։ Նոյնը նաև Անդրիկեան, Բազմ. 1906, 440։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. ur «ա-նիծել»։
cf. Ղակիշ.
• (սեռ. -ի) «բանակ, ճակատ, բա-նակի պատնէշ» Բուզ. որ և ղակիշ Բուզ. Փարպ. Եղիշ. դ. էջ 74. Կղնկտ. ղաշիկ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 84։
• ՆՀԲ պրս. [arabic word] laškar «րանաև» [arabic word] laskargāh «բանակատեղի» բա-ռերի հետ, որոնք համաձայն չեն ձևով։ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1902, 398 ասուր. rakasu «պատնէշ» բառի հետ։
sort of measure.
• = Յն, γομόρ նոյն նշ., որ տառադարձուաչ է եբր. [hebrew word] 'omer «արմտեաց չափ» բա-ռից (տե՛ս Sophocles, էջ 336 ա). յունարէնից է նաև լտ. gomor։
• Ուղիղ մեկնեց նաև Աւգերեան, Բացա-տրր. չփ. և կշռ. 66. նոյնը նաև ՆՀԲ ևն։
press;
wine-press, cider-press, oil-press;
— պտուտակաւոր, screw press;
— կերպասուց, calender, hot press;
— տպագրութեան, printing press;
— ջրաբաշխական, hydraulic, water press;
— դրամակոփ, balancier beam.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ճնշելու՝ ճզմելու գործիք՝ մե-քէնայ» Ագաթ. Շիր. Ճառընտ. որից մամուլ գրոց «գրքի բուն նիւթը՝ նպատակը» Եւագր. հմմտ. նաև «ի մամուլս գիտութեան և աշ-խատութեան» Տաթև. ամ. 114։
• = Բնիկ հայ բառ. կրկնուած է մուլ ձայն-դարձից, որի վրայ մանրամասն տես մալ։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Տէրվ. Մասես 1881 մայիս 5 և Նախաւ 98 (տե՛ս մաղ բառի տակ)։-Նոյնը նաև
• Meillet MSL 10, 280, որ Հիւբշ. IF Anz. 10, 46 մերժում է՝ նշանակութեանց տարբերութեան պատճառով։ Հիւնք. էջ 37 ամուլ բառից, իսկ էջ 50 ճմլել բա-յից։
• «cholera, զեղխումն». այսպէս ունի Ներսէսովիչ, Բառ. լտ.-հյ. 74բ։
• = Թրք. [arabic word] oəq «դո՛ւրս ել» հրամա-յականից, որ արև. թրք. հնչւում է čəx, և այժմ էլ գործածական է իբր շուն քշելու բա-ցագանչութիւն։-Աճ.
high, elevated;
sublime, eminent, great, excellent;
հոսել ի բարձուէ, to fling, to throw from above;
ի ձայն բարձր, — ձայնի, ձայնիւ բարձու, aloud, loudly;
— առնել, to elevate, to raise on high, to magnify, to exalt, cf. Բարձրացուցանեմ, cf. Վերացուցանեմ, cf. Համբառնամ, cf. Օրհնեմ;
— լինիմ, to be elevated, glorified, cf. Բարձրանամ, cf. Փառաւորեմ;
ճանաչել զբարձունս, to know sublime or profound things;
սեղան —, splendid, sumptuous dinner, banquet;
ի բարձուէ, from above;
— ոճ, elevated style;
— քանդակ, relief, basso-rilievo.
• տե՛ս Բառնալ։
• Klaproth, Asia polygl. 101 և 142 սա-մոյէդ. pirze, piriče, parče և ենիսէյ, barčoi հոմանիշների հետ է միացնում։ ՆՀԲ «ի վեր բարձեալ... պրս. պերզ, պիւրզ, պերզետէ ... որպէս պերճ, պրս. պերժ»։-Windisch. 13, 15 զնդ. bərə-zat, սանս. vrhat։-Gosche 72, 201 սրանց հետ նաև օսս. barzond, պոս firāz «զառիվեր» բառերը։ Հիւբշ. տե՛ս բառնամ բառի տակ։ Տէրվ. Նախալ. 96 բարձ ևն բառերի հետ հնխ. bhargh արմատից։ Bugge, Etrusk. u. Armen. էջ 96 հյ. բարձունք= ետրուսկ. falnϑ «երկինք»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] bartar «վերագոյն» բառից։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ՝ ծանօթ. 35 ամբարտակ, բերդ, բարդ, բարձ ձևերի հետ է միացնում։ -Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar «բարձր, վեր, գագաթ, մակերես»։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. barku «բարձր»։ Պատահական նմա-նութիւն ունի չեչէն. barz «բլուր»։
• ԳՒՌ.-Սչ. բ'ա՛րցըր, բ'ա՛րցը. Պլ. բա՛րսը. Ակն. Ասլ. Սեբ. բ'ա՛րսը. Հմշ. պա՛րսը. Խրբ. բ'արս, բ'առս. Ռ. փարս.-Տփ. բա՛ցըր. Երև. բ'ացր. Ննխ. բա՛ցըռ. Ոզմ. բ'm՛ցըր. Ագլ. բէօ ձըր. Շմ. պmցր. Գոր. պmցրը. Ղրբ. պէ՛-ցիւր (Թաղոտ գիւղ՝ պէցուր).-Ալշ. Մշ, բ'անձ'ըր. Ախց. Կր. Ջղ. բ'անցըր. Վն. պա՛ն-ցըր. Սլմ. Մկ. պmնցըր. Մրղ. պm՛նցի՛ր, Տիգ. Հճ. բ'օրհ։-Առաջին շարքի մէջ ր ձայնը պա-հուած է. երկրորդում կորած է. երրորդում վերածուել է ն-ի. շատ անկանոն և բացառիկ դիրք է բռնում միայն Հճ. բ'օրհ։-Այսպէս են նաև յիշեալ բառերի համապատասխան ա-ծանցները. ինչպէս՝ Սչ. բ'արցրանալ, Պլ. բարսընալ, բարսութին, Սեբ. բ'արսընալ, Ասլ. բ'արսիւթին, Ռ. փարսընալ. -Տփ. բաց-րացնիլ, Ննխ. բացըռնալ, Ոզմ. բ'mցրա-նալ, Ագլ. բըձըրm՛նիլ, բըձըրէօ՞թին, Շմ. պmցրանալ, Ղրբ. պրցըրա՛նալ, պըցըրօ՛-թիւն.-Ալշ. Մշ. բ'անձ'ըրնալ, Ախց. Կր. բ'անցըրնալ, Տիգ. փանցըրնալ, Մրղ. պmն-ցի՛րնալ, Զթ. բ'անձ'ըյնօլ, բ'անձ'ըրնոլ։-Նոր բառեր են բարձրահան, բարձրահաւան, բարձրահով, բարձրաձայնել, բարձրանց. բարձրաչոք, բարձրիկ, բարձրկեկ, բարձրու-քաշի, բարձրալուսիկ, բարձրման, բարձրոտ ին։
• ՓՈԽ.-Թերևս հայերէն բարձրութիւն բա-ռից փոխ առնուած լինի կազիկումուք bar-zuntiu «բարձրաւանդակ, հրուանդան, pro-montoire»։
spade, hoe;
mattock;
բահեմ, to hoe.
• , ու հլ. (յետնաբար ի հլ.) «երկա-թէ թի» Ագաթ. Գոր. և Շմ. 70 (սեռ. բահուց), որից բահաւոր (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 88. բահել «փորել» ՋԲ (իբր նոր բառ)։
• պրս. [arabic word] burīdan «կտրել, բրդել» (ներկ. [arabic word] burram), [arabic word] bēl (գւռ. berd) «բահ». քրդ. birin «կտրել», bāl, bīel, ber «բահ», թրակ. βρίλων «սափրիչ», յն. φάρω «ճեղքել», φάρος «արօր, հերկ», φαρόω «հերկել», ἂφαρος «անմշակ», ալբան. bie, birni «զարնել, բաղխել», brime «ծակ», լտ. ferio «ծեծել, բաղխել, հարուածել», forare «ծակ ծակել», հսլ. briti «մազերը կտրել, սափրել», briči «ածելի», borja «կռուիլ», brani «կռիւ», ռուս. боронa «ցաքան», броня «զրահ», брить «ածիլել», бритва «ածելի», լիթ. barù, լեթթ. bar'u «նախատել» (որ է «խօս-քով ծեծել»), հբգ. borōn «ծակել», bora «գզիր», berjan «ծեծել», նբգ. bohren «ծա-կել», անգլսք. borian, անգլ. bore, հիսլ. borr «ծակել». beria «ծեծել», իռլ. bern «ճեղք», berraim «մկրատով խուզել», ևն ևն (Walde 283-4, Boisacq 1016, Kluge 66, 212 և 257, Pokorny 2, 159, Ernout-Meil-let 333)։ Ալս բոլոր բառերի հիմնական նշանակութիւնն է «ծեծել, ծակել, ճեղքել, փորել»։ Առաջին նշանակութեան հետ կապ-ւում է բիր, միւսների հետ բահ։ Բահ բառի հնագոյն ձևն է *բարհ (ինչպէս ցոյց են տա-լիս կովկասեան փոխառութիւնները), որ հնխ. bher արմատի հետ կապւում է այն-պէս՝ ինչպէս մահ<մարհ կապւում է mer> մեռ-անիլ արմատի հետ։ Այս *բարհ ձևի հետ կար և *բիրհ, որ գրաբարում սղուելով դարձաւ բիր «մահակ, հաստ գաւազան», իսկ գաւառականների մէջ տուաւ բիհ<պիհ, բիհր, բիհիր։ Այս երկու բառերը (բիր և բահ) նշա-նակութեան կողմից շատ անձուկ կերպով միացած են իրար հետ։ Հին հյ. *բիրհ միայն ծեծելու գործիք չէր, այլ նաև փորելու գոր-ծիք. այս պատճառով է, որ գրաբարում ունինք բրել «փորել», բրիչ, երկրաբիր, հողաբիր ևն (տե՛ս բիր բառի տակ). արդի գաւառական-ներից Ղրբ. պիհ (<*բիհ<բիհր) նշանա-կում է «բահ» և ո՛չ թէ «բիր». Ագլ. բրհի՛լ, որ ծագում է *բիրհ արմատից, նշանակում է «բահել» և ո՛չ թէ «բիրով ծեծել»։ Վերջապէս կենդանի է տակաւին Երև. Ղզ. Ղրբ. Տփ. բիհր, բհիր «ծայրին երկաթ անցկացրած բիր՝ գետինը փորելու, նաև իբրև ցից խրելու համար, որից շղթայով շուն, տաւար կամ ձի են կապում»։
• Առաջին անգամ Lag. Gesam. Abhd. 297 և Arm. Stud. § 336 բահ հանելով բարճ ձևից, կցում է զնդ. barōiϑra բառին։ Lag. Arm. Stud. § 336 և Հիւ-բըշ. Arm. Stud. 25 բահ բառի հետ համեմատութեան են դնում նաև բրել, բրիչ։ Thomaschek, Deutsche Littera-turz. Յ. Թ. 1883, էջ 1254 թուշ. bhargh բառի հետ։ Հիւնք. պրս. [arabic word] fah «ցեխի կամ նաւի թի»։ P. Persson KZ 33 (1894), 292 ուղիղ է համեմատում բահ, յն. φαράω, լտ. forare։ Հիւբշ. Pers. Stud. 34 բահ=պրս. bāl<*berd։ Նոյն, Arm. Gram. 427 անապահով է համա-ռում բահ =հնխ. bher ևն համեմատու-թիւնները, իսկ էջ 429-430 իրարից բաժանելով բիր «փայտ» և բրել, վեր-օինը ուզում է բահ բառի հետ *bher արմատից հանել։ Reichelt KZ 39 (1905), 35 բահ համեմատում է ուղիղ կերպով լիթ. bárti, barnis, հսլ. brati, brani ձևերի հետ։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), 25 փոխառեալ է բահ՝ պհլ. *barh ձևից, որի ներկայացուցիչն է պրս. գւռ. bār «բահ»։ Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան, էջ 396 իռլ. biáil և հբրըտ. bahell. buhell «կացին, բահ» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Տփ. բահ, Ախց. Երև. Կր. Մշ. Սեբ. բ'ահ, Ռ. փահ, Խրբ. բ'այ, Ալշ. բ'ա (սեռ. բ'այի), Հւր. բmհ, Ջղ. բ'ախ, Ոզմ. բ'mխ, Գոր. Շմ. պmհ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. պmխ, Ագլ. բէօհ (սեռ. բm՛հի), Ղրբ. պին (Թաղոտ գիւղ՝ պի՛հի)։-Կարևոր ձևեր են Գոր. պm'-հիլ, Ղրբ. պի՛հիլ, Ագլ. բրհի՛լ «բահել»։-Նոր բառեր են բահակոթ, բահաձև, բահակտրուկ, բահաքենջ, բահքերիկ, բահափոր։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბარი բարի, ბარულა բա-բուլա «բահ», ბარვა բարվա «փորել» (<*բարհել), մինգր. բարի, բուդուխ. բար, չեչէն. bahā, behi, թուշ. bahh, կիւրին. փեր, բոլորն էլ «բահ» նշանակութեամբ։
sign, mark;
sign, signal, character, symbol;
trace, vestige;
sign, proof, token;
omen;
miracle, prodigy, wonder;
ensign, colours, flag, standard, banner;
the Holy Cross;
betrothal, affiancing;
seal, mark;
central point, centre;
aim, butt;
point;
— կռուոյ, arms;
— յաղթութեան, trophy, triumph, victory;
— or —ս տալ, to give a sign, to beckon;
to signify, to indicate;
to affiance;
— առնուլ, to take aim at, to level at;
ոչ եւս տալ — կենաց, to give no signs of life;
— անձրեւի է, we shall have rain.
• , ի-ա հլ. «նշան 2. դրոշմ, ցինա-նշան, յայտանիշ. 3. նետի նպատակ, նշան. 4. դրօշակ. 5. խաչ, խաչանիշ. 6. հրաշք» (հմմտ. ասոր. [syriac word] āϑā «նշան. 2. հրաշք») ՍԳր. Բուզ. Ագաթ. «7. նշանադրութիւն. 8. կէտ, միջակէտ. 9. կենտրսն. 10. նշանագիր. նշանախեց» Սահմ. փիլ. Դիոն. որից նշանել Սղ. դ. 7. Սեբեր. Եփր. ծն. նշանագիր Եբր. և. 12. Եփր. թագ. Եւս. քր. և պտմ. Կորիւն Ագաթ. Ոսկ. նշանագործ ՍԳր. Սեբեր. նշա-նախեր Մտթ. ե. 8. Ղուկ. ժզ. 17. նշանա-կերտ Վեցօր. նշանակիր Բուզ. Սեբեր. նշա-նացի Առակ. զ. 13. Ղկ. ա. 22. նշանաւոր ՍԳո. Եւս. քր. Եւագր. նշանացել «աչքով ևն նշան անել» Բուզ. 225 (հմմտ. աքացել). նշանաւորութիւն «գրուածք» Տիմոթ. կուզ, էջ 259. նշանանի «նշաններ» Մագ. մեծ են. էջ 40. խաչանշան Կորիւն. միանշան Բուզ. հա-մանշան Կոչ. մատնանշան՝ Կորիւն. կառա-նշան Ագաթ. բարենլան ՍԳր. Եզն. բոցանշան Ագաթ. ապանշան Ոսկ. պօղ. ա. 7. նշանիս «թագաւորապսակ կոչուած բոյսը» Բժշ, (տե՛ս ՀԲուս. § 2207), աննշանանալ «հետ-քը կորցնել, անհետ լինել, ծածկուիլ» Մին, համդ. 99, 103. նոր բառեր են՝ նշանառու, նշանազգեստ, նշանախօսութիւն, նշանած ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] nisān «նշան», պրս. [arabic word] nišān «նշան, նիշ, դրոշմ, հետք, զինանշան, դրօշակ, նպատակ, անգամ»։ Իրանեաններից են փոխառեալ նաև ասոր. [arabic word] nīsānā «նշան», վրաց. ნიϑანი նիշանի «նշան, նետի նպատակ», ნიმნება նիշնեբա «աչքով նշան անել, նշանացել. 2. ցուց.-մունք, գուշակել, նկատել», ნიმნვა նիշնվա «նշանակել», քրդ. nišan «նշան, ցուցմունք, նպատակ, հարսանեկան նշանադրութիւն». մանչուր. [arabic word] nišan «ձիու վրայ դրոշմ, կերպասի վրայ նշան ևն», թրք. [arabic word] nišan «նշան, հետք, նշանադրու-թիւն» և սրա միջոցով բուլգար. nisanja, ռեռռ. nišan. լեհ. niszan, ռում. nišan, ռուս. Գոանս. nichan «տաճկական պատուանշան». մմտ. նաև նիշ, նշանակ։-Հիւբշ. 205։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. նշան, Տիգ. նշmն, Հմշ. նշօն, Ագլ. նշուն, Ասլ. Պլ. Մրղ. Ռ. Սեբ. նիշան, Զթ. նիշօն, նիշոն, Սվեդ. նիշուն (վերջին երեք շարքը նոր փոխառութեամբ թուրքերէնից).-բայա-կան ձևով՝ Ագլ. նշա՛նիլ, Տփ. նշնիլ, Սչ. շան-վել «նշանուիլ», Ասլ. Պլ. նիշանէլ ևն.-նշա-նացի տալ ձևից են կազմուած Շմ. Ջղ. նշանց տալ, Ջղ. Տփ. շանց տալ, Մրղ. նիշաս տալ, Սլմ. շաշ տալ, որոնք նշանակում են «ցոյց տալ»։-Նոր բառեր են նշանախօս, նշանածատես, նշանածացու, նշանդրէք, նը-շանթխէք, նշանդարձէք, նշանտարէք, նշան-տուք, նշանտուէք, նշանօրհնէք, նշանօրհնել-չէք ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ნიმანი նիշանի «նշան» բա-ռի երկրորդ նշանակութիւնը՝ «հրաշք», փո-խառեալ է հայերէնից.-այս նշանակութիւնը յիշում է Չուբինով 1222, բայց էջ 984 մո-ռացել է նշանակել։
insinuating, alluring, enticing, smirking;
unsincere, deceitful, subtile, fraudulent, wicked, malicious.
• ՆՀԲ մեղմ բառից։ Bugge KZ 32, 18 կրկնուած մեղ «մեղք» բառից, ուստի և հնագոյն ձևը դնում է մեղմեղ։ Հիւնք. 144 մելան բառից, իսկ 225 մեղք բա-ռից։
chase, hunting, hunt, sport;
prey;
venison, game;
զբօսանք —ոյ, field-sports;
եղանակ —ոյ, shooting-season;
այր հմուտ —ոյ, skilful hunter, a good sportsman, a mighty huntsman;
պահապան —ոյ, game-keeper;
— ձկանց, fishing, fishery;
— թռչնոց, shooting, fowling;
— աղուեսուց, fox-hunting;
— վագերց, tiger-hunting;
— հեծանել, to go a hunting or shooting;
յ— ածել, to shoot wild beasts.
• , ո հլ. «որսալը, որսորդութիւն. 2. որ-սացած անասունը» ՍԳր. Փարպ. Խոր. «ող-սի անասուն, վայրի կենդանի» Վրք. հց. ա. 715. «խայծ» Շնորհ. հրեշտ. որից որսալ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ծն. որսալի Եփր. մատ. Դ. 224. որսաբանել Եւագր. որսակից Ղկ. ե. 7, 10. որսող Սղ. զ. 3. ճիգ. 7. Առակ. ժա-8. որսորդ ՍԳր. Սեբեր. Եղիշ. որսորդախաբ Վեցօր. 163. հաւորս ՍԳր. ձկնորս ՈԳր. ձըկ-նորսութիւն Ագաթ. բանորսող Փարպ. դժուա-րորս Վեցօր. դիւրորսալի Խոսր. դժռխորսալի Բրս. հայեաց. մկնորսակ Յհ. իմ. պաւլ. շըն-չորսական Փիլ. նխ. գաղտորսակ Բենիկ. որ-սատեղ (նոր բառ) ևն։
• = Թերևս բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pork'os «ձկան որս» ձևից, որի միակ ժառանգն է յն. πὄρϰος «ձկնորսի ուռկան»։ Հայերէնի մէջ նը-շանակութիւնը յետոյ ընդհանրացած պիտի լինի։ Նախաձայն p-ի հետքը պահում է դեռ գւռ. հորս (Pokorny 2, 45, Boisacq 805)։
• Lag. Anmerkungen VIII յն. περϰνός «մի տեսակ արծիւ կամ բազէ» և սանս. prc բառերի հետ։ Հիւնք. որջ բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Patrubány KZ 37 (1904), 428, որ ընդունում է Pokorny 2, 45։ (Թերևս նոյնն է նաև Grammont MSL 20, 224, որ դնում է հյ. որսամ<*porcāmi)։ Scheftelowitz BВ 28, 282 վեդ. arc «հետապնդել», BВ 29, 52 յն. ἂρϰυς «ցանց» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Մառ ЗВО 18, 171 կցում է վրաց. ხორცეი խորցի «մես» բառին, հայերէնի նախաւոր իմաստր դնելով «միս»։-Պատահական նմանու-թիւն ունի զնդ. azra «որս»։-Ենթադրե-լով բառիս նախաձևը իբր pork'os, սը-րան առանձնապէս նման է դուրս գալիս հնխ. pork'os «խոզ», որի ժառանգներն են լտ. porcus (սրանից փոխառեալ յն.
• πὄρϰος), իռլ. orc, հբգ. farah, անգսք. feark, լիթ. paršas, հսլ. prase, ռուս. norosiá, լեհ. prosie, հպրուս. prastian հոմանիշները (Walde 600, Pokorny 2, 78)։ Կարելի էր հայ ձևն էլ դնել այս բառերի շարքում՝ նախաւոր իմաստը համարելով «խոզ»> «որսի կենդանի»> «որս»։ Այս կարծիքս յայտնել եմ Meil-let-ին, որ սակայն մերժեց, առարկելով թէ 1) հնխ. pork'os միշտ «ընտանի խոզ»ն է, հակառակ հնխ. sū-(>լտ. sūs, յն. όs, զնդ. hū-, ալբան. ϑi, քուչ. suwo, հբգ. su, անգսք. su, հհիւս. syr, աւելի յետոյ գոթ. swein, գերմ. Schwein, ռուս. cвинья ևն) բառին, որ նշա-նակում է թէ՛ ընտանի խոզր և թէ վայ-րենին. 2) հնխ. pork'os բառը պահուած է միայն իտալական, կելտական, գեր-մանական և բալթիկ-սլաւական լեզու-ներում, և չի գտնւում արիական, թո-խարական, յունական խմբերում. ըստ այսմ յատուկ է արևմտեաններին և ո՛չ արևելեաններին, հակառակ su-բառին, որ ընդհանուր է բոլոր հնդևրոպացոց. 3) եթէ ֆինն. porsas և վօգուլ. pūrys «խոզ» բառերը փոխառեալ են հնդևրո-պական լեզուներից, անհրաժեշտ չէ են-թադրել թէ փոխառութիւնը կատարուած է արիական խմբից. կարող է լինել և բալթիկ-սլաւականից (այս բոլորի մա-սին հմմտ. Meillet BSL հտ. 23, л 71. էջ 60, Esquisse lat. էջ 41 և Dial. ind. էջ 19)։
• ԳՒՌ.-Մշ. որս, Ագլ. ուրս, Տփ. հուրս վուրս, Գոր. վէրս, Ղրբ. վրէրս, վըրս, Հմշ. էօյս (սեռ. օյսի), Երև. ֆօրս (<հորս), բա-յական ձևով էլ՝ Սվեդ. իրսիլ «որսալ»։
wasp, drone, hornet, ox-fly, gad-fly;
բոյն —աց, wasp's nest.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «մի տեսակ իշամեղու» Ել. իգ. 28. Իմ. ժբ. 8. «ԱՁ ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս. (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 557). որից պիծակահար Շնորհ. առակ. պի-ծակխոտ Բժշ. ձիապիծակ Կեչառ. աղէքս. կայ նաև ռմկ. պիծեկ Անկ. գիրք նոր կտ. 169. (Քաջունի, հտ. Գ. էջ 207 ունի պուծեկ «դեղին վայրի մեղու», որ եթէ ճիշտ է, ուրե-մըն գաւառական ձև է)։
• Böttich Arica 67. 90 օսս. bune բա-ռի հետ։ Müller, Benieys Orient u. Occ. 3, 349 և SWAW 84 (1877), 229 օսս. bindze «ճանճ» բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 57 յն. σφῆς «պիծակ», σφίγγω «անդել, ճնշել», հյ. անձուկ ևն բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. ❇ biz «մեղու»։ Patrubány ՀԱ 1903, 381 ap-մասնիկով և -ga աճականով uei «ոլո-րել» աբմատից։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 356 պրս. biz, քրդ. vəzek «մոծակ» բա-ռերին ցեղակից։ Պատահական նմանու-
• թիւն ունին գնչ. pesi, հինդ. pisu, պրս. paša «ճանճ», օսս. bindzá, «մեղու» ատիճէ badze «ճանճ», Petersson KZ 47, 278 (չեմ տեսած) հիսլ. pik «խայ-թոց» բառի հետ՝ հնխ. g2eyā-«բռնա-նալ, ճղմել» արմատից։ Չի ընդունում Pokorny 1, 667։
murderous;
hired assassin.
• -ՅՆ. σιϰάιρος բառից տառադարձուած Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամանակ. այս էլ փոխառեալ է լտ. sicarius «աւազակ» բա-ռից (արմատը sica «դաշոյն»), որից նաև ֆրանս. sicaire, գերմ. Sikarier.-Հիւբշ. 378։
cake, bun, pastry, wafer, simnel, hearth-cake.
• [arabic word] xaxurtā, [arabic word] xaxurā, յգ. xaxrāϑā «կարկանդակ» բառերը։ Պատահական նմանութիւն ունին բասկ. koka, էստն. kōk «կարկանդակ» թէ՛ այս (քաքար) և թէ քաք «պաքսիմատ» բա-րի հէտտ։
bitumen, asphalt, pitch;
tar, naphtha;
petroleum, rock-oil;
cf. Նաւթ.
• (յետնաբար ո հլ. միջին հայերէ-նում ր հլ. այսպէս՝ կպեր, կպերբ Պտմ. վր. էջ 80, Իրեն. ցոյցք 17) «ձիւթ, խաթրան» Ծն. ժա. 3. Փիլ. Նոնն. Պտմ. վր. Վրռն. ծն որից կպրաշաղախ Ագաթ. կպրաձիւթ Ել. բ. 3. կպրաձէթ Գնձ. կպրապատ Ոսկիփ. կպրել Փիլ. Վստկ 89. կպրատեսակ Ոսկիփ. կպրե-փեաց «մէջը կուպր եփելու սան» Միխ. աս-246. կպրութիւն «կպչոտութիւն» էֆիմ. 220։
• արաբ. [arabic word] qir «կուպր»։ ՆՀԲ եբր. քօ-ֆէր, քօփր, խէմէր։-Müller SWAW 41, 12 փոխառեալ եբր. [hebrew word] բա-ռից (իմա՛ kofer)։ Հիւնք. կարապ բա-ռից։ Հիւբշ. 308 նկատում է որ ասորի ձևի դէմ հյ. սպասւում էր քուփր կամ քուր (<քուվր)։ Այս պատճառով Jen-sen, Hitt. u. Arm. էջ 214 փոխառու-թիւնը դնում է ասուրերէնից և տեղի ունեցած հաթեան շրջանին։ Նոյնը նակ Schefteleowitz BВ 29. 69.
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Մկ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. կուպր, Գոր. Ղրբ. կո՛ւպրը, Ալշ. Մշ. Վն. կուբր, Ոզմ. կօպր, Ագլ. կօպըր.-նոր բա-ռեր են անկպրել, կպրահամ, կպրահամիլ, կպրահոտ, կպրամորթի, կպրեկարաս, կուպ-ռուն կամ կպրուն։
agreeable, sweet, pleasing, delicious;
agreeably, pleasingly;
— լինել ի, to be disposed or inclined to;
dainties.
• , ի-ա հլ. «հաճոյք, ախորժելի բան» Բուզ. Փիլ. Յհ. կթ. «համով ուտելիք, մանաւանդ հիւանդի տանելու. հիւանդի սրտուզելիք» Մանդ. սիր. 13, Յհ. Սթ. 224 (ըստ յաջող սրբագրութեան Նորայրի, Հայկ բառաք. էջ 18՝ փխ. կատակ), Ոսկիփ. Կոստ երզն. 117. «ախորժելի, հաճելի, հաճոյա-կան» Փիլ. Պիտ. Նիւս. երգ. Յհ. կթ. «ա-խորժելի կերպով» Փիլ. Մամբր. որից կա-մակագոյն Փիլ. կամակութիւն Փիլ. անկա-մակութիւն Ոսկ. յհ. բ. 36 (հմմտ. նաև դժկամակ)։
• = Պհլ. ❇ ə kamak բառից փոխառեալ. որի նոր ձևերն են պազենդ. kāma, պրս. [arabic word] kama «փափագ, ցանկութիւն, ուզա-ծը». ծագում են նախորդ kam->կամ բա-ռից։-Հիւբշ. 163։
• ՆՀԲ կամք կամ քիմք բառից է հա-նում։ Müller SWAW 39, 406 պրս. kam, սանս. kāma ձևերի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 1087 համարում է հայերէնի մէջ կազմուած ածական՝ կամք բառից։
• ԳՒՌ.-Ախց. կամակ, Մշ. կամագ, Սեբ. գամագ «հիւանդի սրտուզելիքը» (նոյն բառն ունին նաև Ակն. Ախք. Շիր. Բ.), Ննխ. գա-մագ «ուտելու փափագ, ախորժակ», Տր. գօ-մագ, «ուտելիք բան, ուտեստ, պարէն, մաս. նաւորապէս հարսանեաց կամ հիւանդտեսի նուէր», որից անկամակ Ակն. «չուտող չը-խմող (հիսանդ)», 2. Սեբ. «առանց կամա-կի մնացած»։
loaf;
cake, bun.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «բոլորակ կակուղ հաց» ՍԳր. որից բլթակ «ականջի ծայրի փափուկ մի-սը» ՍԳր. «լեարդի ծայրի մասը» Նիւս. բն բլիթ թզոյ «չորացրած թուզ» ԱԲ. բլթենի «հաոհամեմ» Ամիրտ. Բժշ. բլիթէն «մի տե-սակ բոյս, fenugrec, որ է ըստ Aнненковъ-ի բուսաբանական բառարանի՝ էջ 361, trigo-nella foenum graecum L» Գաղիան. (այս բառի վրայ տե՛ս և առանձին)։
• ՆՀԲ (տղիւս բառի տակ) լծ. է դնում յն. πλίνϑος «աղիւս»։ Հիւնք. թլիփ բա-ռից։ Bugge, Btrg. 35 յն. ἂλφιτον «գա-րեհաց», ալբան. el'p (սեռ. el'bi) «գա-րի» բառերի հետ ցեղակից։
• ԳՒՌ.-Տփ. բլիթ, Երև. բ'լիթ, Խրբ. բ'լիգ, Ոզմ. բ'լէ՛թ, Ախց. բ'լինթ, Խտջ. բ'իլիթ, Մկ. Վն. պլիթ, Ղրբ. պրէ՛լիթ, պլիթ, Շմ. պի-լիթ։-Նոյն բառը իմաստի զանազանու-թեամբ դարձել է նաև Բիւթ. «մի տեսակ չոր քաղցրաւենիք, որ պատրաստում են ռու-պով եփած օսլայով. տճկ. քէօֆտէ», Ակն. «խաղողի խազմուզի չորացրածը», Վն. «մեղրի խորիսխի կամ պանիրի կտոր», Երև. «ուռուցք, մանաւանդ մոծակի խայթոցից ա-ռաջացածը»։ Նոր բառեր են՝ բլթել, բլթիլ, բլիթշաքար.
• ՓՈԽ.-Հայերէնի՞ց է փոխառեալ Կազա-նի թթր. [arabic word] belic կամ [arabic word] beliš «մի ռեսակ կլորակ խմորեղէն». այս բառը թա-թարերէնի մէջ առանձին մնացած մի ձև է և ուրիշ ածանցներ ու ազգակիցներ չունի. տե՛ս Будaговь 1, 269։
insurrectional.
that speaks in proverbs;
fabulist.
to proverb, to speak proverbs;
to speak figuratively.
figurative discourse, parable;
enigma.
mythologist;
romancer;
quack, story-teller.
to tell tales, to talk nonsense.
tale, fable, story;
tales, idle talk;
quackery, romancing;
mythology.
who gives or distributes bountifully, liberal, generous.
generosity, liberality, abundance.
cf. Աւելաբանութիւն.
apostolically.
virtuously;
bravely, courageously.
lionlike.
manly, vigorously.
whose haunches are young, that has firm hips.
astronomer;
astrologer, observer of the stars.
astronomy;
astrology.
astronomer.
astronomical.
astronomy.
cf. Աստեղաբաշխ.
cf. Աստեղաբաշխական.
cf. Աստեղաբաշխութիւն.
theologian.
theological.
to write, to discourse or speak theologically.
theology.
theologically.
godlike, divinely.
declared by God.
to praise.
praise, eulogy.
cf. Բազմահոլով.
written, literal.
cf. Գրաբար.
literary language;
in the literary language;
literal.
wild, fierce, savage;
rude, cruel.
tomb, sepulchre, mausoleum.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «գերեզման» Թէոդոր. մայրագ. Նար. խչ. և մծբ., որից՝ դամբանա-կան «գերեզմանական, ողբերգական» Մագ. Գր. տղ. Պղատ. օրին., դամբանագէշ (գրու-ած նաև ռանբանագէշ) Ճառընտ., դամբա-նակ ԱԲ, գետնադամբան «catac>mbes» (նոր գրականի մէջ).-նոյն արմատին է պատկա-նում նաև դամբարան «գերեզման» Յհ. կթ. Մարթին. Սկևռ. լմբ., որից՝ դամբարանել «մեռելը թաղել», դամբարանիլ (կրաւ.) «թա-ղուիլ» Մարթին։
• = Հնխ. dhmbh-«փորել» արմատից, ոϰ րից յառաջացած են նաև յն. ϑάπτω (έτάφην) «մեռելը յուղարկաւորել, թաղել», ἀναπτος «անթաղ», τάφος «յուղարկաւորութիւն, թա-ղում, գերեզման», ταφή «պատանում, դամ-բարան», τάφρος «փոս»։ (Սրանց հետ գործ չունին յն. τύμβος, τυμβίον «դամբան», τνμ-βεύω «թաղել», τύμβευμα «գերեզման դի, դիակ», որոնք կցւում են հյ. թումբ բառին). հպրուս. dambo «թաղելու տեղ» (տե՛ս Po-korny, 1, 852)։ Հյ. դամբան և դամբարան կազմուած են -ան, -արան մասնիկներով. վերջինը ծանօթ տեղական մասնիկն է, որով դամբարան բուն նշանակում է «թաղելու տեղ, գերեզման»։
• Հիւնք. և Ալիշան, Հին հաւ. 417 յն. τύμβος «դամբան» բառից առնուած. Patrubány, SA, 2, 266 յն. შάνατος «մահ», սանս. dhvāmta, լտ, tenebrae, հբգ. dèmar «մութ» բառերի հետ։ Սան-տաւճ. Բազմ. 1904, 499 նոյն է դնում հյ. տապան բառի հետ։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 42-43, որ ընդունում է Boisacq, 334, բայց կասկածով է վերաբերւում Meil-let, MSL, 16, 218, առարկելով թէ դամբան և դամբարան ոսկեդարից վկա-յուած չեն և յունարէն բառերին համա-պատասխան ուրիշ հնդևրոպական ձևեր չկան այլ լեզուների մէջ։ Մառ, ЗВО, 20 64-66 (=ՀԱ, 1911, 751) դամբա-րան բառը մեկնելով «ոսկորների տեղ», դամբ «ոսկոր» դնում է փոխառեալ ասոր. [syriac word] tammā «ոսկոր» բառից. դամբարան կազմուած է ասոր. [syriac word] bīt tammā «ոսկորների տուն, գերեզման» բառի կաղապարով. (բայց
• ասոս. I համաձայն չէ հյ. դ-ի հևա և մի կողմ է մնում դամբան)։
epitaph.
sepulchral, funeral;
funeral ovation.
vault, charnel-house, catacombs, church-yard;
cf. Դամբան.
to inter, to bury.
like a foster-father or nurse.
vexatious, proud, tiresome, crabbed, cross.
to arrange, to put in order.
that speaks in vain.
to speak to no purpose or in vain.
useless discourse.
like a judge, in justice, with authority.
rebellious, disobedient, refractory, contumacious, factious, seditious;
—ք, conspirators;
ժողով, միաբանութիւն —աց, conspiracy.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «իշխանութեան դէմ կանգնած ան-հնազանդ, ըմբոստ» ՍԳր. Ագաթ. որից ա-պըստամբել ՍԳր. Վեցօր. ապստամբեցու-ցանել ՍԳր. Եղիշ. ապստամբութիւն ՍԳր. Ոսկ. ապստամբող Դան. գ. 32. ապստամ-բանոց «ապստամբների բոյն» Միխ. աս. 377. ծառայապստամբ Եւս. քր. նոր գրա-կանում ապստամբապետ ևն։ Բառիս հնա-ռոյն ձևն էր ապաստամբ և սրանից էլ ա-պաստամբութիւն, ապաստամբել, ապաս-տամբական, ինչպէս գտնում ենք գրուած մի քանի շատ հազուագիւտ օրինակներում. այսպէս՝ Եզնիկի նորագիւտ ձեռագրում (Չեռ. էջմ. л 1111, Կարինեան 1091), էջ 53 ապաստամբ (5 անգամ), էջ 91 ապաստամ-բութեանն, էջ 53 ապաստամբի (տե՛ս Ջ. Մկրտչեան և Աճառեան, Քննութ. և համե-մատութ. Եզնկայ նորագիւտ ձեռագրին, էջ 71-73), Իրենէոսի նորագիւտ Ընդդեմ հերձուածոց գրոց մէջ՝ էջ 8, 49, 205, 211, 212 (6 անգամ) ապաստամբ. էջ 148 21n 215, 218, 221 ապաստամբեալ, էջ 155, 212 213, 215, 218, 220, 221, 223 ապաստամ-բութիւն, էջ 212, 222, 224 ապաստամբա-կան (տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1910, 283), Վարք և Վկ. ա 646 ապաստամբութիւն, Յայսմ. յուլ. 17 ապաստամբ, սեպտ. 22 ապաստամբել։ Հնագոյն այս ապաստամբ բառի միջից կորուսման օրէնքով ա ձայնը սղուեց յետոյ (հմմտ. ապասպարել) և նո-րագոյն ապստամբ ձևը ո՛չ միայն գրաւեց նրա տեղը, այլ և նոյն իսկ հնագոյն բնա-գիրների մէջ ներմուծուեց։ Մեր բառարան-ներում ապաստամբ ձևը չկայ. յիշում է միայն ՋԲ։
• = Պհլ. *apastamb ձևից, որ կազմուած է apa մասնիկով, stamb արմատից. հմմտ. ռանս. stambha-«հպարտոթիւն, ամբար-աաւանութիւն», vi-štambha-«ապստամ-րութիւն», պհլ. stambak, պրս. sitanba և հյ. ստամբակ (տե՛ս այս բառը)։-Աճ.
• Աւետեքեան, Քերակ. 1815, 210 ապա-ստամբակ։ ՆՀԲ հյ. ի բաց ստամբա-կեալ, ստահակեալ, յն. ἀποστάτης. ἀφεστι-ϰός «ապստամբ»։ Windisch. 42 և La. garde, Urgesch. 148 սանս. stambh արմատից։ Տէրվ. Altarm. 42 սանս. çtambh, յն. στεμβω, լիթ. stebvti stam-bùs ևն։ Նոյնը նաև Նախալ. էջ 113։ Հիւնք. ստամբակ-ից։ Վերի ձևով մեկ-նեց Աճառ. Քնն. և հմմտ. Եզն, ձեռ. էջ 72։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 64 ապ+ պրս. [arabic word] sitam «զրկանք», այն է «զրկանքի դէմ հեստում»։
stair, step;
pace;
stair-case;
steps;
gradation;
graduation;
story;
degree, dignity, character, class, condition, honour, place;
quality, rank;
— եկեղեցական, holy orders;
հոսիլ ընդ —ս ի վայր, to run down stairs;
տալ —, բաժանել յ—ս, to graduate.
• , ի-ա հլ. «սանդուխի ոտք» ՍԳր. «բաժանմունքներ ժամացոյցի, այժմ նաև ջերմաչափի, երկրագնտի լայնութեան և եր-կայնութեան» ՍԳր. «չափ, կէտ» ՍԳր. Վեցօր. «եկեղեցական կարգ» Ա. տիմ. գ. 13. Ագաթ. Կորիւն. «իշխանութիւն, պատիւ» Խոր. Յճեւ «տան յարկ, դստիկոն» Ոսկ. գծ. «յառաջդի-մութիւն» Կոչ. ժա. որից աստիճանիլ «աս-տիճանների բաժանուիլ, 2. արևի կամաբ կամաց վեր բարձրանալը» Վեցօր. =Շիր. էջ 57. աստիճանաւոր «կարգաւոր, կղեր» Յհ. իմ. ատ. Նոր գրականում՝ աստի-հանաչափ, աստիճանացոյց, աստիճանա-բար, աստիճանական, բարձրաստիճան, երկ-աստիճան, եռաստիճան, քառաստիճան (ընտրութիւն) ևն։ Ս ձայնը ազդուելով յա-ջորդ ճ-ից՝ դարձել է շ և ըստ այսմ ունինո աշտիճան, աշտիճանել, ութաշտիճանեայ Մամբր. իննաշտիճանեան Մագ. նոր գրակա-նում միայն առաջին ձևն է գործածական։
• = Ակնյայտնի կերպով կապ ունի հնխ. šteigh-«երթալ, սանդուխի աստիճաններից վեր բարձրանալ» արմատի հետ, որի ժա-ռանոնեռն են սանս. stigh, յն. στείγω «եր-թալ, յառաջանալ», στίχος «կարգ, շարք», στοιχὲω «կարգով առաջ երթալ», գոթ. stei-gan, հբգ. stigan, նբգ. steigen ღելանել, սանդուխից բարձրանալ», stiege «աստիճան, սանդուխ», հսլ. stigna «գալ, հասնիլ», stid-za «շաւղ», լիթ. staigá «շտապ, յանկար-ծակի», հիսլ. tiagaim «երթալ, քայլել» ևն։ Աստիճան բառի հնգոյն ձևն է *աստէճան, որի հետ ճշտիւ համաձայն են հնխ. steigh. արմատի առաջին երկու բաղաձայնները և երկբարբառը. դժուարութիւն են հանում մի-այն նախաձայն ա (հմմտ. սակայն աստղ) և վերջաձայն gh, որ հայերէնում սովորաբար տալիս է գ, սակայն կարող է լինել նաևջ (ինչ. ջեր, ջերմ) և թերևս ձ, ժ (օձ, իժ), բայց ո՛չ բնաւ ճ։ Դժբախտաբար իրանեանում ա-սանդուած չէ բառս, որով կարելի չէ նաև ստուգել թէ իրանեանից փոխառութիւն չէ՞ արդեօք։-Աճ. (տե՛ս Pokorny 2, 614, Wal-He 829, Boisacq 907, Kluge 470, l'raut-mann 285)։
• ՆՀԲ «ի ձայնէս ճան՝ իբր արմատ ռա-ռիս սանդուղք, և աշտ, ոստ, թրք. իւսթ, իբր «բարձր, ի վեր», Տէրվ. Altarm. 73 և Նախալ. 114 համեմատում է վերի ձե-վերի հետ, իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. šutur «ուղտ» բառից։ Meillet (անձնա-կան) ապահովաբար փոխառեալ բառ է։
girdle;
twist;
belt;
zone;
— ածել, — ընդ մէջ ածել, to gird, to tie or to draw close round the body;
to be prompt;
այրեցած՝ բարեխառն՝ սառուցեալ —, torrid, temperate, glacial zone;
— լերանց, chain of mountains.
• (-ւոյ, -եաւ) «մէջքի գօտի, միջկապ» ՍԳր. Եղիշ., «երկնքի՝ աստղաբաշխական բաժանմունքները» Խոր. Շիր. Փիլ. ել., «ծիա-ծան, ծիրանի գօտի» Տօմար. Մարթին., «լեռ-նաշղթայ» Խոր. բ. 8, «պալատի մէջ ճեմելիք» Ճառընտ. ածանցման մէջ մտնում է գօտի, գօտե-, գօտէ-, գօտև-և գօտել-ձևերով այսպէս՝ գօտիածու Դ. թագ. գ. 21, գօտէ-մարտիլ Ոսկ. յհ. ա. 31, գօտեպինդ Խոսր. Շնորհ. թղթ., գօտէկռիւ Ոսկ. ի կոյսն. Զքր կթ. Մագ., գօտելոյծ Լմբ. պտրգ. Զքր. սարկ, Ա. 28, գօտևոր Ոսկ. մ. ա. 10, գօտևած Ոսկ. ա. տիմ. ը, ընդգօտել «միասին կապել» ԱԲ, համագօտի Շիր., շրջագօտիլ Ճառընտ.. քա-ջագօտի Ոսկ. յհ. բ. 8, գօտելած Վրք. հց.. գօտելարձակ Վստկ. 161 (վերջին երկուսի մէջ լտառը պէտք չէ համարել գրչագրական սխալ, բռովհետև նոյն ձայնը ունինք նաև գւռ. գօտե-լարձակ և գօտելակապ բառերի մէջ)։
• = Բարդուած է ըստ իս գաւ+տի բառերից երկրորդն է տի «կապ», որ հնխ. dē-«կա-պել» արմատից է (տե՛ս տի) և գտնւում է նաև սամետի, կալոտի, ոռտէն, վզտա (<վզտի), կամնտայ, բերանտայ «բերանա-կապ արջառոց ի կասուլն, առ չուտելոյ զցո-րեան» (Քաջունի, հտ. Գ. էջ 36), լամտա «չուանեայ կանթ կողովոց» (Քաջունի. հտ. Դ 88) բառերի մէջ. անծանոթ է գաւ, որ պիտի նշանակէր «մէջք». հմմտ. գւռ. մէջկապ «գօ-տի»։-Աճ.
• Böttich. Horae Aram. 42, 102 պհլ. kostik «գօտի» բառի հետ։ Lag. Ge-sam. Abhd. 210 փնտրում է եբր. [hebrew word] = պարեզօտ բառի մէջ։ Տէրվ. Altarm. 79 գոթ. vasdi «զգեստ», լն. գւռ. γαστία • տի և ագուցանել կցում է պրս. cátն «ծածկոց», cádar «վերարկու» բառերին (իմա՛ čātə, čadra)։ Տէրվ. Նախայ. 102 զգեստ և զգենուլ ձևերի հետ սան-vas, գոթ. vasjan, լատ. vestire, յն. ἐσϑέω ևն։ Հիւնք. արաբ. թավիս, թավս «աղեղն, կամար, գօտի»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 126 փարս. [arabic word] kušti «գօտի» բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արչ. kotol «գոտի»։ • ԳՒՌ.-Ախց. Կր. գ'օտի, Ննխ. Պլ. գօդի, Ալշ. Խրբ. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'օդի, Ռ. քօդի, Հմշ. կօղի, Հճ. գ'ուդի, Ասլ. գ'էօդի, Ղրբ. կէօ՛տէ, Չթ. գ'ուդը՝.-խ ձայնով՝ Ջղ. գ'ոխտի, Ազլ. գ'ա՛խտի (ինչպէս ունինք եօթը>օխտը).--իկ մասնիկով՝ Տփ. գօ՛դիկ, Երև. գ'օդիկ. Շմ. գէօտիգ՝։-Նոր բառեր են՝ գօտեկախ, գօտետեղ, գօտկատեղ (սրա հին վկայութիւնն ունի Օգոստ. բաջ. 13՝ մինչև ի գոտկայ տե-ղըն), գօտկածալ, գօտնափաթ, գոտկաւոր, գօտկափայտ, գօտկակոխ, ոռագօտի. եր-կայնգօտի «ծիածան» (=էնկ. էրգանգուդի). հմմտ. յատկապէս գօտելարձակ Բլ. Զթ. և գօտելկապ Բս.։ greater, eldest, oldest, senior; • , ի-ա հլ. «մեծ, երևելի, պատուական բարոյապէս և նիւթապէս, թէ՛ անձերի և թէ՛ իրերի համար ասուած)» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես։ և մտթ. Վեցօր. 142. հմմտ. «Ո՛չ տղայոյ ոք աւագ բանս խօսի» Եզն. «Փոքր որ ի նոսա, կե-իակուր է աւագին» Վեցօր. 142։ Որից աւա-գագոյն Եզն. աւագախումբ Բուզ. աւագամե-ծար Գ. մկ. ա. 11. աւագանալ Ոսկ. մ. բ. 21. Բուզ. աւագանի «իշխաններ» Սգր. Ագաթ. աւագափող «մեծ փող» Ես. իէ. 13. աւագո-րեար Բուզ. աւագոյթ «ծերութիւն» Բ. մկ. զ. 23. աւագութիւն «իշխանութիւն» Ա. մկ. բ. 51. Ագաթ. անաւագ «փոքր, տկար, խեղճ» ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. անաւագակեր «կեղեքող» Վեցօր. 143. անուագիլ «մաշուիլ, տկարա-նալ» Ոսկ. ա. տիմ. ժբ. (կարդա՛ անաւագիլ՝ ինչպէս ունի Յհ. կթ.). գեղջաւագ Կանոն. յի-շոցաւագ «հայհոյողների վրայ հսկող ոստի-կան» Կիր. էջ 171. հեծելաւագ «հեծելազօր-քի գլխաւորը» Ուռհ. 425, 357. հարիւրա-ւագ, հազարաւագ «հարիւրապետ, հաղարա-պետ» Տաթև. ամ. 633 և այլն։ • ՆՀԲ Լծ. հաւակ, ան, բարգաւաճ։ Հիւնք. «մաքուր, յաջողակ, ճարպիկ»։ Patru-bány ՀԱ 1906, 343 աւ «փայլիլ» արմա-տից կրկնուած, իբր աւաւ (տե՛ս առա-ւօտ, որ նոյն աւ արմատից է)։ Նոյն, SA 2. 13 աւ=լն. άπό +ագ=սանս. aghā «անմաքրութիւն», ուրեմն աւագ «ան-աղտ, մաքուր»։ Karst, Յուշարձան 428, չաղաթ. ույգուր. aka, aga, մոնգոլ. axa, aka, թունգուզ. aka մանչ. axun «ե-րէց եղբայր», օսման. [arabic word] aγa «պա-րոն»։ • ԳՒՌ.-Զթ. ավօգ՝, ավոգ՝ «մեծ»։ Այլուր ամէն տեղ կենդանի է միայն Աւագ յատուկ անուան և աւագերէց, աւագ քահանալ, ա-ւագ սարկաւագ բառերի մէջ, որոնք գրակա-նից են փոխառեալ։ price; • , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «մի բանի արժէքը» ՍԳր. Կիւրղ. ել., «գնում» Ա. մակ. ժգ. 49. Գ. թագ. ժգ. 28, «նաւի վարձ» Յովն. ա. 3, որից՝ գին հատանել, գին արկա-նել «արժէքը որոշել» ՍԳր., գնոյ առնուլ «ծա-խու առնել» Կող. դ. 5, Եփր. համաբ., գինս տանել կամ խնդրել «վճարքը պահանջել» Եզն., գնել ՍԳր. Ոսկ. եփես., գնածոյ Պղատ. օրին. Վրք. հց., գանձագին առնել «դրամով գնել» Ասող. Յայսմ., մեծագին Մրկ. ժդ. 3. Յհ. ժբ. 3. Սեբեր., մեծագնի ՍԳր., առգին «ապրանքի նմոյշ, որ ցուցադրում են» Ոսկ. ես. 274, առգնող «վաճառական» Ես. իգ. 8, տժգին Ոսկ. մ. գ. 3, 8, տժգնել Ոսկ. ես. 419, ծանրագին Մտթ. իզ. 7. Վեցօր. Եզն., մար-դագին Բ. մակ. ը. 11, 25, 34, նորագին Ոսկ. ա. տիմ., դիւրագին Մանդ., անգին «շատ թանկագին» Ոսկ. բ. կոր. «առանց փրկանքի» Պտմ. Ներս. հյր. 70, ձիթագին, խնկագին «ձէթի՝ խունկի համար եկեղեցուն տրուած դրամ» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ճը. գնուրդի «դրամով առնուած» (չունի ԱԲ) Անսիզք 21. նոր բառեր են՝ գնորդ, թանկա-գին, սակագին, գնահատել, անգնահատելի, գնահատական, արժեգին, լուսագին, հացա-գին, դասագին, գնում ևն։ • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vēs-no-ձևից. սրա ves-no, vos-no համազորներից են ծագում սանս. vasna-«գին», vasnám «վար-ձը», vasnayāmi «սակարկել», պհլ. vahák, պրս. [syriac word] bahā «գին», յն. ῶνοσ «գին», ὥνή «գնումն» (լեսբ. ὄννα), ὥνέομαι «գնել», գորտ. ωνὴν «ծախել», լտ. *vēnus (պահուած է միայն հյց. venum և տր. veno ձևերով) «վաճառ», vēnum dare «տալ ի վաճառ»։ որից vendere «վաճառել» (ֆրանս. vendre, իտալ. vendere, սպան. vender, ռում. vin-de, բոլորն էլ «ծախել»), կամիս. uššaniya «ծախել» և waš «գնել», որ ներկայացնում է պարզական արմատը՝ առանց -no մաս-նիկի (Pokorny, 1, 311 և Ernout-Meillet, 1044)։ Բառիս կրկին նշանակութիւնները նրանից են յառաջանում, որ վաճառումը հնապէս փոխանակութեամբ էր և վաճա-ռողը միաժամանակ նաև գնող էր (Walde, 818, Boisacq, 1082, Horn, § 242)։-Հիւբշ. 434։ • Windisch. 7 սանս. guna։ Lag. Ur gesch. 442 սանս. vaniǰ «վաճառա-կան», լտ. vendere, իբրև ven-dere համաձայն հյ. գին տալ ոճին։ Հիւբշ. KZ, 23, 24 առ-գին բառը դնում է արգ արմատից, որ յայտնապէս սխալ է։ Տէրվ. Նախալ. 108, Bugge, Beitr. 24 գին մեկնում են վերի մեկնութեամբ։ Հիւնք. քանի բառից։-Յ. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. 16 ճապոն. ճին բառի հետ։ • ԳՒՌ.-Ննխ. Տփ. (իսկ Պլ. միայն հին լե-զուով) գին, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. գ'ին, Ագլ. գ.ին, Հմշ. Շմ. կին, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. կ'ին, Ռ. Տիգ. քին, Ոզմ. գ'էւն, Զթ. գ'էն։-Նոր բառեր են գնոջ, գնոց. գնծու, գնանոց, գնաւոր, գնուք, գնորդի։ • ՓՈԽ.-Գնչ. Kinava «գնել, ծախու առնել», սպանական գնչ. quinar «գնել». (Paspati իզուր է համեմատում այս բառերը սանս. kr «գնել» ձևի հետ)։ appeal; • , ո հլ. (յետնաբար կայ նաև յգ. ևես. -առ) «բարձրաձայն գանգատ» ՍԳր. Փարպ. Եղիշ. ոճով ասւում է բողոք արկանել, բողոք հարկանել, բողոք բառնալ, բողոք ու-նել «բողոքել, բղաւելով գանգատիլ» ՍԳր. Փարպ. Եղիշ. որից բողոքել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. բողոքիչ Նար. բողոքումն Պիտ. Նար. մարգարէաբողոք Անան. եկեղ. նորաձև նշա-նակութեամբ գտնում եմ բողոք «մունետիկ» և բողոքել «մունետիկի բարձրաձայն յայ-տարարելը». հմմտ. «Եթէ ոք գտանէ ինչս և քարոզն բողոքէ և գտողն խորէ... Եթէ բո-ղոքն ոչ բողոքէ և զտէր ընչիցն ոչ ճանաչի-ցէ... իսկ եթէ բողոքն բողոքէ և զտէր ընչիցն ճանաչիցէ...» Աթան. հրց. էջ 429։ Նոր գրա-կանին յատուկ բառեր են բողոքական, բո-ղոքագիր, բողոքարկու, բողոքատու, բողո-Քոլդր ևն։ • Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 207 ողոք բառիցբ բացասականով։ ՆՀԲ սաստ-կականն ձայնիս ողոք. լծ. և յն. βօή «ճիչ, աղաղակ»։-Բ մասնիկով ողոքել բայից հանում են նաև էմին, Հայ. քե-րակ. 1846, էջ 38, Տէրվ. Նախալ. 63, Գազանճեան, Արևել. մամ. 1902, 76 և Հիւնք։-Տէրվ. Altarm. 10 յն. φη-μί և լտ. loqu-i «ասել, խօսիլ» բառերից բար-դուած՝ իբր կրկնական։-Հիւբշ. ZDMG 30, 774-9 քննադատելով այս վերջինը, առում է. «լեզուաբանութեան առաջին ռարն է»։-Meillet MSL 11, 391 իբր բնաձայն համեմատում է անգլսք. bel-lan «գոչել», հրգ. bellan «հաջել», հիսլ. be'ja «մռնչել», յն. φλοϊσβος «ժխոր». φλύος «շատախօսութիւն». φλύαρος «դա-տարկաբան, շատախօս», φλύας «խեղ-կատակութիւն» ևն ձևերի հետ։ (Boi-sacq 1032 և 1030 և Walde 301 այս բառերը կցում են յն. φλέω=լտ. fluo • «բղխիլ, հոսիլ» բառերին)։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 75 հյ. բաղբանջել, հհիւս. belja «մռնչել», լիթ. bуlā«խօսք». հին պրուս. billīt «խօսիլ» բառերի հետ։ shout of encouragement or incitement, encouragement, comfort, incitement; • ՆՀԲ խրախ յոյս։ Տէրվ. Altarm. 92 խօսիլ, խոստանալ բառերի հետ՝ սանս. çans արմատից։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 բրա (=խրա) նախդի-րով՝ սանս. հվա կամ հու արմատից։ Հիւնք. խօսիլ բայից։ imperious, haughty, insolent, proud, arrogant, boastful, supercilious, braggart; • (ո հլ. ըստ ԱԲ. բայց չկայ վկայու-թիւն) «հպարտութիւն, համարձակութիւն» Պիտ. Նիւս. կազմ. «գոռոց, հպարտ. ամ-բարտաւան» Պիտ. Կղնկտ. որից խրոխ-տանաւ Եւս. պտմ. զ. 8, էջ 5. խրոխտիլ Սեբեր. Եւս. պտմ. 624. խրոխտումն Եւս. պտմ. դիւախրոխտ Յհ. կթ. ձիախրոխտ Յհ. կթ. խրոխտաձայն Նար. գրուած է նաև խո-բոխտ, խորոխտել Ոսկ. մ. ա. էջ 198։ • lusti, Zendsp. 92 ա զնդ. xru «սոս-կալի, ահաւոր լինել» ձևից դնում է հյ. խրոխել, որ թերևս պէտք է կարդալ խրոխտել։ Հիւնք. հանում է յոխորտալ բայից։ Markwardt (նամակ 1926 յունվ.) իրան. fra-uxta-ձևից, որ կազ-մուած է fra-մասնիկով՝ uxta-( he; • (ինքեան կամ ընքեան, ինքեամբ. ինքեանք, ինքեանց) «ինքը» ՍԳր. Եզն. Վեց-օր. զանազան դարձուածներով և ոճերով՝ ըստ ինքեան, այսինքն, ինքն ըստ ինքեան, ինքն առ-ինքն. ինքն յինքն, ինքն իսկ ևն. ո-րից ինքնին ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. Ագաթ. ինքնեակ Ղևտ. իե. 5, 11. դ. թագ. ժթ. 29, ինքնեկ Ա. մակ. ե. 19. ինքնանեռել «ոռնա դատել» Եփր. մատ. բ. 221. ինքնակալ Ա-գաթ. ինքնաբուղխ Վեցօր. ինքնակամ ՍԳր. Ոսկ. ինքնակաց Ոսկ. ես. Սեբեր. Եզն. ինք-նամատոյց Կոչ. ինքնատես Ագաթ. Կորիւն, ինքնիշխան Կոչ. յինքնաքարշումն Եփր. դտ. ևն. (ԱԲ ունի 231 ածանց՝ ինքն բառով)։ Յե-տին գրչութեամբ ինք ձևն ունին Խոսրովիկ, Արծր. Լմբ. Նչ. կան նաև ընքնագիր, ընքնի Եփր. համաբ. 115 ևն գրչութիւնները, նոր բառեր են ինքնաբերաբար, ինքնագոհ, ինք-նակամօրէն, ինքնակենսագրութիւն, ինքնա-պաշտպանութիւն, ինքնավարութիւն, ինքնա-վստահ, ինքնուսուցիչ, ինքնօգնութիւն ևն։ • Windisch. 34, Lag. Urgesch. 46. Müller SWAW 41, 155. Boрp, Gp. comp. I1 293, Տէրվ. Altarm. 63 և Նախալ. 22 ևն մեկնում են բառս՝ ին-ք-ն. արմա-տական մասը կազմում է ք, որի հետ • հմմտ. սանս. sva, զնդ. hva, xva, հպոս. uvā, յն. ἐ, fέο, fοι, fε, լտ. sui, sibi se, գոթ. seina, sis, sik, գերմ. sein, sich, հսլ. se, sebč, լիթ. sāvo, ալբան. vete, <հնխ. seuo-, suo-, suo-(Boisacq 208, Walde 754). -Boрp նախաւոր ին-մասը կցում է սանս. ana-ձևին. Տէրվ. Al-tarm. ին-=այն, որ նոյն է սանս. i-dam, ay-am ձևերի i, ay մասերի հետ։ Karolides Γλωσ. συγϰρ. 120 կապադովկ. ϰιϰιοῦ κιτιασὸ «ինքը, նա» բառերի հետ։ Հիւնք. կնիք բառից հանում է նիգ և ինքն։ Meillet MSL 9, 372 բառը վեր-լուծում է ին-քն, որի մէջ ին նոյն է համարում նո-յն բառի վերջի մասի և հնդիկ-իրանական im-, am-մասնիկ-ների հետ. անծանօթ է մնում -քն։ Բազմ. 1897, 591 համարում է ի դերանուա-նական արմատից՝ քն մասնիկով և ն յօդով։ Մառ, Гpaм. др. aрм. 152 ար-մատն է ի, որից է և իւր։ Patrubány, ormény tanulmányok (Budapest 1884) և SA 1, 197 իբրև իրն է քշում Boрp-ի մեկնութիւնը։ Pedersen, Ցուց. դեր. 41-44 ին-ք-ն, ուր ին և ն նոյն է ամենեք-ին բառի -ին մասնիկի հետ, իսկ ք= սանս. ča, լտ. que, որով ինքնին կամ ինքն ըստ ինքեան բառերի մէջ նոյն մասնիկը 3 և 4 անգամ կրկնուած է լի-նում։-Karst, Յուշարձան 413 թրք. kendu «ինքը»։ • ԳՒՌ.-Ախօ. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. Տփ. ինքր, Ալշ. յինք, Ջղ. չինքը, Ագլ. Ղրբ. ինք'ը, Հճ. Մշ. Տիգ. ինք, Մկ. Վն. ինք', Շմ. ի՛նք'ի.-հյց. զինքն ձևից են կազմւում Պլ. ինքըզինքը, Ակն. ինքըզին-քը, իքզինքը, Շմ. իզի՛նք'ի, Ռ. զինք, Սլմ. զինք՝, Ասլ. ըզինք, ըզի*, Ոզմ. զէ՞նք, Մրղ. զի՛նքm, որոնցից Ռ. Ասլ. Սլմ. Մրղ. և Ոզմ. ռործածւում են նաև իբր ուղղական. ինչ. Ռ. զինք էգավ «ինքը եկաւ», զինքը ձէձէ՛ «ծե-ծե՛ր նրան»։ Ինքնեկ բառի վրայ տե՛ս ան-կանել։ zool, ram; • ՆՀԲ (ոչխար բառի տակ) լծ. թրք. qօ-yun «ոչխար»։ Մորթման ZDMG 26, 563 իրար է կցում բևեռ. huzi, հյ. խոյ, ոչ-խար, թրք. qoc «խոյ» և quzu «գա-ռըն»։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 94 արևել. թրք. և չաղաթ. [arabic word] qoy «ոչ-խար»։ Տէրվ. Altarm. 104 խոյանալ համեմատում է զնդ. su «արագել» ձևի հետ։ Մասեաց աղաւնի 1864, էջ 29 խոյ ռառը xoy հնչել համարում է ռամիկ և պահանջում է նոյ, գոյ, հաճոյ են ձևե- • րի համեմատ կարդալ խօ։ Հիւնք. խոհ «կերակուր» բառից։ Jensen IF Anz. 14, 51 հաթ. x, xa (=xoli)։ Pedersen տե՛ս տակը ՓՈԽ։-Karst, Յուշարձան 419 և 427 թրք. qoy, qoč, qoyun, Մարտիրո-սեան ՀԱ 1926, 374 խոյանալ=կամիս. huij -a-mi «խոյանալ, վազել» բառի հիյ։ • ՓՈԽ.-Lag. Urgesch. 734 համարում է թէ Թալմուդի մէջ մտած եբր. [hebrew word] kōy օտա-րազգի բառը հայերէնից է։ Նոյնը կրկը-նում են նաև Lag. Arm. Stud. § 1002 և -իւբշ. 305։-Pedersen KZ 40, 200, ZDMG 57(1903), էջ 561 և Հայ. դր. լեզ. էջ 179-185 մի ընդարձակ քննութիւն ունի բառիս փոխառեալ ձևերի վրայ։ Pedersen նախ հայ բառը համեմատելով իռլ. cit, cetnait «ոչ-խար» բառի հետ՝ հանում է հնխ. qhoti ձե-վից։ Խոյ անցել է թուրք լեզուներին՝ ուղ. *koli և հյց. *kolin ձևերով. առաջինից լա-ռաջացած է Օրխանեան արձանագրութեան koi «ոչխար» բառը, իսկ երկրորդից՝ օսմ. qoуun «ոչխար», որից էլ մոնգոլ. xoni, xo-nin, մանչու. honin, թունգուզ. koγin. (Бy-дaговъ 2, 97 դնում է մոնգոլ. xoy «ոչ-խար»)։ Հնխ. qhoti ձևի մօտ կար նաև qho-tlu ձևը, որից յառաջացաւ հյ. *խոչ, որ յե-տոյ կորաւ։ Այս *խոչ բառից են փոխառեալ օսմ. qoc «խոյ», տրից էլ մոնգոլ. xuca, ման-չու. kóča, թունգուզ. kuca։ Հայ. *խոչ ստա-նալով ն յօդը և սրա առաջ չ ձայնը կակղե-լով՝ ձևացաւ խաշն<*խաչն. իսկ խ և ար մասնիկներով *խոչխար>*հոչխար>ոչխար. Կորած *խոչխար ձևից են փոխառեալ չաղա-թայ. kočkar և արևել. թրք. [arabic word] qočqar «խոյ»։ Կովկասեաններից աւար. kul, կազի-կում. ku «ոչխար» (աւելացնենք նաև կու-մուկ. koi «մաքի») կա՛մ ուղղակի հայերէ-նից են և կամ թուրքերէնի միջնորդութեամբ։ -Ըստ իս մատնանշուած բառերի մեծագոյն մասը պատահական նմանութիւն միայն ու-նի. հյ. ոչխար բառը կովկասեաններից փո-խառեալ լինելով՝ ինքնին ջնջւում են սրա վրայ հիմնուած ենթադրութիւնները և qoč-qar ևն ձևերի փոխառութեան տեսութիւնը։ Բրք. qoyun «ոչխար» բառի համար էլ հմմտ. չին. ❇ kao'-уang2 որ է «ռառնուկ»։ wing; • , ռ հլ. (գրծ. թևօք ունին Ղևտ. ա. 16 և Հռ. բ. 12. յետնաբար սովորական է) «թռչունի թև. ձկան լողակ, մարդու բազուզ, նաւի ղեկ» ՍԳր. փոխաբերութեամբ՝ «հովա-նաւորութիւն» ՍԳր. թև հողմոց «քամու թռիչ» ՍԳր. թևք երկրի «երկրի ծայրերը» Յոբ. լզ. 13. թև բանակի «բանակի գլխաւոր ռաժան-մունքները» ՍԳր. (այս իմաստի համար խօ-սել են Նորայր, Կորիւն վրդ. էջ 364 և Meil let MSL 18, 348 և ցոյց են տալիս՝ որ նոյն բացատրութիւնը գտնւում է նաև ասորերէ-նում և լատիներէնում. մեր բառը կարող է սրանից թարգմանուած լինել, բայց կարող է նաև անևախաբար ձևացած լինել. հվսո-տճկ. qol aγasə «բանակի մէկ թևի հրամա-նատար»). թև գառագղի «գառագեղի դուռը» Ճառընտ. թև տաճարի «տաճարի աշտարա-կը» Յայսմ. ոճով ունինք՝ թև արկանել «պաշտպանել» Եւագր. թև ի թև հարեալ «կից, շարունակեալ» Ոսկ. մ. գ. 16. որից թևակ «բազուկ, թև» Մծբ. «վրանի փեղկ» Ոսկ. մ. գ. 26. (Վարդանեան ՀԱ 1921. 404 կարծում է որ սրանց մէջ թևակ նշանակում է «ցանց»). թևակից Կոչ. էջ 404. թևակոխել «ջանալ, դիմել, ձգտիլ» ՍԳր. «մտածել, մը, տորել» Ոսկ. ես. 286. Մծբ. Եփր. ծն. «կըր-թուիլ» Ոսկ. պօղ. (Ի նա կրթեսցուք, ի նոյն թևակոխեսցուք. տե՛ս Թոռնեան, Հատրնտ. Վիեննա 1866. հտ. Ա. էջ 176). «ուսումնա-սիրել» Մագ. թղ. 113 (գրուած թևակոխել, թևախողել, թևախոշիլ տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 184). թևակուռ, թևամուխ Ա-գաթ. թևակցիլ Եզեկ. ա. 9. թևահանել Վեց-օր. 161. թևարկել Ագաթ. թևել «թռչիլ» Վե-ցօր. ը. Ճառընտ. Օրբել. էջ 274 (Առ անթիւ բազմութեան իսմայէլացւոցն՝ Լիպարտեան զօրքն ոչինչ երևէին, այլ իբր ջրտուս կամ զինաքաղս թևէին առ նոցա. -այստեղ թևել կա՛մ պէտք է ուղղել թուէին, ինչպէս ունի ՆՀԲ-ի գործածած օրինակը (տե՛ս ջրտո բառի տակ), և կամ պէտք է համարել մի նոր բառ՝ «շրջիլ, մօտերը պտտիլ» նշանակու-Արմատական բառարան-12 թեամբ). թևճակ «թիակ» Ոսկ. ղկ. արագաթև Ագաթ. լայնաթև Ոսկ. ես. մաշկաթև Վեցօր. մեծաթև Եզեկ. ժե. 3. երկթևեան Եւս. քր. թե-թևաթև Ոսկ. յհ. ա. 22. թևացել «թևերովը հարուածել» (թռչունների համար առուաձ հմմտ. աքացել) Վրք. հց. Ա. 91. թևանալ «քաջալերուիլ» (ճիշտ ինչպէս այժմ ունինք թև առնել) Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 14 (Որո՞վ օրինակաւ թևացեալ քաջալերեցաւ). երեքթե-ւան Խոր. ևն։ • Հիւնք. էջ 108 փետուր բառից և էջ 284 թի բառից։ Bugge տե՛ս թերթ բառի տակ։ Հիւբշ. 449 չի ընդունում։ Patru-bány SA 1, էջ 314 և ՀԱ 1908, 153 հյ. թևուկ ձևից փոխառեալ է դնում թրք. tayuk (բայց հին ձևն է taγuq1) և հունգ. tyuk «հաւ»։ Jensen ՀԱ 1904, 183 հաթ. tpa? ձևից։ Karst, Յուշարձան 415 մոն գոլ. dabi-debi, ճապոն. tobi, թրք. dai «թռչիլ»։ • ԳՒՌ.-Ջղ. թեվ (թռչունի). թեֆկ (շորի), Հճ. Մշ. Սլմ. Վն. թեվ, Ալշ. թեվ (մարմնի), թեֆք (շորի), Ախց. Երև. Կր. Սեբ. թէվ, Սչ. թեֆ, սեռ. թեվի «զգեստի թև» (մարդու թևը կոչւում է ձ'եռք), Գոր. Ղրբ. թէվ «թռչունի թև» (մարդունը կոչւում է կօ՜ռնը), Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. թէվ, Ասլ. թէ՛վ, Ագլ. Զթ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Ոզմ. Տիգ. թիվ, Տփ. թիվ (մարմնի), թիվք (շորի), Շմ. թէֆք և Ագլ. թիֆք, թիփք «հագուստի թև» (մարդունը Շմ. կըռնը)։ Նոր բառեր են թևաթափ, թևահարել, թևանի, թե-վանցուկ, թևաւորուիլ, թևք «խադողի կոտ-րակ», թևխաղ, թևլող, թևլաթ, թևըեկեր, բևթիակ, թևքաշ ևն։-Թև բառի նոր գաւա-ռական առումները տե՛ս իմ Գւռ. բառ. էջ 360։ Սրանց մէջ յիշելու արժանի է թև Լ Ղրբ. «ոչխարների հօտի գիշերային բաց-օթեայ մակաղատեղում պահապան շան հա-մար նշանակուած տեղը», թև դնել Լ. Ղրբ. «մակաղատեղում շան համար տեղ նշանա-կել». այս իմաստի հետ Մ. Նաւասարդեան, Մուրճ 1894, 443 համեմատում է վրաց. თევა թեվա (ვათევ վաթեվ, ვათიე վաթիե) «անքուն մնալ և հսկել հիւանդի մօտ կամ ա-ղօթքի համար» (Չուբին.2 555), որ սակայն վրացերէնով չի մեկնւում.-կապ չունի սը-րանց հետ վրաց. თეეი թեեի «ննջասե-նեակ», որի վրայ տե՛ս թևէ։ • «մի տեսակ փսխեցուցիչ դեղ». նորա-գիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Կալիսթ. 174 «Դարձուցեալ («փըս-խել») կամեցեալ զկարի շատ գինին՝ խընդ-րեաց թև, քանզի սովոր էր այսպէս առնել և Յուղղոս շաղախեալ դեղովն մատոյց նմա»։ knot, tie; • , ն հլ. (սեռ. -ճռան) «դժուարա-լոյծ հանգոյց. 2. դժուարութիւն. 3. դաւա-ճանութիւն, խարդաւանք. 4. կապանք, շըղ-թայ» ՍԳր. եփր. Ծն. էջ 42. հռ. էջ 29 և ա-տիմ. 235. Ոսկ. մ. գ 3. «կամք, խորհուրդ» Զգօն 45, 180, Եփր. Ա. 42, 140, 207, Բ. 255. Գ. 29, 235 (այս նշանակութիւնը ասորի ռնառռե համեմատութեամբ երևան հանեծ Վարդանեան ՀԱ 1914, 324), «դէմքի կամ մարմնի խորշոմ» Վրք. հց. «խաղողի շիւ» Տարօն. էջ 277, Առաք. պտմ. 346. Ուոճ. 177, Տաթև. ձմ. ճծա. ամ. էջ 113 ա. գրուած է նաև կնջիռն Եփր. համաբ. 61, կնջիւռն, կնջիւռ։ Որից չարակնճիո «չարակամ, չա-րախորհուրդ» Զգօն 241 (հմմտ. ՀԱ՝ անդ). մհյ. կոնջմիլ «մորթը կնճռիլ, կուչ գալ» (Նո-ռայր, Բառ. ֆր. 555 ա)։ Նոր գրականում ըն-դունուած է միայն կնճիռ ձևով, որից շի-նուած են կնճռիլ, կնճռոտ, կնճռոտել, դժուա-բակնճիռ ևն։ • Հիւնք. պրս. քիւնճ «գանգուր հերաց, րլորք չուանի, խորշոմ»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 97 կիրճ բառից։ • ԳՒՌ.-Ջղ. կնջեռ «խաղողի չանչ», Երև կնջէռ «խաղողը ճմլելուց յետոյ մնացած մասերը, խաղողի թթուած շրուանդ», Ալշ. Մշ. կռինջ և Խրբ. գռինջ «կապի՝ թելի խառ-նուք, ոլորք», Պլ. գռինջ «ճակտի կնճիռ»։ Նոր բառեր են կնճռակալել «երեսը խորշոմ-ներով լցուիլ», կնճոնած, կնճռնոտ «խոր-շոմներով ծածկուած», կնճռնոտացնել «դէմ-քը թթուեցնել», Ոզմ. կըռըմջվիլ «թելը՝ կա. պը խառնուիլ», նաև կռնճիլ, կռնճմիլ, կը-ռընճմոտիլ Խրբ., կռնճմտիլ Ակն., կռնչմտիլ Արբ. «կաշին կծկուիլ», Հմշ. գոինջ «թելի ոլորք»։ Էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբա-ռով՝ գըռինջլի «կռինճ ունեցող» (Բիւր. 1898, 790)։ balance; • , ո հլ. «կշռելու գործիք» ՍԳր. «կշռի թաթ կամ նժար» Պղատ. տիմ. «քաշ, ծան-րութիւն» ՍԳր. «քննութիւն, համեմատու-թիւն, դատաստան» Սեբեր. Ոսկ. յհ. «ոտա-նաւորի չափ» Երզն. քեր. «կենդանակերպի անուն» Վեցօր. Շիր. «հաւասար, համեմատ, զուգակշիռ, ուղիղ» Ղկ. զ. 34. Վեցօր. Ոսկ. ա. տիմ. ժե. Եւս. քր. «հաւասարապէս» Եւս քր. Եզն. Վեցօր. «հաւասարութիւն, համե-մատութիւն» Ոսկ. փիլիպ. և յհ. ա. 9. Սե-բեր. որից կշռել ՍԳր. Կոչ. Եւս. պտմ. և քը Եզն. կշռիչ Ագաթ. կշռարար «իրաւարար» Սեբեր. կշռաւոր Եփր. ել. կշռորդ ՍԳր. Սե-բեր. կշռոց Մծբ. կշռուած Ագաթ. կշռութիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1. հասարակակշիռ Վեցօր. հաւասարակշիռ Վեցօր. միակշիռ Ագաթ Վեցօր. պայծառակշիռ Ագաթ. զուգակշռել Փարպ. բարեկշիռ Պիսիդ. դրամակշիռ Ճառ-ընտ. Շիր. դատակշիռ Լմբ. առակ. դիւրա-կշիռ Լաստ. ծանրակշիռ, կշռադատութիւն (նոր բառեր) ևն ևն։ Գրուած է նաև կշեռ Սեբեր. Մանդ. Եփր. կարկտ. Զքր. կթ. մի-ջին հյ. կշիւռ Անսիզք 79, կշեռք REA 1, 243։ + եբր. [hebrew word] ︎ gšr արմատին+innս. բայց այսպիսի բառ չունի Gesenius17։ • ՆՀԲ կասկածով քաշ, քաշել բառից։ Հիւնք. կայսր բառից։ Justi, Dict. Kuι de, էջ 335 քրդ. kiš «կշիռ» ձևի դէմ է դնում։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. gisrinnu «լծակ, կշիռք», 405 սումեր. gušur, gusra «ձող, լծակ»։ Պատա-հական նմանութիւն ունի կաբարդին kišekk «կշիռք», kisekkən «կշռեւ»։ Ա. ղիղ մեկնեց Karst, Յուշարձան, 400. • + Առուր. gišrinnu «լծակ, կշիռք» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 234), սումեր. gu-šur, gusra «ձող, լծակ». -ասուր. բառը Scheil, Zeitsch. fur Assyr. 9, 218 կցում • ԳՒՌ.-Տփ. կշիռք, Ալշ. Մշ. Ոզմ. կշեռք. Վն. կշեռք՝, Ախց. Կր. կշէռք, Մկ. կշէռք. Ննխ. Սչ. գշէռք, Ակն. Զթ. գիշէռք, Սեբ. գի-շէ՝ռք, Հճ. գիշէրք, Սվեդ. գիշիռք, Ջղ. քշեռք, Ագլ. քշէրք, Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Մրղ. քշեռք, Սլմ. քիշեռք, Ռ. գշառք, Պլ. գիշառք, Խրբ. գիշmռք, Ասլ. գիշmռք, գիշmռ*, Սվ. շէռք։-Բայական ձևով՝ Վն. կշռել, Տիգ. գշռէլ, Ախց. կըշըռէլ, Ռ. գըշըռէլ, Հմշ. գըշը-ռուշ, Զթ. գը'շը՝ռիլ, գը'շռիլ, Սչ. գըշը-ռել, Գոր. Ղրբ. քշռել, Մրղ. քըշըռէլ, Ագլ. Շմ. քըշըռիլ, Ոզմ. կշռքիլ, Սլմ. քիշըռել, Ակն. գիշէռէլ, Ասլ. գիշէռէ՝լ, Սեբ. գիշէ՛ռէլ, Հճ. գիշէրէլ, Պլ. գիշառէլ, Խրբ. գիշmռէլ, Սվ. շէռքէլ։ Այս բոլորը երևան են հանում բացի կշիռ ձևից, նաև կշեռ, կիշառ։ Նոր բառեր են կշռան, կշռաքար, կշռօք ևն։ assembly, meeting; • , ի, ի-ա հլ. «հանդէս, ժողով, բազ-մութիւն, համախմբութիւն» Պիտ. Մամբր. Կոնկտ. որից կաճառանոց Ոսկ. եփես. 782. կաճառորդ «խմբուած մարդիկ» Ոսկ. եբր. 552. կաճառիլ «միաբանիլ, կենակցիլ» Ոսկ. յաւետ. 636. «հետը խօսքի բռնուիլ» Ոսկ. գծ. և ի կոյսն. Պղատ. օրին. կաճա-ռախիտ. Կղնկտ. կաճառական Մագ. բիւրա-կաճառ «բազմախումբ» Նար. խչ. երկնա-կաճառ Լաստ։ Գրուած կայ նաև կայճառ։ Արդի գրականի մէջ նշանակում է «գիտուն-ների ժողով, ակադեմիա»։ • ՆՀԲ «ուր կայցէ ճառ... որպէս թէ կաճ (թաղիք) առեալ, խիտ, հոծեալ»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 87 կապադովկ. kašurevo «գողանալ»։ Հիմնք. ճառ կամ ճամարտակ բառից։ saddle; • (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «գրաստի թամբ, կորդին» Ղևտ. ժե. 9. որից համետել «գրաստի վրաւ համետ ռնել» Ծն. իբ. 3. Դատ. ժթ. 10. նոր բառեր են համետաւոր, համետագործ։ • Հիւնք. պրս. āmādan «պատրաստել» բայից։ Սրմագաշեան. Արմէնիա ռում. ham, յգ. hamuri «ձի համետելու ամ-բողջ սարքը»։ coat, clothes, garb, attire, wearing apparel; • . ի հլ. (երբեմն նաև օ հլ. այս-պէս Ղևտ. ժա. 32՝ ի հանդերձոյ, Ագաթ. էջ 571՝ հանդերձով, Բուզ. ե. 6, զ. 4 (երիցս)՝ հանդերձոյ, ըստ քննութեան Նորայրի, Կո-րիւն վրդ. էջ 262) «զգեստ, հագուստ. 2. ծածկոց. 3. շոր, լաթ, քուրջ. 4. պատրագք տութիւն, սպաս, զարդ. 5. միասին, մէկտեղ» ՍԳր. (երկու իմաստը միատեղ՝ Եղբարբք իւ-րեանց հանդերձ ի հանդերձ բեհեղերէն. Նո-րագիւտ բ. մն. ե. 12), որից հանդերձել «պատրաստել, կազմել, յարդարել» ՍԳռ. Եւս պտմ. հանդերձեալ «ապագայ, գալիք, ա-պառնի» ՍԳր. Եզն. «պատրաստեալ, զար-ռարուն, պերճ» ՍԳր. հանդերձիկ Ագաթ. Ոսկ. եբր. ա. տիմ. փիլ. կող. հանդերձան «պատ-րաստութիւն» ՍԳր. Կոչ. 171. հանդերձաւ-րութիւն Գ. թագ. թ. 22. ոսկեհանդերձ Բ. մակ. ժե. 15. համահանդերձ Բուզ. մաշկա-հանդերձ Բուզ. մեկնահանդերձ Կոչ. 258 խորգահանդերձ Բուզ. կանանցահանդերձ Բուզ. խոշորահանդերձ Մաշտ. զուգահանդեր-ձեալ Ոսկ. յադամ. հանդերձակալ, հանդեր-ձապան, հանդերձատուն, հանդերձավահառ (նոր բառեր) ևն։ • -Մեկնութիւնը տե՛ս Դերձակ բառի տակ։ • Աւետերեան, Քերակ. 106 համ «կից» +դարձ կամ դիրս, իբր «համանգա-մայն»։ ՆՀԲ համ դարձ կամ համայն տարաց։ Böttich. Arica II dhar արմա տից աճած է դնում։ Lag. Urgesch. 641 drh արմատից՝ իբր զնդ. handərəza-«տոզակ, կապոց»։ Spiegel, Huzw Gram. 190, 191 զնդ. handərəza-։ Mül-ler SWAW 42, 254 սանս. drh, զնդ. də-rəz արմատից։ Justi, Zendsp. 318 ա զնդ. handarəzan ձևի տակ է դնում։ Bugge IF 1, 449 հայ. ձորձ դնելով հը-նագոյն *դորձ ձևից, այս վերջինը հա-մարում է հան-դերձ բառի հետ նոյն, որով երկուսն էլ ընդունում է բնիկ հայ և ո՛չ թէ փոխառեալ։ Այս խնդրի վրայ աւելի երկար, յատկապէս Lidén-ի կար-ծիքը՝ տե՛ս Դերձակ բառի տակ։ Հիւնք. համ մասնիկով պրս. տէրզ արմատից։ • ԳՒՌ.-Ալշ. հանդ'երձ՝, Սեբ. հանդ'էրց, Երև. Ոզմ. Սլմ. հանթերց, բոլորն էլ «կրօնա-ւորի զգեստ» իմաստով, հետևաբար գրա-կանից փոխառեալ. այսպէս նաև Ախց. հան-դ'էրձ'անք «քահանայի զգեստաւորութիւն»։ discourse, harangue, oration, sermon, allocution; • , ի հլ. «խօսք, ատենաբանութիւն, երկար գրուածք, նկարագրութիւն» ՍԳր. Եզն, Կոչ. 82. Ոսկ. մ. ա. 3. որից ճառել ՍԳր. Եւս. քր. ճառատել Կոչ. 275. ճառագրել Ե-ղիշ. անճառ ՍԳր. Վեցօր. Եւագր. անճառու-թիւն Ագաթ. անճառական Ագաթ. հակաճա-ռել Անյ. պերիարմ. կանխաճառեալ Աթ. դըժ-ուարաճառ Սկևռ. Լմբ. ընդվայրաճառ Նար. Մծբ. ճառախօս, ճառախօսութիւն, բաժակա-հառ, աւարտաճառ (նոր բառեր) ևն։ • lusti, Dict. Kurde, էջ 226 քրդ. zahr «խօսք» բառի դէմ դնում է հյ. ճառ. բայց երևում է թէ նոյն քրդ. բառը ո։ թէ «խօսք», այլ «ի կողմանէ» նշանա-կութիւնն ունի։ Canini, Et. etym. 195 սանս. kära «օրհներգ» բառի հետ։ Հիւնք. ճամարտակ բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 204բ բառ և տառ բառերի հետ համարում է բնաձայն։ Patrubány ՀԱ 1907, էջ 305 աճել բայից։ Մառ ИАН • 1912, 597 վրաց. մճեվրի «պերճախօս», ճորի «բամբասանք, շատախօսութիւն» բառերի հետ։ • ԳՒՌ.-Երև. Մշ. Շմ. Ջղ. ճառ, Ասլ. Ննխ. Պլ. Սեբ. ջառ «բանախօսութիւն» անշուշտ գրականից են փոխառեալ. այսպէս է նաև հակաճառութիւն՝ որ արտասանւում է հաջա-գառութիւն (Ատն. Ակն. Պլ.). հարազատ է միայն Խն. ճէօռք «զրոյց, սուտ պատմու-թիւն, հէքեաթ»։ • ՓՈԽ.-Ուտ. čar «ճառախօսութիւն»։ Ու-նինք արևել. թրք. [arabic word] jar «յայտարարու-թիւն, վաճառատան մէջ ծախու ապրանքը բարձրաձայն յայտարարել», [arabic word] iar-č1 «փողոցի շրջուն վաճառական, որ ապ-ռում է». չաղաթայ. [arabic word] čar «ճիչ, բացա-գանչութիւն», ❇ [arabic word] ǰarang «արձա-գանգ», ❇ [arabic word] čarlamaq «կոչել, հը-րաւիրել», ❇ [arabic word] ǰarəlmaq «հրատա-րակել, հրապարակել», [arabic word] կամ [arabic word] jar «աղմուկ, ձայն, կոչ, յայտարարութիւն, պատգամաւոր», քումուք. čarlamak «թըռ-չունի ճռուողել», թրք. [arabic word] ǰar «կոչումն, յայտարարութիւն», [arabic word] ǰarjar «շա-տախօս», նաև սրանցից փոխառեալ պրս. [arabic word] ǰar «պատգամ, լուր», [arabic word] ǰārǰī «համբաւաբեր, պատգամաբեր, մունետիկ», ն. ասոր. jar «յայտարարութիւն»։ Բայց այս բառերը հայերէնի՞ց են փոխառեալ, թէ պա-տահական նմանութիւն միայն ունին։ Ըստ Будaгsвь 2, 323 սրանց բոլորի մայր ձևն է մ.նդոլ. dzar, որով այդ բոլորի նմանու-թիւնը պատահական է դառնում։-Յայտնա-պէս Կիլիկեան բարբառից է փոխառեալ թրք. գւռ. Տ. jor «խօսք ընել» (Բիւր. 1899, 798)։ grease, fat, tallow; • . ո հլ. (յետնաբար նաև սեռ. -ի) «ճրագու, պարարտութիւն, մսի եղ» ՍԳր. «ձէթ, ձիթաիւղ» Զքր. կթ. Նար. «գէր, պա-րարտ» Փիլ. լին. ա. 60. Իրեն. ցոյցք, էջ 67 (Հա 1911, 178).-որից ճարպովին ՍԳր. ճարպապարարտ Մծբ. ճարպաւոր Վրդն. երգ. և ծն. ճարպաւորական Նար. ճարպութիւն Մեսր. եր. ճարպոտ, ճարպալի (նոր բառեր)։ • = Պհլ. ❇ čarp «պարարտ, իւղոտ. կակուղ, փափուկ» բառից. սրա հետ նոյն են պրս. [arabic word] čarb «պարարտ, իւղալի», čar-bi «ճաոաաւոր», čarbis կամ čarvis «մոր-թի տակի մսի գնդակները», jarh «ճարպ. իւղալի ուտելիք», բելուճ. čarp «պարարտ», čaroi «գիրուց, պարարտութիւն», պազենդ. čarw «կակուղ, ողորկ, փափուկ», աֆռան cōrb, օսս. čarv «կարագ» (Horn § 436). պարսկերէնից է փոխառեալ նաև թրք. červis ամ č̌evriš «ճարպ»։-Հիւբշ. 188։ effort, endeavour, attempt, study; • ՆՀԲ լծ. հյ. ձիգ և թրք. sσqə «սեղմ», səqəntə «նեղութիւն», ček-mek «քա-շել», jeng «պատերազմ» (տե՛ս ճըգ-նութիւն բառի տակ)։ Մորթման ZDMG 24. 80 ևն թրք. səqəntə, ZDMG 31, 417 բևեռ. zikuni։ Հիւնք. տքնիլ բայից։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 ոգ>ոյօ արմատից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ჭიგო ճիգո «նեցուկ, յե-հն»։ • ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ճրկնել, Ոզմ. ճըկնիլ. Ախց. Կր. ճքնիլ, Մրղ. ճրքնէլ, ճըյհնէլ, Սչ. ջըգ'նել, Խրբ. ջըգ'նիլ, Զթ. ջը'գ'նիլ, Ննխ. Պլ. Սեբ. ջըքնէլ, Շմ. Տփ. ճըքնվիլ, Ղրբ. հըք'նվէլ, Ռ. ջըքնիլ, Սլմ. ճըյհնել, Ասլ. ջը*նիլ.-ճգնաւոր բառի ձևերն են՝ Մշ. ճրկ-նավոր, Մկ. ճքնաւոր, Ջղ. ճքնավոր, Երև. Կր. ճքնավօր, Սչ. ջգ'նավօր, Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. ջքնավօր, Ագլ. Տփ. ճքնա՛վուր, Ղրբ. ճիքնա՛վըէր, Զթ. ջիգ'նmվիւր, Սեբ. ջըք-նավէր, Վն. ճըյհնավոր, Սլմ. ճըյհնmվոր, Մրղ. ճըքնավըիր, ճըյհնավըիր, Ասլ. ջը*նա-վէ՝օր, Շմ. ճըքնօօր։-Ատն. ունի ջըքնավօր «ճգնաւոր», ջըքնէլ էթմէք «ճգնել»։-Նոր բառեր են ճգնոց «ճգնարան», ճգնիկ (Rivo-la) «ճգնաւոր փոքր և խոնարհ», ճգմանուկ «անխօս մանուկ» (?), ճգտալ Եւդ. «չափա-զանց նեղը մնալ», ճգռտել Մղ. «ճիգ ու ջանք գործ դնել»։ • «սկիզբն». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 197։ cf. Համբաւ; • , ի-ա հլ. «ուրախութեան ձայն՝ աղաղակ» Ա. մն. ժե. 28. «անուն, համբաւ» ՍԳր. որից հռչակ հարկանել «անուն հանել» Մրկ. ա. 45, Բ. կոր. բ. 14. հռչակել Ագաթ. Փարպ. հռչակեցուցանել Ոսկ. բ. տիմ. հըո-չակական Ագաթ. հռչակաւոր Ագաթ. բարե-հռչակութիւն Ոսկ. յհ. բ. 37. բազմահռչակ րահռչակ Կիւրղ. գնձ. տխրահռչակ (նոր բառ)։ • = Բնաձայն բառ. ծագում է հ ձայնից՝ ռ զօրացուցիչ մասնիկով, չ ածանցականով և -ակ մասնիկով. ձևի համար հմմտ. խռչակ բառը, ինչպէս նաև կռչել, ճռչել, շռիչ, շռիճ, սռիչ, խռչափող, խռչոտիլ. իսկ արմատի հա-մար հմմտ. հնչել, հռնչել բառերի տակ յիշ-ուած ձևերը։-Աճ. • Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 85 պրս. [arabic word] farǰ «արժանաւորութիւն, պատիւ, յարգանք»։ Հիւնք. հառաչել բայից։ Վե-ոի մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ 1899, 204բ։ angel; • , ի-ա հլ. «սուրհանդակ, թղթա-տար, պատգամաւոր. 2. առաքեալ, մարգա-րէ, նախակարապետ. 3. կանխայայտ նշան-4. երկնային հրեշտակ» ՍԳր. Ոսկ. ես. «ոգի, բարի դև» Պղատ. օրին. գրուած է նաև հրըշ-տակ Վեցօր. էջ 33, 94, 199 (երեք անգամ), հրիշտակ Եփր. ա. կոր. 59, 61. գաղ. 131. որից հրեշտակութիւն «պատգամաւորութիւն» ՍԳր. հրեշտակօրէն Կոչ. հրեշտակապետ Յուդ. 9. ա. Թես. դ. 15. (որ և գրուած հրեշ-տապետ Անկ. գիրք առաք. 310), հրեշտակա-գնաց Եւս. քր. զուգահրեշտակ Նիւս. երգ. և կազմ. համահրեշտակ Ճառընտ. ևն։ • -Պհլ. *frēštak բառից, որ թէև չէ աւան-դուած, բայց հմմտ. մանիք. պհլ. [hebrew word] frištag «մարգարէ, հրեշտակ» (Salemann, Manicháische Stud. ЗАН 8, 119), պրս. [arabic word] firesta, նորը՝ [arabic word] firista «հրեշտակ», հպրս. *fraišta-և զնդ. fraēš, ta-«պատգամաւոր». բուն նշանակութիւնն է «ուղարկուած, առաքեալ» և ծագում ի fra-մասնիկով՝ aēš-«շտապել, շարժու-մի մէջ դնել, ուղարկել (զօրք, բանակ ևն)» բայից (անց. դերբ. išta-). ձևի հա-մար հմմտ. հպրս. frāišayam «ուղարկեմ», սանս. prēšayati «ուղարկել» (Bartholomae 975, Horn § 8196*), իսկ իմաստի զար-գացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] ma-lāk «հրեշտակ. 2. դեսպան», բուն «ուղար-կուած» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 72 և 110), ինչպէս նաև չեչէն. elča «մարգարէ», որ թրք. ︎ elči «դեսպան» բառն է։ Պրս. բառից փոխառեալ են նաև բելուճ. p'irištaγ, ուտ. faršta (Մ. Լ. Բարխուդարեանց, Առուա-նից երկիր, էջ 93), քրդ. firište։ Հայերէնի մէջ հրեշտակ համապատասխանում է իրան. firešta (>*հիրեշտակ) ձևին.-պհլ. *frēstak տալիս է *հրէշտակ>հրիշտակ, իսկ նորա-գոյն firišta(k) ձևը տալիս է հիրիշտակ >հրշտակ. երկուսն էլ գործածական միայն գաւառականների մէջ-Հիւբշ. 184։ • Schroder, Thesaur. 44 հանում է հուր բառից՝ մեկնելով «ignis flamminus» ըետ ակնարկութեան Սղ. ճռ. 4. «Ո՞ արար զհրեշտակս իւր հոգիս և զպաշ-տօնեայս իւր ի հուր կիզելոյ»։ Ուղիդ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատելով պոս-ֆէրիշթէ բառի հետ. նոյնը նաև ՆՀԲ։ Peterm. 22, 26 պրս. firistāda «ուղար-կուած» ձևի հետ։ Ուղիղ են մեկնում Böttich. Horae aram. 31, Arica 76, 253, Lag. Urgesch. 152, Spiegel, Huzw. Gram. 190. Müller SWAW 38, 572 են։ Գ. կ., Արշալ. արրտ. 1843, л 130 մեկնում է հուր+շատ կամ շուտ • +ակ։ Տէրվ. Մասիս 1882 դեկտ. 15-16 և Լեզու, էջ 152-5 նախաձևը դնում է պրայստակ, ուր պրա-նախդիր է, իս. իշ (անց. ընդ.) և ակ մասնիկ։ Պարոն-եան, Բանաս. 1900, 172 զնդ. սրաօշա և պրս. ֆէրիշթէ ձևերի հետ։ Ալիշան, Հին հաւ. 202 հրաշք բառից և կամ հուր + եշտ (ինչ. զաւեշտ)։ • ԳՒՌ.-Ջղ. հրեշտակ, Ագլ. Ախց. Երև. հրէշտակ, Սչ. հրէշդագ, Տիգ. հրէշդmգ, Տփ. հրիշտակ, Ալշ. հրիշտագ, Մշ. հրիշտակ, հի-րիշտակ, հրշտագ, Ակն. Պլ. Ռ. Սեբ. հրիշ-դագ, Հմշ. հրիշդագ, հռըշդագ, Ղրբ. հրի՛շ-տակ, հրի՛շտրակ, Ննխ. հրիշտագ, հրըշտագ, Զթ. հիյիշդօգ, հիրիշդոգ, Հճ. հmյէշտօգ, Սվեդ. հրէշդիւգ, Կր. հրըշտակ, Խրբ. հրշդագ, Ասլ. հրշդագ, հրշդայ, Եդ. հրըշտէկ (Գաբի-կեան, Ամէն. տարեց. 1922, 325), Գոր. Շմ. ճրըշտրակ, Շմ. հարաշտարակ, Ոզմ. Վն. խը-րէշտակ, Մկ. Վն. խրիշտակ, Սլմ. խրըլտակ, Մրղ. խռըշտակ։ Նոր բառեր են հրեշտակա-կոխ, հրեշտակամորթ, հրեշտակամակարդ։ horse; • , ո հլ. «ձի» ՍԳր. Սեբեր. որից ձիա-կան Եւս. քր. ձիագլուխ Եւս. քր. ձիահալուծ Բուզ. ձիամարտիկ Սեբեր. ձիակերպ Եւս. քր. ձիանդամ Եզեկ. իգ. 20. ձիաստան «ախոռ» պիծակ» ՍԳր. Ոսկ. ես. Վեցօր. 175. ձիար-կել Ոսկ. մ. ա. 9. ձիարձակ Ագաթ. ձիացուլ Եւս. քր. այրուձի, այրևձի ՍԳր. ձիան Փարպ. երկձի Ես. իա. 9. Եւս. քր. սպիտակաձի Բ. մկ. ժա. 8. միաձի Եւս. քր. Բուզ. չորքձիք Եւս. քր. մեկնակաձի Անյ. պերիարմ. վագե-րաձի Խոր. աշխ. անձի «առանց ձիու» Միխ. աս. 296. երագաձի Ուռհ. կիսաձի Սահմ. ևն։ Նոր բառեր են ձիաբուծութիւն, ձիազոհ, ձիասպատակ, ձիավարժութիւն, ձիատածու-թիւն ևն։-Հմմտ. նաև դզի։ • = Բնիկ հայ բառ. հնխ. g'hēyos ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] háya «նժոյզ», որ ծա-գում է հնխ. g'heyos կամ g'həyos ձևից։ Ոմանք սրանց հետ միացնում են նաև սանս. ǰihītē «ոստնուլ, թռչիլ», հսլ. zayeci «նա պաստակ», լիթ. žáidžiu «խաղալ», լտ. hae-dus «ուլ», հբգ. geiz, գերմ. geiss «այծ» ևն (հնխ. g'hiados «այծ» ձևից), բոլսրը իբրև բխած «ցատկել» ընդհանուր գաղափարից (Walde, էջ 359, Pokorny 1, 527, 544, 546)։ -Հիւբշ. 470։ • Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրբոց. հտ. Բ. էջ 39 լտ. cavallarius բառին կցում է հյ. ձիաւր<ձուար։ Klaproth, Asia • >ol. 104 ձի=լէզգ. ču «ձի»։ Ինճիճ-եան, Հնախ. Գ. 21 ձի հանում է ի բնա-ձայնից։ Ճիշտ մեկնութիւնը տուաւ նախ Windisch. 13. նոյնը նաև Gosche 72, Böttich. ZDMG 1850, 357, Arica 65, Lag. Urgesch. 737, Müller SWAW 38, 578, Տէրվ. Նախալ. 81, Եազրճեան, Մա-սիս 1885, 863։ Վերջինս կարծում է թէ ձի բառի նախնական հնչումն է դզի. իսկ սրա տեղ թի, դի, դիւ ձեռագրական ձևերը կեղծ են։ Մորթման ZDMG 31, 417 բևեռ. zikuni «ձիական»։ Karoli-des. Րλ. συγϰρ. 81 սանս. acva, լիթ. aszva, հսաքս. ehu և մանաւանդ կա-պադովկ. ἔϑιο «ձի» բառի հետ։ Հիւնք. հեծանել բայից։ Jensen ՀԱ 1904, 183 հաթ. dēio, dyio։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, ծան. 25, 38, 50 պհլ. սուսիա «ձի» բառից (որ է սակայն ասոր. [syriac word] ︎ sūsyā «ձի»). իսկ ձիա-ւոր= [arabic word] asūbār կամ ❇ suvār «հեծեալ» պրս. ձևից։ Erckert, Die Spr. d. kauk. Stammes, էջ 112 հյ. ձի փոխառեալ է համարում հիւս. Կով-կասեան լեզուներից։ Τ'apaя, Oбъ oт-нощ. aбхазcк. яз. (1912), էջ 49 ափ-խազ. աչը «ձի»։ Մառ, ИАН 1913, 328 և 1917, 329 վրաց. զխենի, ափխազ. աչը, ավար. չի «ձի», որոնց նախա-պատմութեան վրայ տե՛ս իր Cpeд. ne-peдвиж. էջ 19։ Նոյն ЗВО (1925), էջ 682 չեչէն. din, ինգուշ. də «ձի»։ Պա-տահական նմանութի։ն ունին կովկաս-եան մի խումբ նմանաձայն հոմանիշ-ներ. այսպէս՝ ավար. լակ. չու, վար. ու-չի, ուրչի, կուբ. ուչա, ուչէ, չէրքէզ. չը, կայ. իրչի, ուրչի, ակ. խիւր. ուրչի, աբ. կաբ. շասր. šu, šu, šəy, ši, ափխազ. աճ. աչչիւ, սվան. čaz, čaaž (յգ. čaar «ձիեր»), վրաց. լազ. մինգր. ցխենի. ինգիլ. ցխեն։ Pictet բ. տպ. Ա. 427 ձիաւոր = սանս. açvavā̄ra հոմանիշի կրճատ ձևն է, որից էլ փոխառեալ է արաբ. uswar «ձիաւոր»։ ՒՌ.-Ալշ. Ակն. Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Հճ. • Մշ. Ջղ. Սեբ. ձ'ի, Ագլ. Տփ. ձի, Ննխ. ձի, յօ-դով՝ ձինը, ձիյը, Գոր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. ծի, Ոզմ. ձ'է, Ռ. Սչ. զի, Խրբ. ձ'ին (յօդով՝ ձինը, սեռ. ձ'իու, յգ. ձ'իան), Պլ. ձին (սեռ. ձինի, յգ. ձինէր, յօդով՝ ձինը), Զթ. ծը՝, ձը՝, Սվեդ. ձ'էն, Տիգ. ցիան (գոր-ծածւում է իբր եզակի, սեռ. ցըյնի), Մրզ ծայ (ըստ Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, 325)։-Նոր բառեր են ձիաբեռ, ձիագող, ձիաթոկ, ձիակ, ձիակոճկիկ, ձիակոճղեզ ձիանոց, ձիատէր, ձիաւորի, ձիաւորել, ձիա-ւորուիլ։ • ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ քրդ [arabic word] deilezzi (Alemont-ի և Roudbari Oazvin-ի մօտ՝ Richvend կոչուած քրդերի լեզւով) «էգ ձի» (ըստ Chodzko), որ կազ-մուած է քոդ. deil «էգ» և հյ. ձի>zi բառե-րից (տե՛ս Justi, Dict. Kurde, էջ 199)։ free, independent; • , ի-ա հլ. յետնաբար նաև ի հլ. «ազնուական (իբրև հակառակը՝ շինական, ծառայ բառերի). 2. անկախ, ինքնիշխան, ազատուած, արձակ» ՍԳր. Եզն. որից ազա-տել ՍԳր. ազատեցուցանել Յհ. ը. 36, Գաղ. դ. 31. ազատանալ Հռ. զ. 20. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. մտթ. ազատաբերան «համարձակա-խօս» Կոչ. 192. ազատախօս Ոսկ. ես. ազա-տութիւն ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. անազատ, Ոսկ. մտթ. անազատիկ Ոսկ. մ. ա. 20. ազատա-գունդ Ագաթ. Բուզ. ե. 1. ազատակոյտ Ագաթ. ձերբազատ Մխ. դտ. ազատանի Բուզ. ազա-տազն «ազատազգի» (նորագիւտ բառ) Փոնց. 115. ազատասէր, ազատասիրութիւն, ազա-տամարտ (նոր գրականի մէջ)։ Նոյնից է նաև ազատքեղ (բոյսը) «լտ. petroselinum, տճկ. մաւտանօս, պրս. ջէվհէրի, ռուս. neтрущ-ка» Գաղիան. որ կազմուած է ազատ և քեղ բառերից (վերջինս ունի և քեղ-ա-կարոս). իբր ազատ՝ վայրի քեղ (Տէրվ. Altarm. էջ 81)։ • = պհլ. āzat «ազատ, ազնուական», āzá-tān «ազատանի», պրս. [arabic word] āzād «ազատ», [arabic word] āzāda=հյ. ազատակ, զնդ. āzāta, որ րածուած է նաև բազմաթիւ ուրիշ լեզունե-րում. ինչ. քրդ. azad, āzā, զազա. azád, թրք. [arabic word] azad «արձակ», azadlama «ազա-տագրեալ», չերք. azad, օստյաք. āsad, չաղաթայ. [arabic word] azade «ազնուական, նուրս». վրաց. ազատի «ազատ», ազատոբա «ազա-տութիւն», գաազատեբա «ազատել», թուշ. ազատ և թուրքերէնի միջոցով՝ բուլգար. սերբ. azat, նյն. ἀζάτος, ἀζάτιϰος. -Հիւբշ. 91։ • թրգմ. Ասողիկի, 1864, էջ 254 (ար-տատպ. Истор. М.Хорен. 1893, էջ 304) ազ «ազն, ազգ»+զատ < պրս. zad բառերից։-Ազատ է նաև Մա-սիս լեռան ածականը. Յազատն ի վեր ի Մասիս. (վիպաս. երգ). այս վերա-դիրը բացատրելու համար տրուած են զանազան մեկնութիւններ, ՆՀԲ հաս-կանում է «արձակ, ընդարձակ, բարձր», Մ. Թաղիադեանց, Ճանապարհորդ. ի Հայս. Կալկաթա 1847, Ա. 168, «մայր ասատեալ յերկանց ծննդեան իւրոյ.. արգանդ լեալ նորածին սերնդոց զարմիս մարդկութեան»։ Աստղիկ Արևելեան, 1855, թ. 1, էջ 10, «այս ածականը Նո-յի ան գագաթը տապանը մնալով ազա-տելէն է»։ Կոստանեանց, Հայ հեթ. գր. 1879, էջ 17, «մեզ այնպէս է երե-վում թէ ազատ=զնդ. уazata «պաշտելի բառն է» ևն։ Այս բոլորը անտեղի մեկ-նութիւններ են. ազատ Մասիս նշանա-կում է «ազնուականն, ազատազգին ։ • ՓՈԽ.-Ըստ Bugge հայերէնից են եռաա-ռեալ գոթ. azētizō =յն. εύϰοπώτερον «հեշ-տագոյն», azêtaba=յն. ήδέως «սիրով», Բ. Կոր. ժա. 19 (մեր թրգմ. մտադիւր), Ատիմ. և, 6 յն. ή σπαταλῶσα (հայ թրգմ. գիրգ այ-րին)=գոթ. sō wizōndei in azētjam.-Bugge ցոյց է տալիս, թէ այս բառեոռ ա-րիշ գերմանացեղ բարբառներում չկան, տրուած ստուգաբանութիւններն էլ գղհա-ցուցիչ չեն, ուստի ենթադրում է թէ գոթ, azēts «դիւրաւ» փոխառեալ է հյ. ազատ ձևից։ Այս բառի մեջ ա-երը երկար էին, ինչպէս ցոյց է տալիս իրանականը. գոթա-կան լեզուն t ձայնից առաջ a չունէր, ուս-տի վերածեց e՝ պահելով երկարութիւնը, իսկ առաջին a-ն դարձաւ կարճ, որովհետև շեշտից առաջ գտնուելով՝ արդէն հայերէ-նում կարճ էր հնչւում։ (Այս բոլորը տե՛ս IF 5, 168-80, թրգմ. ՀԱ 1895, էջ 229,,-Իբր հայերէն բառ յիշում է Կոստանդին Պերփերոժէն. ὅνϰατα τὴν τῶν'Ἀρμενίων διάλεϰ-τον ἀζατον ἐϰάλουν «զոր հայերէն բարբառով ազատ կոչեն» (տե՛ս Du Cange 31)։ • «բազմաս-տեղք, բոյլք համաստեղութիւնը» Հին բռ. Ճառընտ. Վրք. և վկ. ա. 682. -երկու ձևերից մին սխալ գրչութիւն է։ • Բառ. երեմ. էջ 7 գրում է ալասուն և մեկնում է «բազմատաղ»! Ալիշան, Հին հաւ. էջ 114 մեկնում է «Սայլն» (Մեծ արջ)։ saddle; • , ի-ա հլ. «համետ» Ոսկ. մ. գ. 6. Բուզ. (գրուած է թամպ Զքր. սարկ. Ա. 17). «կենդանու ազդրը» Ա. թագ. թ. 24. Եզն. որիα թամբել «համետել» Մխ. դատ. Ուռհ. Կաղ-անկտ. «սանձել» Ճառընտ. թամբահարել Բրս. մրկ.-բառիս երկու նշանակութեանց համար Lidén, Arm. Stud. էջ 44 համեմա-տռում է հյ. բարձ և բարձք ձևերը և նախնա-կան նշանակութիւնը համարում է «բարձը, ազդրը»։ • Տէրվ. Altarm. 41 թումբ, թմբիր, թըմ-րիլ, ստամբակ ևն ձևերին է ևռում։ Հիւնք. ամպ բառից է հանում։ Liden, Arm. Stud. 44 իբրև բնիկ հայ՝ կցում է հիսլ. pamb «ուռած, տկռած, յղի», հաւ-tetiva «լար», նորվ. temba «լցնել, խրց-կել», լիթ. tempiú «հիւսել», լտ. tempus «ժամանակ» ևն բառերին, որ կրկնում են նաև Walde 769 և Persson IF 35, 208։ • ԳՒՌ.-Սչ. թամբ, թամք, Ալշ. Գոր. Եσև Ղրբ. Տփ. թամք. Մկ. Վն. թամք. վերջիննե-րի մէջ թամք (այս ձևով ունի արդէն Առաք. պտմ. 82) ծագում է թամբք յոգնակի ձևից՝ բ-ի անկումով. բոլորն էլ նշանակում են քհամետ». կորած է «ազդր» նշանակութիւ-նը։-Գաւառականների մէջ նոր կազմուած իմաստներ են՝ Խտջ. «լեռան գագաթի վրայ հարթ տեղ», Մշ. «սայլի ամբողջ կազմածը՝ բացի սեռից և անիւներից»։-Նոյն բառն է նաև գւռ. թափ «վէգի մէջքը, այն է ուռած մասը», որից էլ ունինք՝ prison; • , ի-ա հլ. (գրուած նաև զընդան, զնտան՝ ը-ով կամ տ-ով) «բանտ» (նոր գրա-կանում «ստորերկրեայ մութ բանտ») Եղիշ. է, էջ 107. Նար. էջ 36, 236, Վրդն. ծն. որիռ զնդանարգել «բանտարկեալ» Երզն. քեբ. զնդանել «բանտարկել» Կաղկանտ. հրտր. էմ, էջ 91. Շապհ. 71. զնդանաւոր «բանտար-կեալ» (գրուած զընդաւոր) Ոսկիփ։ • = Պհլ. ❇ z(i)ndān, zendan «բանտ», zēndanpān «բանտապան», պրս. [arabic word] zindān «բանտ»։ Բառիս ծագումը անստոյգ է. Horn § 671 դնում է զնդ. *zaē, nadāna ձևից, իբր թէ նախնական նշանա-կութիւնը լինէր «զինարան»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև քրդ. [arabic word] zindān, զազա zeindān, թրք. zəndan, սերբ. zendan, zin-dan, zondan «զնդան», օսս. zjndon «դը-ժոխք», ասոր. [arabic word] zendānīq «բանտա-պետ» (Brockelm. 97 a)։-Հիւբշ. 151։ • ԳՒՌ.-Առհասարակ գործածւում է զնդան ձևով, որ կարող է նաև նոր փոխառութիւն լինել թուրքերէնից. բայց ունինք նաև Հմշ. կնդօն, Զթ. զօնդօն, զօնդոն. փոխաբերաբար նշանակում է «մութ տեղ», և ասւում է օր. Պլ. մութ-զնդան, Ղրբ. մթէն-զնդան ևն. army, host, soldiery, militia, soldiers, forces, troops; • , ու, ա հլ. (եզակիում գլխաւորապէ։ գործածւում է ու հլ. յոգնակիում ա հլ. բայց շատ անգամ կայ յգ. սեռ. զօրուց, մէկ ան-գամ եզ. գըծ. զօրաւ Դան. ժա. 13. սակայն ո՛չ բնաւ զօրի, յետնաբար կայո հլ. գըծ. զօ-րով, զօրովք) «ուժ, զօրութիւն» Բ. մակ. ժդ 45 Դան. ժա. 13. «զօրք, զինւորների խումբ» ՍԳր. Բուզ. որից զօրանալ «ուժեղանալ, սաստկանալ» ՍԳր. զօրութիւն «ուժ, ազդե-ցութիւն, ներգործութիւն, զօրք, հրաշք, հրեշ-տակները» ՍԳր. զօրացուցանել ՍԳր. Եզն. զօրագլուխ ՍԳր. զօրագոյն ՍԳր. Եզն. զօրա-ժողով ՍԳր. Բուզ. Եւս. քր. Կոչ. զօրական ՍԳր. Կիւրղ. թգ. զօրանիստ Բուզ. զօրավիգն Սգր. Եւս. քր. զօրավար ՍԳր. զօրաւոր ՍԳր. զօրեղ Բ. մակ. ժե. 17. զօրել Ես. ծ. 2. Եզն. անզօր ՍԳր. Ոսկ. Եզն. մեծազօր Գ. մակ. ե. 7. Վեցօր. Ոսկ. Եզն. Կոչ. Ագաթ. Եւս. քր. բազմազօր Բուզ. Կոչ. հեծելազօր ՍԳր. Եւս քր. զօրօգուտ «զինակից» Եւագր. 99։ Նոր գրականի մէջ զօրաբանակ, զօրագունդ, զօ-րախումբ, զօրակոչ, զօրահանդէս, զօրահւա-մանատար, զօրանոց, զօրանց, զօրաշարք, զօրապետական, զօրապետութիւն ևն. տես և հզօր։ • = Իրանեան փոխառութիւն է հմմտ. զնդ. ❇ zavarə «ուժ, զօրութիւն», հպոս. *zayar-? պհլ. պազենդ. [other alphabet] zōr «ուժ, զօ-րութիւն», պրս. [arabic word] zōr «ուժ, զօրութիւն, կարողութիւն, բռնութիւն», zōrāvar «ուժեղ. զօրաւոր»։ Այս բառի բուն ծագումը անյայտ է. բայց հմմտ. զնդ. zavah «ոյժ, զօրութիւն», ինչ. zavarə aojasča «զորութիւն և ուժ» (Horn § 674 bis և Bartholomae 1689)։-Մեր բառը ենթադրում է *zawr ձևը, որ գըտ-նըւում է հին պրս. *zavar-և պհլ. zor ձևերի միջև։ -Իրանեան բառը փոխառութեամբ տարածուած է նաև Հնդկաստան, Կովևաս և մինչև Բալքանները. օր. քրդ. աֆղան. բե-լուճ. zor «ուժ, զօրութիւն», զազա zor «ու-ժեղ», հինդուստ. zor «ուժ, կորով, կարողու-թիւն», zorawur «զօրաւոր», գնչ. zor «ուժ կարողութիւն», zoralo «զօրաւոր», ուտ. զօր «ուժ», թուշ. ზორა զօրա «զօրաւոր», արևել թրք. կամ չաղաթայ. zor «ուժ, բռնութիւն, զօրեղ, զօրաւոր», zorlamaq «ստիպել, մի բան բռնի անել, բռնադատել», օսմ. zor «ռժուառ. ոռնութիւն», zorlu «բռնի, խիստ», բուլգար, zor, ալբան. čorre, corro, միջին ռում. zore. նյն. čοε, Հόρι, արաբ. [arabic word] τur «ուժ, բռնութիւն, խելք, իմաստութիւն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 881)։-Հիւբշ. 152։ • ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Տփ. զօրք «զօրութիւն» (օր. Աչքիս զօրքը պակսեր է. Զօրքի՛դ մեռնիմ, Ս. Սարգիս). Ջղ. զօրել, Երև. Պլ. զօրէլ «կարողանալ, ձե-որնհաս լինել, ուժը հասնիլ», Տփ. զօրութին, զօրիղ, զօրացնիլ, Սեբ. զօրավէր (ած. Ա. Ածածնի), Երև. Սչ. զօրություն, Շմ. գօրու-թուն, Սեբ. զօրութիւն, Ոզմ. զօրութին, Ախց. զօրութեն, Զթ. զօրութը՝ն.-Սլմ. զանազա-նում է զէօրք՝ «զինւոր» և զէօրս «զօրու-թիւն»։-Նոր բառեր են զօրնդեղ, զօրտուն, զօրքով «զօրաւոր»։ Նոր փոխառեալ ձևեր ևն զօռ «բռնութիւն», զօռով «բռնի» ևն, որոնք բոլոր բարբառներում էլ կան։ • ՓՈԽ.-Հայերէնից են փոխառեալ վրաց. ზორვარი զորվարի «զօրավար», արաբ. [arabic word] zirvāra, յգ. [arabic word] zarāvarā, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 875 մեկնում է «յու-նական բանակի սպարապետ». պէտք է հաս-կանալ մեր զօրավար բառը, որ թերևս յու-նաց մէջ էլ գործածական էր. կամ թէ արաբ-ները լսել են այն հայազգի զինւորներից որոնք հայ զօրավարների հրամանատարո։ւ-թեան տակ Յունաց կայսրութեան արևելեան բանակաթեմն էին կազմում։ Կամուսի պրս. թարգմանութեան մէջ՝ էջ 322 նոյն բառը սխալ է գրուած [arabic word] zarazara, փոխա-նակ [arabic word] zarāvara։ Ուտ. zärävär մի սրբատեղիի անունն է. իսկ zor «ուժ, զօրք»։ arm, weapon; • , ու հլ. (սեռ. զինու. յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ.) «զէնք, զրահ» ՍԳր. Բուզ. Եփր. թուոց. Ոսկ. մտթ. ա. 13, որից՝ զէնընկէց (առանց փոփոխման) Ա. մակ. ե. 43. Խոր. Արծր., զինեալ Հռ. է. 23. Փարպ. Սեբ., զի-նուոր ՍԳր. (հնագոյն *զէնու-ւոր ձևից, ուր որ ձայնաւորի պատճառաւ աւելորդ էր ա յօդա-կապը, ըստ Meillet, MSL, 18, 251. սխալ է Patrubány, SA, 1, 213, որ զինուոր համա-րում է ժողովրդական ձև, փխ. զինաւոր), զինուսրական Կորիւն, զինուորակից Փիլիպ. բ. 25. Փիլիմ. 2, զինուորիլ ՍԳր., զինակի։ ՍԳր. Եւս. քր., զինապետ Նորագիւտ ա. մը-նաց. ժ. 5, անզէն Ոսկ. ես., գերանդազէն Բ. մակ. ժգ. 2. մեկնակազէն ՍԳր., ձիազէնք Պիտ., մենազինեալ Բ. թագ. իբ. 30, ոսկիազէն Բ. մկ. ժա. 8, պատենազէն Ա. մկ. զ. 39. Բուզ., գաղտազէն Մխ. դտ., ապազէն «անզէն» Պիտ. Նար. Լմբ. սղ., զինահարիլ Կիւրղ. ղկ. Թէոդ. մայրագ., անզինահար Թէոդ. մայրագ. հետաքրքրական է մանաւանդ գինեզէն «հար-բած, գինով» Գ. մակ. ե. 1, 5. Ոսկ. մ. բ. 23։ -Նոր բառեր են'զինավաճառ, զինարան, զի-նավարժութիւն, զինուորակոչութիւն, զինուո-րագրութիւն, զինակոչ, զինագործարան ևն։ • = Պհլ. [arabic word] zen, պազենդ. zin, զնդ. zae-na «զէնք», որոնց հետ նոյն են պհլ. azena-var «անզէն», *zēnā̄var «զինուած», զնդ. zayan «զինեալ», zayōtəma «սպառազէն», zaya «կահ և կազմած, կռուողի զէնքերը» (Bartholamae, էջ 1650, 1666), սանս. [other alphabet] hi, [other alphabet] hinoti, դերբ. [other alphabet] hitá «ար-ձակել, նետել, քշել», [other alphabet] heti «արձակե-լու բան, նետ, սլաք և ընդհանրապէս զէնք» աւելի հեռաւոր համեմատութիւնները տե՛ս գայիսոն բառի տակ (Walde, 331)։ Իրա-նեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [arabic word] zai-nā, ն. ասոր. zeinā «զէնք»։-Հիւբշ. էջ 151։ • Klaproth, Asia polygl. 106 պրս. se-na «սրով զարնել»։ ՆՀԲ զեան բառի՞ց. ըստ եբր. զինա՝ է զէն և վահան (իմա՛ [hebrew word] āzen, որ է «զենք»)։ Böttich ZDMG 1850. 354, Arica, 76, 245, Lag. Urgesch. 981 սանս. jayana «հեծելա-զօրքի զէնք». Spiegel, Litter. 467 և Huzw Gram. 190. Justi, Zendsp. 119 զնդ. zaēna։ Պրս. zīn բառի հետ համե-մատած են Böttich. Horae aram. 41, 105. Lag. Urgesch. 981, Spiegel, Huzw. Gram. 189-191. սակայն այս բառը «համետ» նշանակութիւնն ունենալով՝ բնաւ կապ չունի մեր բառի հետ։ Մորթ-ման, ZDMG, 26, 512 և 31, 418 զէն բառի հետ է կապում բևեռ. Zinuarci ձևը։ Հիւնք. զենուլ «մորթել» բայիզ։ Brunnhofer, BВ, 26 (1901). 106 նոյն է համարում նաև վեդ. sina «զէնք», իբր sign, mark; • = Պհլ. *niš բառից, որ թէև աւանդւած չէ իրանեան գրականութեան մէջ, բայց նրա գո-յութիւնն են ապացուցանում՝ հայերէնից ջոկ՝ իրանեանից փոխառեալ ասոր. [syriac word] nišā «նշան, դրօշ, նշանակութիւն, պատահումն, նպատակ, օրինակ, նիւթ» և քրդ.❇ [arabic word] niši «նշան, ցուցմունք»։ Սրանց հետ հմմտ. նաև նշան, նշանակ։-Ոմանք ասոր. [syriac word] nisa, [arabic word] nisā «նշան» բառը կցելով եբր. [arabic word] nēs «նշան, իբր նշան տնկուած ձող», արամ. nissā, nesā «նշան, հրաշք» բառերին, հա-մարում են բնիկ սեմական, փոխառեալ ա-սուր. nišu «կանգնեցնել, բարձրացնել (ձեռք. աչք՝ յաղօթս, յերկինս)» ձևից (տե՛ս Gese-nius17, 507, Delitzsch, Assyr. Hndwb. 485)։ Այս պարագային հայը փոխառեալ կլինի ա-սորականից։-Հիւբշ. 204, 312։ • ՆՀԲ մոազ. նի՛շի։ Windisch. 42 սեմ. nēs ձևից։ Lag. Ges. Abhd. 66 ničyu արմատից, որ անցել է ասորերէնի։ Հիւնք. նշան բառից։ sitting posture; • , ո հլ. «նստուածք, դիրք, զետեղ-ման ձև» Օր. ժա. 30. Ոսկ. գաղ. Եփր. թգ. «կայան, աթոռանիստ քաղաք» Ագաթ. «ստազուածք, կալուած» Եզեկ. խե. 7. խը. 21. որից նստիլ «նստիլ, բազմիլ, հանգչիլ» ՍԳր. Եփր. ել. յես. «բնական պէտքը հոգալ» Դատ. ռ. 24. նստել «կծկել, ամփոփել, փոք-ռացնել» Սեբեր. նստոյ տեղի «յետոյք» Ա. գաթ. Եւս. պտմ. երկայնանիստ Խոր. թագա-ւորանիստ Եղիշ. Խոր. զօրանիստ Բուզ. լայ-նանիստ Ագաթ. Վեցօր. գեղեցկանիստ Փարպ. Խռռ. յռանիստ Մծբ. ստուերանիստ Ագաթ. գահանստիլ Ճառընտ. մեծանիստ Վեցօր. նաւանոտտեան Փիլ. նստակլոր «սև բզէզ» (նորագիւտ բառ) Նոր վկ. էջ 317.-զ նախ-դիրով՝ զնստագոյն «աւելի ցած» ՍԳր. զնըս-տուկ «ցած» Եփր. վկ. արև. 38. զնստուցա-նել Գ. մակ. գ. 13. Ոսկ. Եզն. ևն։ Սխալ ձև է նստիք «գահաւորակ» Ոսկ. եփես. ի., որ ըստ լաւագոյն օրինակի՝ պէտք է կարդալ նստի «նստում է» (տես Հիւնք. էջ 92 և ՀԱ 1911, 175)։ • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. nizdo-ձևից, որ կազմուած է ni մասնիկով՝ պարզական sed-«նստիլ» արմատի ստորին zd-ձայնդարձիռ-Պարզ արմատն են ներկայացնում սանս- [other alphabet] sad, [other alphabet] sidati «նստիլ», sá-dah «ևայան, տեղ». զնդ.. ❇ had, հպրս-had «նստեւ», զնդ. և հպրս. hadis «բնակա-րան, պալատ», յն. ἔζομαι «նստիլ», ἔδος «նստարան, կայան», լտ. sedeo «նստիլ», sedo «հանգստացնել», հիռլ. saidim, կիմր. seddu, հիսլ. sitja, գոթ. sitan, հբգ. sizzen, գերմ. sitzen, անգլսաք. sittan, անգլ. sit. հոլլ. zitten, լիթ. sédu, sédmi «նստիլ, նըս-տեցնել», հսլ. sšdčti, ռուս. cидeть «նստիւ». հպրուս. sīdons «նստած», այսպէս նաև հսլ-saditi «տնկել», ռուս. caдъ «պարտէզ», cвдло «համետ, թամբ» ևն, իսկ ni-ով աճած ձևեր են սանս. [other alphabet] nisīdati «նըս-տում է», [other alphabet] nīdá-«դադար, կայան, թըռ-չունի բոյն», զնդ. ❇ nišhiδai ti «նստում է», հպրս. niy-a-sadayam «նըս-տուցանել», պհլ. [other alphabet] nišastan, պրս. [arabic word] nišastan «նստիլ», [arabic word] nišinam «նստիմ», սոգդ. nista «նստած», լտ. nīdus, հբգ. nest, անգլ. nest, միռլ. net, կիմր. nуth, կորն. neid, լիթ. lizdas, լեթթ liozda հսլ. gnézdo, ռուս. rнъздo «բոյն» ևն ևն (Walde 518, 695, Horn § 1633, Boisacn 685, 215, 217, Trautmann 200, 259, Berne ker 313, Pokorny 2, 483-486, Ernout-Meil. let 878-9)։ Այս նոյն արմատից են ծագում դարձեալ հյ. ատեան, հեծանել. տե՛ս և տե-ղի։-Հիւբշ. 178։ • Ուղիղ մեկնութիւնը մտածել է նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. նիշէսթէն ձևի հետ։ ՆՀԲ նիստ՝ արմատը ստ, ըստ. եստ, իստ, աստ, ստան ևն, ի բազում լեզուս. որպէս և սանս. նիշդա՛ «բնա-կութիւն».-նստիմ՝ պրս. նիշէսթէն... լտ. սէտէ՛րէ, յն. էտրա՛օմէ և գա՛թիմէ, գաթի՛ զօմէ, այսինքն ըստ կամ ի ստոր զետեղիլ։ Windisch. 42 սանս. niêad-Böttich. ZDMG 1850, 359, 188, Arica 89, 450 սանս. nišad, պրս. nišastan։ Lag. Urgesch. 406 զնդ. nis-haδ-։ Mül-ler SWAW 38, 571, 595 և 66, 275 սանս. ni-sad կամ հին իրան. nišasti ձևից։ Justi, Zendsp. 318 զնդ. had արմատի տակ՝ ծանօթ ձևերի հետ։ Պատկ. Из-cльд. 105 յատկապէս նստիլ=աֆղան [arabic word] nāstil։ Հիւբշ. KZ 23, 13, 16, 33 հնխ. sad, sed արմատներից, իսկ Arm. Stud. § 220 վերի ձևով։ Տէրվ. Նախալ. 110 ծանօթ ձևերի հետ՝ հնխ. sad ար-մատի տակ։ Հիւնք. 146 նստիլ՝ համա-բոտեալ երաստան բառից կամ պրս. նի-շէսթէն։ Ա., Բազմ. 1901, 335 ո՛չ թէ ni+ sed, այլ ni+sta «ցածր կանգնիլ». • ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. նստել, Սչ. նսդել, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. նստէլ, Ախց. Կր. Ագլ. Մկ. Շմ. Սվեդ. Տփ. նստիլ, Ակն. Ասլ. Խրբ. Պլ. Սեբ. Տիգ. նսդիլ, Հմշ. նսդուշ, Ռ. նսթիլ, Զթ. նը'սդը՝լ, Հճ. նmս-դել. -(Զթ. նախաձայնը միջին ատամնակա-նին նմանուելով՝ դառնում է նաև դը'սդը՝լ). -նոր բառեր են նստելատեղ, նստելիք, նստկան, նստման, նստուածք, նստուկ, նըս-տոտել։ machine, engine; • , ի հլ. (սովորաբար յոգնակի գործածուած) «գործիք, կազմած, մանաւանդ պատերազմական գործիք» ՍԳր. «խորաման-կութիւն, նենգութիւն» Ոսկ. մ. բ. 16. Ագաթ. գրուած է նաև մենքենայ, մենքանայ Սոկը. 446, 502, մքնայ Ուռհ. էջ 355. արդի ոռա-կանի ընդունած ձևն է միայն մեքենայ։ Այս բառից են մեքենայել «խորամանկութեամ» հնարել, նենգել» ՍԳր. Բուզ. (որ և մեքենել Կնիք հաւ. 315), մեքենայագործ Իմ. ժե. 4. մեքենայանալ Եւագր. Եփր. աղ. սեքենաւոր Սեբեր. 193. Եփր. եփես. 151. Իգնատ. թղ. 68. մեքենայաւրութիւն Ոսկ. մ. բ. 24 կամ մեքենատրութիւն «հնարք, վարպետութիւն» Ոսկ. մ. բ. 12. Բուզ. բազմամեքենայ Լմբ. մատ. 97. անմենքենայ Ոսկ. յհ. ա. 45։ Նոր գրականում մեքենաբար, մեքենագէտ, մեքե-նագիտութիւն, մեքենագործ, մեքենականու-թիւն ևն։ • = Յն. μηχανή «ամէն տեսակի վարպետ հնարք, միջոց, հնարագիտութիւն, ճարտա-րութիւն, մեքենայ, նենգութիւն», բայական ձևով՝ μήχαναω «արուեստով հնարել, շինել, խորամանկութեամբ գործել», արմատական ձևը μήχος «միջոց, հնարք, ճար», որ կապ-ւում է գոթ. magan, հհիւս. mega, հբգ. ma։ gan «կարենալ» ևն բառերի հետ. արմատը հնխ. māgh, məgh-(Boisacq 636), որից նաև հսլ. moga, mošti, ռուս. моry, անգլ. may, գերմ. mógen (Kluge 334)։ Յոյն բառը փոխառութեամբ տարածուել է բազմաթիվ լեզուների մէջ, ինչ. լտ. machina (յառաջա-ցած դոր. μαχάνα ձևից. հմմտ. Meillet Fsq. lat. էջ 89), որից իտալ. macchina, ֆրանս. machine, գերմ. Maschine (1695 թուից, ֆրանսերէնի միջոցով, ըստ Kluge 321), ռուս. машина, ասոր. [syriac word] mē-xane (յունարէնից, Brockelm. lex. syr. 185). թրք. [arabic word] makina ևն։ Թէև -այ վերջաւորող բառերը սովորաբար փոխառեալ ևն ասորերէնից, սակայն այս բառը նրանց կարգից չէ, որովհետև վերջաւորութիւնը չի յարմարում աս. ē-ին. մեքենայ փոխառեալ է ուղղակի յն. բառի յոգնակի μηχαναι ձևից։ -Հիւբշ. էջ 365։ • Ուղիղ մեկնեցին ՆՀԲ, Windisch. 8։-Տէրվ. Altarm. 78 կցելով հյ. մանգ, խո-րա-մանկ, պրս. mang, գոթ. magan, հսլ. могь, можещи, моштн «կարե-նալ» ևն ձևերի հետ, շատ ապահով չի գտնում որ մեքենայ յունարէնից լինի փոխառեալ։ Հիւնք. մանգղիոն բառի՞ց։ Հիւբշ. Ուս. փոխ. բառից 34 շեշտում է որ ասորերէնից փոխառեալ չէ, իսկ Müller WZKM 8, 285. թրգմ. ՀԱ 1894. 295 ասորի է համարում։ middle, midst; • , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «մէջտեղը» ՍԳր. «մարդու մէջք» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «մէջը, կէսը» ՍԳր. Ագաթ. «արգանդ» Ոսկ. ես. էջ 365 (եզակի գործածութեամբ). որից ընդ մէջ, ի մէջ, ի միջի, ի միջոյ ՍԳր. Ոսկ. Կիւրղ. ել. Եզն. միջամուխ Ոսկ. Վեցօր. Կորիւն. Սեբեր. միջամուտ Բ. մակ. պ. 15. միջապատ «գոգնոց» Ոսկ. ես. միջավայր Վեցօր. միջատ Վեցօր. միջին ՍԳր. միջնանիւ Կոչ. միջնաշխարհ Բուզ. միջնորդ ՍԳր. մի-ջոց ՍԳր. Եւս. պտմ. միջօրեայ ՍԳր. Եւառր. ընդ-միջել ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. ընդմիջաշա-ւիղ Ես. ծը. 12. միջնաբերդ Բուզ. բերդամէջ Ագաթ. բանակամէջ Բուզ. աչամէջք Պիտ. լեռնամէջ Խոր. արծր. խորամիջոց Վեցօր. թիկնամէջք Սղ. կէ. 14. երկնամիջակ Զքր. կթ. Միջագետք ՍԳր. և սրա հակառակը՝ գե-տամէջք Եփր. եբր. (ՀԱ 1912, 554, ինչպէս կայ բերդամէջ, աշխարհամէջ, փողոցամէջ, քաղաքամէջ)։ Առանց ձայնաւորի փոփոխու-թեան ունինք՝ մէջօրեայ ՍԳր. Մծբ. Կոչ. մէջերկրեայ Խոր. մէջափայտ Տօնակ. մէջ-գետին Ագաթ. Բուզ. ե. 24. Ոսկ. կող. 619. Մանդ. իզ. 191 (նորագիւտ բառ, որի վրայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 245), մէջքաղաք «հրապարակ» Բ. մակ. ժ. 2 (Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 72)։ Նոր բառեր են միջազ-գային, ազգամիջեան, միջամասնիկ, միջա-մասնկաւոր, միջամտել, միջամտութիւն, միջանկեալ, միջանցք, միջարկութիւն, միջ-կուսակցական, միջնադարեան, միջնարար. միջնորդաբար, միջնորդչէք, անմիջական, անմիջապէս, ընդմիջում ևն։ • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mḗdyos ձևից. միւս գառանոներն են սանս. mādhya-, má̄dhyam, գնչ. maǰaš, զնդ. maiδya-, maiδyana-առս. պհլ. miyān, քրդ. maiyān, զազա mуāni, աֆղան. manǰ, miyan), բելուճ. niyām, օսս. medag, midāg, յն. μέσσος, μέσος, τὸ μέσον, ւտ. medius. medium, գոթ. midǰis, հբգ. mit-ti, գերմ. Mitte, հհիւս. miδr, անգսք. midd, անգլ. mid-, հսլ. mežda, meždu, հռուս. мe-жи, ռուս. между, գւռ. ռուս. мeжу, գաւ-medio-, կիմր. mewn, հիռլ. mcdón ևն, որոնք բոլոր նշանակում են «մէջ, միջև, մէջ-տեղը» (Pokorny 2, 261, Walde 472, Boi-sacq 629, Trautmann 173, Ernout-Meille։ 570, Horn § 1004, Kluge 333)։-Հիւբշ. 474. • Klaproth. Asia pol. 103 գերմ. mitte ևն բառերի հետ ուղիղ համեմատեց։ ՆՀԲ ւծ. հյ. մէտ, յն. ωέσος լտ. medium ևն։ Peterm. 22, 35 աֆղան. miyanὶ, սանս. madhya։ Windisch. 10, 23, 39 սանս. madhya, պրակր. maǰja, լտ. medius։ Սրանց համեմատ են նաև Böttich., Mü̈ller. Justi, Bopp ևն։ Karolides Γ︎. συγϰρ. 93 միջուկ կցում է յն. μιϰρός «փոքրիկ», կապադովկ. μίτςιϰο «փոք-րիկ» և լտ. mica «փշրանք» բառերին։ Սրմագաշեան, Արմէնիա միջոց բառը համեմատում է ռում. mуloc հոմանիշի հետ։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. maš «կէս, կտրել, բաժանել»։ • ԳՒՌ.-Խրբ. Մշ. մէջ՝, Ալշ. Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Զթ. Կր. Հճ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. մէչ, Ասլ. մէչ, մէշ, Ոզմ. մեչ, Սվեդ. միչ, Հւր. մէօջ, Ղրբ. մաչ, Ագլ. մաջ, մանջ.-2. Ախց. Զթ. Կր. Հճ. Ննխ. Վն. Տիգ. մէչք (սեռ. Տիգ. միչmց, Վն. մէճmց, Զթ. մօչօց, մօ-չոց), Ջղ. մէչկ, Տփ. մէչկ, մէճկ, Սչ. մէչգ՝, Ոզմ. մեչք, Մշ. մէճկ, Սվեդ. միչք, Ռ. մէշք, Խրբ. Պլ. Սեբ. մէշգ, Ասլ. մէշգ, մէշ*՝, Գոր. Երև. Շմ. մէշկ, Մրղ. Սլմ. մէշկ', Ագլ. Ղրբ. մաշկ, Հմշ. մէչ (եզակի ձևով. ինչ. մէչս ցաւի կու «մէջքս ցաւում է»).-3. Ազլ. մ'աժ-նակ «միջնակ», ինչպէս և Ղրբ. մա՛ժղօլ «մէջի կողմը», մինչդեռ մա՛շկիւս «մէջ կոյս, մէջը»։-Թրքախօս հայոց մէջ ունինք Ատն մուօջուգ «հացի միջուկ»։-Նոր բառեր են մէջալի, մէջալուծ, մէջակալել, մէջաւոր, մէջ-կապ, մէջքացաւ, մէջքատել, միջաբեր, միջա-մատիկ, մատնամիջի, միջան, միջանոց, մի-ջացու, միջհան, միջնակ, միջնառ, միջնաքար, միջնոց, միջտանք, միջքալեղ, շէնամէջ, գիւ ղամէջ, մարդամէջ, տնամէջ, մշնղուռ, մի-ջուկ ևն, ևն։ • ՓՈԽ.-Վրաց. მიჯნა միջնա «սահման», მემიჯნავე մեմիջնավե «սահմանակից, հա-րևան».-բոշայ. մանջը «մէջը», մանջուել «ապրիլ», մանջուած «յղի».-Թրք. գւռ. Կր. Kar-meς «Քարմէջ» (յատուկ անուն է. «Նի-խախէն 5 վայրկեան հեռու ապառաժի մը մէջ գտնուած խոռոչն, որ ժամանակաւ բաւական երկայն ճամբայ մըն է եղեր, բայց ետքէն գոցուեր է քարերուն իյնալովը». Բիւր. 1898, 627)։ -Կովկասեան լեզուներից ունինք խունս. և ջար. māčo, անցուգ. maç «մէջք». որոնք պատահական կարող են լինել։ honour, token of esteem, homage, glory; • , ո հլ. (կայ նաև -տուի, -տուէ) «պատիւ, փառք, պարծանք, մեծ անուն և աստիճան. 2. պարգև, ընծայ, նուեր. 3. պատուի տեղ, աթոռ. 4. իշխանական պսակ, գլխին կամ կրծքին կապելու շքանշան» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Եփես. և ես. Սեբեր. Եւս. ատմ. (4րϰ նշանակութեան համար տե՛ս Պատկ Maтep. II. 2). «5. պատուաւոր (իբրև ած.)» խոր. բ. 8. (Հրաման տայ քաղաքացեաց մարդկան արգոյ և պատիւ լինել քան զգեղջ-կաց). «6. համառօտագրութեան ❇ նշանը». Պատիւն որ է քաշն՝ որ ի վերայ երկու գրոյն դնեմք, որոշէ զանունն Աստուծոյ ի պիտակ անուանց աստուածոցն (Գէորգ վրդ. սկևռ. Մեկն. ես. տե՛ս Ոսկ. ես. էջ 256 ծան.)։ Այս արմատից են պատուել ՍԳր. Ոսկ. եփես. և մ. բ. 26. պատուական ՍԳր. Կիւրղ. թգ. պատուաւոր Գծ. իե. 23. Եղիշ. պատուակալ Բուզ. անպատիւ Ոսկ։ մտթ. զուգապատի։ Ոսկ. յհ. ա. 28. մեծապատիւ ՍԳր. Ոսկ. ես Ագաթ. Կոչ. Բուզ. յառաջապատուել Ոսկ. լհ, ա. 34. հասարակապատիւ Եւթաղ. 131. Ոսկ. մ. ա. 19. հանգիտապատիւ Բ. պետ. ա. 1։ Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Սեբեր. միապատիւ Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. ես. նոր բառեր են պատուանուն, պատուանշան, պատուարժան, վսեմապատիւ, վերապատուելի, պատուա-խնդիր, անպատուաբեր, պատուականապէս, պատուազգած, պատուազուրկ ևն։ • -Պհւ. *patiy հոմանիշից, որ թէև աւանղ-ուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում նորա-գիւտ սոգդ. ptβy, ptβy', ptβyw, *pat9hayə «պատիւ» ձևերը։ • MSL 10, 16 հպրս. pātuv «պաշտպա-նում է»։ Müller MZKM 11, 206 հպրս. *patibā, սանս. pratibhā «հաճոյք»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 29 պհլ. pātfrās «պատուհաս» բառից՝ ras վան-կի անկումով։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Gauthiot MSL 19, 128։ • ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Տփ. պատիվ, Ալշ. Մշ. Շմ. պադիվ, Սչ. բադիւ (կարդա՛ badiu), Ասլ. Զթ. Խրբ. Պլ. Սեբ. բադիվ, Տիգ. բmդիվ, Ննխ. բադէվ և թրքախօս հայերից Այն. բադիվ. իր բուն իմաստը կորցնելով՝ սովորաբար նշանակում է «հիւրին ի պատիւ ուտելեղէն հանելը». այսպէս յատկապէս Այն. Ջղ. «հանդէս, խնջոյք, հարկինք», Ննխ. «կնունքի առթիւ տրուած հացկերոյթ»։ • ՓՈԽ.-Վրաց. მატივი պատիվի «պատիւ, յարգանք, փառք, արժանաւորութիւն, տիտ-ղոս», ბატივი წირილისა պատիվի ծիրի-լիսա «գրքի լուսանցք, գրի վրայ պատիւ», ❇ა︎οოსანი ჭუა պատիոսանի քուա «պատ-ուական քար, գոհարեղէն», უძატიო ուպա-տիո «անպատիւ», უმატიოხნება ուպ-տիոսնեբա «անպատւութիւն», საცაატიო սա-պատիո «յարգելի», მატივება պատիվեբա, ბატიება պատիեբա «ներողութիւն, պատ-ուել, ներել», გაუძატიურება գաուպատիու-րեբա «անպատուել», ბატივიუცემა պա-տիվիուցեմա «պատուել», մինգր. მატიიმო-⦿ემა պատիիշի-ցեմա «պատուել», թուշ. ბატივ պատիվ «պատիւ, յարգ», գնչ. pativ, patibu (ըստ Vaillant), patib, patuv, pa-kiu, paciu, pasipa, pač̌i (ըստ Պատկ. Ды-ганьi էջ 47) «պատիւ», ուտ. պատիվ «պա-տիւ»։ cause, author; • , ի-ա, ո հլ. «պատճառ. 2. ա-ռիթ. 3. պատրուակ. 4. յանցանք» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. և մ. ա. 13. Եւս. պտմ. եփր. թգ. Ագաթ. յաճախ անեզական է գործածւում, ինչ. Զի նա առաջին պատճառք և ճշմար-տութեան պատճառք. Ոսկ. ես. էջ 382. որիղ պատնառել ՍԳր. Եզն. պատճառաւոր Եզն. պատճառանք ՍԳր. Եւս. քր. Բուղ. եիր. ղևտ. պատճառախնդիր Եզն. տօնապատնառ Յիշատ. Ոսկիփ. կամ պատնառնամակ տօ-նից «տօնապատճառ» (նորագիւտ բառ) Յի-շատ. 1267 թ. (Շողակաթ, էջ 31), անպատ-ճառելի «անմեղ» Տիմոթ. կուզ, էջ 287. խօ-թապատնառ «սուտ հիւանդ ձևացած» Բուզ. յոգնապատճառեան Նար. կենապատնառ Պիտ. բարեպատճառ Օրբել. գերաաատճառ Մաքս. պատնառաբանել, դրդապատճառ (նոր բառեր) ևն։ • Müller SWAW 38, 588 paiti-նախ-դիրով պրս. č̌āra «միջոց, ճարակ» ռա-ռից։ Հիւնք. պրս. badkār «չարագործ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 154 պատ մասնիկով՝ ճառ «խօսք» բառից։ • ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Մրղ. Շմ. Ջղ. Տփ. պատճառ, Կր. պաճճառ, Սեբ. Տիգ. բադջառ, Ննխ. բադջառ, բաջջառ, Երև. Մկ. պաճառ, Մշ. պաջառ, Սչ. բաջառ։ Որից պատճառա-ւոր Երև. Ղրբ. Ննխ. Տփ. «յղի»։ Թրքախօս Հայոց մէջ՝ էնկ. badǰar կամ badjar' «իբր փաստ խօսուած մանրավէպ մը» (Բիւր. 1898, էջ 865)։ window, casement; • , ի հլ. (կայ նաև յգ. գըծ. -օք Գ թագ. զ. 9. յետնաբար ո հլ.) «ւուսա-մուտ» ՍԳր. Վեցօր. «փխբ. մարմնի զգայա-րանք» Երեմ. թ. 21. Եւագր. Փիլ. լին. «պա-տի մէջ պահարան» Վրք. հց. Օրբել. Յայսմ. -հնագոյն ձևն է *պատուրհան, ինչպէս ցոյց են տալիս Կովկասեան գաւառականները։ • ՆՀԲ պրս. պատիուն, պատխէն (իմա՛ [arabic word] bādxōn [arabic word] bādxan), որ-պէս թէ «հողմնացոյց» և յն. შυρίς ռո-պէս «դռնակ»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 207 և Հիւնք. պրս. [arabic word] bādxān «հողմամուտ պատուհան»։-Այս բոլորը, ինչպէս նաև պրս. [arabic word] bādāhani «լուսանցոյց ծակ», անյար-մար են, որովհետև գալիս են պրս. [arabic word] bād «քամի» բառից, որի հին ձևն է պհլ. vāt, զնդ. սանս. vāta-«քամի»։-Փ. Տէր-Մովսէսեան, Arm. Bauernhaus, էջ 126 (թրգմ. ՀԱ 1893, 43) հյ. պատ և հանել բառերից, իբր «պատի մէջ ծակ»։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] pittāhōn «բացում»։ • ԳՒՌ.-Մշ. պադոհան, Մկ. պmտուխան. Վն. պատխան, Տիգ. բըդmհmն, Սվեդ. բm-դիհուն (փոքրը՝ բmդmհնէօգ), Զթ. բmդիւ-հիւն, Խրբ. բադիֆօն, Երև. պըդրհան, Գոր. Ղրբ. պտռհան, Ագլ. պտօ՜րհան, բոլորն էլ «պատի մէջ դարան», իսկ Հճ. բահադէն «լուսամուտ, պատուհան, fenêtre»։ sentence, award, judgment, decree, decision, act, ordinance; • (ի-ա, ռ հլ. ըստ ՆՀԲ, կայ նաև ռեռ. վճռան Յհ. կթ. 133) «հրաման, դատա-րանի որոշում, դատակնիք» ՍԳր. Եւս. պտմ. Կոչ. Սեբեր. որից վճիռ հատանել Ոսկ. մ. բ. 11. Կոչ. վնռական Եզն. վճռել Նար. վճռա-ձևապէս Խոսրովիկ. դատավնիռ Ագաթ. Եփր. պհ. արձակավճիռ Կոչ. 250. նախավճռել Նար. նոր բառեր են վճռաբեկ, վճռապէս, վճռականապէս, վճռականօրէն, անվճռելի, անվճռական ևն։ Գրուած է նաև վճիռ Վրդ. առ. 127. իսկ Բառ. երեմ. էջ 302 վճիռք բառին իբրև բացատրութիւն դնում է վճուրք, որից երևում է թէ այն ժամանակ ժողովըր-դական մի ձև էր։ • -Պհլ. ❇ vičir «վճիռ, որոշում, դա-տաատան». vičirkar «վճռաբեկ, դատաւոր», զնդ. ❇ vīčira-«որոշիչ», պրս. vačar կամ vačur «վճիռ, ֆէթվա», ❇ vacurgar «վճռատու, միւֆթի՝ որ պատաս-խանի գրեալ օրինական հարցուածոց՝ վճիռ տայ», սոգդ. wičárt «վճիռ»։ Մագում են իրան. kay-«բաժանել, ընտրել, որոշել» ար-մատեո՝ vi-մասնիկով. հմմտ. զնդ. činvanl-«որոշող», սանս. ni-Cirá-«ուշադիր», տե՛ս նաև վկայ (Bartholomae, Altir. Wörtb 1438)։ Նոյն բառի նոր ձևն է պրս. [arabic word] gizīr, gizir «գզիր, գիւղապետ» և իրանեանից փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] vazir «վէզիր, եպարքոս» (պրս. «գիտնական»), որից էլ սպան. alvazil, ulgūacil «ոստիկան ևն» (Horn 1084)։-Հիւբշ. 248։ • նախ ԳԴ պրս. վէչէր, վէչիւր ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. վէճ, վճար ևն։ Եւրոպա 1850, 15 պրս. վէչիւր։ Lag. Urgesch. 481 սանս. vičar, որից նաև արառ. ϰո-zīr։ Ուղիղ մեկնութիւնն ունի վերի ձևով նախ Spiegel, Huzw. Gram. 188-189։ Նոյնը նաև Litter. 156, Comm. 2, 210, Mü̈ller SWAW 38, 579, Justi, Zendsp. 278։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 22 ընդու-նում է միայն զնդ. vīčira, իսկ Arm. Stud. § 2155 պրս. včr, vjr ձևը ապա. հովապէս čar արմատից դնելով՝ բաժա-նում է վճիռ բառից։ Հիւնք. պրս. վէ-ջիւր։ gunpowder, powder; • տե՛ս Բարութ։ service, office, function, employment; • , ու հլ. «պաշտօն, ծառայութիւն» ՍԳր. Եզն. Եփր. Ղևտ. Եւագր. Ոսկ. «կահ-կարասիք, աման-չաման, տաճարի սուրբ բաժակ, զարդ, հանդէս» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եփես. «սեղան, ճաշ, կերակուր» Վրք. հց. «ապուր» (հմմտ. ոսպնասպաս «ոսպով ապուր» Վրդն. ծն. հմմտ. նաև ասպականա-սպաս որ Լծ. Նար. լե. մեկնում է «շան լափ», անշուշտ այս սպաս «ապուր» բառից կար-ծելով). որից սպասել «յուսով կենալ» ՍԳր. Սեբեր. «ծառայել, խնամել, հոգ տանիլ» Մեկն. ծն. Վրք. հց. Շար. Տօնակ. սպասումն եւս. պտմ. սպասաւոր «ծառայ, մատակա-րար» ՍԳր. սպասեակ կամ սպասիկ «խնա-մակալ. պահպանող» Ոսկ. մ. ա. 18 և ա-տիմ. թ. Վեցօր. 85. Եփր. թգ. 451 (որ և սխալմամբ սպահիկ Յհ. կթ. 34). սպասկա-պետութիւն. Ագաթ. սեղանասպաս Ոսկ. ղկ. ռամիկսպաս Բուզ. դրացսպաս Ճառընտ-սուտակասպաս ՍԳր. Ոսկ. եփես. պինաս-պասեակ Փիլ. լիւս. յստակասպաս Կոչ. մե-ծասպաս Վեցօր. նոր բառեր են անսպասելի, սպասարկու, սպառողական, սպասուհի ևն։ • = Պհլ. *spas «ծառայութիւն» բառից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց ունինք մանիք. պհլ. [hebrew word] spas (կարդա՛ ispās), սոգդ. špās «հսկել, ծառայել», մանիք. պհլ. [hebrew word] ispasig «ծառայ, հյ. սպասիկ», (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8 (1908), էջ 106), սոգդ. spāsāk «ծառայ», զնդ. spas-yeiti «լրտեսել, հսկել, պահպանութիւն ա-նել», spas-, spaštar «դետ, լըտես», սանս. spáçati, páçyati «դիտել, նայիլ». spaca-«դէտ, լրտես, պահապան»։ Սրանց պէտք է կցել նաև պհլ. ❇ ︎ spās=պրս. ︎ sipās «շնորհակալութիւն» (Horn § 698) որ անցել է «ծառայութիւն, շնորհակալու-թեան արժանի գործ» իմաստներից։ Հայերէ-նի մէջ «դիտել, նայիլ» իմաստը սովորած կան չէ. բայց նոյնը պահում է յստակա-սպաս «պայծառ տեսութեամբ, յստակ կեր-պով տեսնուած» (Հրեշտակք տեսանեն ըստ իւրաքանչիւր չափու կարգացն, այլ յստտ կասպաս տեսիլն Հօր՝ Որդւոյն միայն պահ-եալ է. կոչ.)։ Այս բառերի նախաձևն է հնխ. spek'-արմատը, որի միւս ժառանգներից են լտ. specto «նայիլ, դիտել, ուշադրութիւն դարձնել, հսկել», specio «նայիլ, տեսնել», species «նայուածք, երևոյթ, տեսք, տեռա-րան, տեսակ, պատկեր, զարդ, առարկայ, կահ-կարասիք», speculum «հայելի», aspec-tus «երևոյթ, ձև», con-spectus «ակներև, հայեացք, ներկայութիւն, քննութիւն, ընդհա-նուր ակնարկ», in-spector «տեսուչ», spec-tarzilrm «տետարան», յն. (շրջմամբ) ἔϰεπτομαι «ուշադրութեամբ նայիլ, դիտել, քննել, խորհիլ, հոգ տանիլ», σϰαπός, «դիտող, հսկող, պահապան, պաշտպան»,. ἐπίσϰοπος «տեսուչ, եպիսկոպոս», հբգ. spéhōn, գերմ. խագուշակել, մարգարէանալ», ալբան. paše «տեսայ»։ Գերմանականից փոխառութեամբ՝ իտալ. spiare, ֆրանս. êpier «լըտեսել», որից իտալ. spione, հֆրանս. espie, ֆրանս. es-nion «լրտես», որից էլ անգլ. spy, հոլլ. spie, գերմ. Spion և սրանից էլ ռուս. шīпiонъ «լրտես» (Kluge 458, 462, Pokorny 2, 59-660, Walde 729, Boisacq 873)։ • ՆՀԲ սպաս՝ լծ. պաշտօն, պաս, պահ, իսկ սպասել՝ լծ. լտ. expecto, պրս. payistan։ Lag. Urg. 544 սանս. spaç, speç արմատների հետ։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 յիշում է պրս. sipās և պհլ, spās «շնորհակալութիւն»։ Justi, Zen-dsp. 303 զնդ. spaç ձևի տակ։ Տէրվ. Altarm. 71 և Նախալ. 114 վերի ձևերի հետ՝ իբր հնխ. spaç «սպասել» արմա-տից։ Lag. Յն. Ագաթ. էջ 83 ծան. սպասկապետութիւն մեկնում է պրս. šipāhī+պետ, որ կրկնում են Տաշեան, Ագաթ. էջ 68 և Սարգիսեան, Ագաթ. էջ 241, բայց մերժում է Հիւբշ. 239։ Bug-ge KZ 32, 64 ընդունելով որ հնխ. sρ տալիս է հյ. ս՝ չի հաւատում թէ բնիկ է հյ. սպաս և դնում է իրանական փո-խառութիւն։ Նոյն կարծիքն ունի նաև Meillet. Rey, erit. թրգ. Բազմ. 1898, 119ա ձայնաւորի պատճառաւ։ Հիւբշ. 492 կարծում է որ բնիկ է, որովհետև հւ. ա կարող է երբեմն հնխ. e, o ձալ-ներին համապատասխանել. ինչ. տասն, վաթսուն։ Այժմ ընդհանուր ընդունուած է այն կարծիքը թէ սպաս փոխառու-թիւն է։ Հիւնք. դնում է ս մասնիկով պաս բառից՝ իբր պրս. pās «պահպա-նութիւն գիշերոյ», թրք. baqmaq «նա-ւեւ». beklemek «սպասել»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ 51 զ-պաս՝ իբր զ-պահել։ Սանտաւճեան. L'idiome 15 բևեռ. sebas, յն. σέβας «պաշտամունք»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] sa'fasa «թանապուր, գւդր սպաս» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 384)։ • ԳՒՌ.-Ջղ. սպաս «ծառայութիւն», Այշ. Մշ. սպասել, Ախց. Ղրբ. Ննխ. սպասէլ, Ագլ. Շմ. սպասիլ «սպասել», Պգ. ըսփասավօր «սպասաւոր» (փոխառեալ գրականից), Երև Ղրբ. սրպաս «թանէ սպաս, թանապուր», որ և Օվ. բասագան, Վն. պաս, թորվան պաս, Ննխ. թանուսպաս, Երև. Ղզ. Տփ. թա-նէսպաս։ end, finish, conclusion, close; • , ի հլ. (յետնաբար ի-ա, ո հլ.) «ծայր, վախճան» ՍԳր. Փարպ. «ծայրի զարդ, ծոպ ևն» ՍԳր. Խոր. որից ի վերջէ, ի վերջոյ «յետոյ, ետքը» Ոսկ. յհ. բ. 42. Պիտ. Նիւս. կազմ. «արթուն եղած ժամանակը» (յետին և անսովոր ոճ) Նիւս. կազմ. վերջա-նալ «յետ մնալ, կասիլ, նահանջել. 2. խոր-շիլ, քաշուիլ. 3. մեռնիլ» Նիւս. կազմ. Զե-նոբ. Սոկր. վերջացուցանել Վրք. հց. Լմր վերջապահ Յես. զ. 9. Փարպ. Եղիշ. վերջա-ւոր «ծայրի ծոպ» Սղ. խդ. 14. Ագաթ. վեր-ջին ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 12. վերջայք «կեանքի վերջին օրերը» Սիրաք բ. 3, լ. 1. վերջուստ Մեկն. ծն. վերջել «յետաձգել, ձգձգե՞լ» Եփր. համաբ. 29. մեծավերջ Նոնն. Պղատ. օրին. ևն։ Նոր բառեր են ամսավերջ, տարեվերօ ամավերջ, անվերջանալի, վերջաբան, վեր-ջաբանութիւն, վերջալոյս, վերջակէտ, վեր-ջահոլով, վերջապէս, վերջատառ, վերջաւո-րութիւն, վերջընթեր, նախվերջընթեր, վերջ-նագիր ևն։ • ՆՀԲ «հակառակն ձայնիս առաջ», իսև ի վերջէ «արթուն» մեկնում է «գուցե որպէս ուոն, զուարն, կամ թէ կայցէ ուրջ, արմատ բառիս լուրջ. հակառակ անուրջ բառիս, որ է երազ»։ Տէրվ. Ai-tarm 23 վաղջան ձևի հետ՝ սանս. varǰ «դառնալ», apa-varǰ «վերջացնել» ևն։ Նոյն, Նախալ. 70 իրար է կցում վերջ, վաղջան և աւարտ։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vairyastara-«ձախ» բառից։ Հիւնք. պրս. farjām «վախճան» բառից հա-մառօտուած։ Patrubány SA 1, 187 վեր-մասը նոյն ընդ հյ. վեր «ի վեր», իսկ ջ՝ նմանողութեամբ մէջ բառի։ Գա-զանճեան, Արև. մամ. 1902, 74=հնդ. vart։ Scheftelowitz BВ 28, 298 սանս. vraǰati «հեռանալ», յն. εἰργω «հեռա-ցնել»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 վեռ «ի վեր» բառից՝ ջ մասնիկով, որ գըտ-նում ենք նաև առաջ, առաջին բառերի մէջ։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. egir «յետև», 422 հյ. վեր և թրք. geri «լետ»։ • ԳՒՌ.-Ալշ. վերջ՝, Մշ. վերջ՝, վեռճկ, Ջղ. վերչ, վեռչ, Ախց. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ռ. Վն. վէրչ, Երև. վէռչ, Մկ. Տփ. վիրչ, Ագլ. բայը՝ վոչm՛նիլ։ Նոր բառեր են վեր-ջանք, վերջինեկ, վերջինք, water; • , ո հլ. (նաև ջուրբ, ջուրց, ջուրբք) «ջուր» ՍԳր. Եփր. ծն. Ագաթ. Եզն. որից բազմաթիւ ածանցներ. յիշենք դրանցից մի քանիսը. ինչ. ջրել ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եփր. թգ. Ոսկ. մտթ. ջրիչ «ջնջող, ոչնչացնող (դեղ)» Ոսկ. փիլ. 501, (խռովութեան) Ոսկ. հռովմ. 255 (երկուսն էլ չունի ՆՀԲ), ջրի Սե-բեր. Վեցօր. ջրաբաշխ Բուզ. ջրածին Ագաթ. Վեցօր. ջրարբի ՍԳր. Վեցօր. Կոչ. Ոսկ. ես. ջրգող Եւագր. ջրմուղ ՍԳր. ջրթափիլ «ար-բունքի հասնիլ» Բուզ. Յայսմ. յնվ. 3 (հմմտ. պրս. ābpušt «սերմն մարդոյ»), անջրդի ՍԳր. (ներգ. յանջրդոջ Ոսկ. ես. էջ 308), ջրհեղ «առնի» Տաթև. հարց. 241 (չունի ԱԲ). ձիւնաջուր Մծբ. աղաջուր «մարդոց տականք» Ոսկ. ես. 318 (աղաջուրք ի փիլիսոփայիցն). ջրատուն «արտաքնոց» Վրդ. առ. 126. շնջրի Վեցօր. ուղխաջուր Ա. մակ. ժէ. 37. խորա-չուր Մծբ. յաղթաջուր, լորդաջուր Վեցօր. ջրձգել «ջուր սրսկել» Փոնց. էջ 47, ջրմուտ «առուն նեոս մտած տեղր» Սմբ. պտմ. 123. ջրել «առուն դուրս եկած տեղը, ջրի ելք» Սմբ. պտմ. 123, ջրկից «գետախառնուրդք կամ երկու առուների միացման տեղը» Օր-բել. 50, ջրթափ, ջրաթափ «ջրվէժ» Օրբել. 169, 149 (հինգն էլ նորագիւտ բառ)։ Նոր բառեր են անդրջրհեղեղեան, ջրաբաշխական, ջրաբուժութիւն, ջրհանակիր, ջրալի, ջրանցք, ջրոտ, ջրաներկ ևն.-Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. 1788 Սանկպետ. էջ 104 ունի ջրատ «գաւաթ, крущка»։ • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. yuro-ձևից. այս արմատը նախալեզւում երկու ձև ունէր՝ wor և ur, և նախաձայնի ձայնդարձով՝ yur, your. առաօինից են ծագում վեդ. vár «ջուր». սանս. väri «օուր», զնդ. yār-«անձրև» (պհլ. varān>պրս. bārān «անձրև»), vairi «լիճ», Lvarayā «կաթիլ ջրոյ», սոգդ. wār «անձրև», թոխար. wär «ջուր», հանգլ. waer, ēar «ծով», հիսլ. vari «ջուր», ur «բարակ անձ-օրև, խոնաւութիւն», aurigr «թրջուած», յն ύρον «մէզ», լտ. ūrīna «մէզ», ūrīno «ջրի աակ ընկղմել»,-իսկ երկրորդից՝ հպրուս. iuren «ծով», լիթ. jures, jurios «ծով», jáura, jáuras «ճախճախուտք», լեթթ. jūra «ծով»։ Երկու խմբերի կապր ցոյց է տալիս հպրուս. wurs «ճահիճ»։ Հայերէնի մէջ նա-խաձայն y ըստ օրինի դարձել է ջ. հմմտ. ջան, ջով (Pokorny 1, 268, Trautmann 335, Boisacq 729, 1099, 1120, Walde 860)։ • Klaproth, Asia pol. 106 բրըտոն և վալ. dur, թիբեթ. ču «ջուր»։ Peterm. 26, 30 և 39 սանս. kš̌īra «կաթ» բառի հետ։ Windisch. 9 սանս. jala։ Müller SWAW 38, 581 սանս. kš̌ira, պրս. sir «կաթ»։ E. Boré JAs. 1841, 658 պրս. čahra «մարդու դէմք» և զնդ. čiϑra «ցեղ» բառերի հետ. հմմտ. պրս. āb «ջուր» և «սերմ»։ Էմին, Հայ հեթ. կր. թրգմ. Յոյս 1875, 286 և Ист. Асохика 274 Արտվիսուրա բառի վերջի մասի հետ։ Muller SWAW 88 (1877). 12 սանս. ksara-։ Տէրվ. Altarm. 25 սանս-iala «ջուր»։ Justi, Dict. Kurde քրդ. šurik «ջրվէժ», šorryk «ջրորդան», սանս. kšar զնդ. γzar «հոսիլ», պրս. saran, šurīdan բառերի հետ։ Canini, Et. étym. 191 հյ. սորել բայի հետ= սանս. sara, çara «ջուր»։ Müller WZ-KM 6 (1892), էջ 268 մերժեց սնս. kšira «կաթ» և առաջին անգամ մտա-ծեց կցել լիթ. jurès «ծով» բառե հեա-Հիւնք. դնում է ճուռ «դիք ջրոց առ Հըն-դիկս», Zour «նուիրական ջրոց ամէնէն • զօրաւորը՝ Մազդեզեան պաշտամանց». պրս. շուր «լուացում», ճուլ «գետ». ճիւր «թամբ», թրք. չայ, չաղաթ. սալ «գետ, ջուր»։ Patrubány SA 1, 175 հնխ. k'suros «հոսուն» ձևից. հմմտ. սանս. kšar, զնդ. γžar «հոսիլ»։-Յե. շում են Հիւբշ. IF Anz. 10, 49 և Boi-sacq 1026։ Margoliuth, թրգմ. Բիւր. 1900, 334 սանս. udan։ Ա. Գ., Բիւր. 1ՉՈՈ. 475 պրս. ❇ ❇ǰurab «ջուր», Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 168 փարսի զուր, որ է զնդ. զաօթրա «օրհնեալ ջուր»։ Meillet, Esquisse 29 լիթ. jures, հպրուս. juryaiy «ծով» բառերի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 297 սանս. jūri «թուք», զնդ. zu «հոսիլ»։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 115 մերժում է Meillet-ի լիթ. և հպրուս. ձևերը, որովհետև սրանք կցւում են սանս. vār «ջուր», յն. ούρον, լտ. urina «մէզ» բառերի հետ. և էջ 151 մեկնում է -ուր մասնիկով (իբր յն. -ωρ. ինչ. ὸδωρ, νϰτωρ) ջ արմատից<հնխ-dhլ-հմմտ. սանս. dadhi «մածուն», dhayati «ծծել, խմել», հյ. դիել ևն։ Տարեց. Պապիկեանի 1905, 125 և Արև մամ. 1907, 934-5 թրք. սու «ջուր» ռառի հետ։ Մառ, O полож. aбх. 38 փոխառեալ լազական խմբի ենթադրեալ *čoγor բառից, որի համապատասխան ձևերն են վրաց. δղալի, ափխազ. aǰδ «ջուր»։ Petersson, Ar. u. Armen. Stud. 41 համարում է խառնուրդ նախնական հայ. *ջեր (<հնխ. gher-«կաթկթիլ») և *ուր (=ւտ. urīna. սանս. vāri «ջուր» ևն) բառերից։ Նոյն, անդ, էջ 23-24 յիշում է Tomaschek, Die alten Thraker lI 88 համեմատութիւնը, որ է Γερμι-ερα -հյ. ջերմաջուր (Դակիոյ մէջ մի ջեր-մուկի անունն է), որով-ζερα= հյ. ջուր։ Petersson գտնում է որ իրօք Հερα պէտք է նշանակէ «ջուր», բայց մերժում է կցել հյ. ջուր բառին, որ պիտի ծադէր հնխ. dhioro-dhiuro-կամ ghloro-ghuro-ձևից, մինչդեռ ζερϰ «ջուր»< • 134 և ՀԱ 1921, էջ 81 երկրորդ անգամ վրաց. ծղալ «ջուր» բառի հետ, որին կցում է նաև բասկ. iϑuri «աղբիւր»։ Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն. 1922, էջ 54 պրս. [arabic word] jūr (?)։ Երրորդ անգամ Մառ ЗВО 1925, 683 վրաց. ծղալի «ջուր» ևն, Яз. и Лит. I, 231 բասկ šur «ջուր», ИАН 1926, 390 ափխազ. ձը «ջուր», և 354 չուվաշ. šur «ճահիճ», բասկ. u «ջուր» և խալդ. šuri «ողոր-մութիւն»! Վերի ձևով ուղիղ մեկնեց վերջին անգամ Meillet MSL 21, 251 և BSL 23, 76։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] ǰur'a «մի կում ջուր» • (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 556)։ ԳԻՌ.-Ննխ. Պլ. Տփ. ջուր, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. ջ'ուր, Ռ. Տիդ. չուր, Ագլ. Մղր. ջիւր, Ասլ. ջ'իւր, Հմշ. ճուր, Գոր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. ճիւր, Ակն. ջ'իւր, Սվեդ. ջ'էօր, Զթ. ճօյ, ջ'օր, Հճ. ջ'ույ. -սրանից կազմուած են շատ բազ-մաթիւ ոճեր ու ածանցներ, որոնք տե՛ս իմ Գաւառ. բառարանը, էջ 940-6։ Յիշելու ար-ժանի են ջրաղաց և ջրորդան «ջրի խողովակ» բառերը։ Սրանք ր-ի կորուստով արդէն մի-ջին հայերէնի մէջ տուել են ջաղաց Յայսմ. Յիշատ. Գաղիան. Երզն. երկն. ջորդան Վստկ.։ Ջրաղաց բառի վկայութիւնները ըստ ՆՀԲ հասնում են ԺԲ դար, բայց ըստ Թ. Աւ-դալբէգեանի, Տեղեկ. ինստիտ. 3, 69 գնում է մինչև 966 թ. (տե՛ս Վիմ. տար. 8)։ ր-ի կորուստը պատճառ է դարձած բոլորովին մոռանալու բառիս ծագումը և ասւում է օր. քամու ջաղաց, ելեկտրական ջաղաց, և մին-չև անգամ ջրաջաղաց! Առաք. լծ. սահմ. 618։ Գաւառական ձևերի համար Ջառառl տե՛ս վերը առանձին. իսկ ջրորդան բառի ձևերն են՝ Մկ. ճուռmթան, Ոզմ. ճուռռա-թան, Վն. ճօռօթան, ճօռթան, ճօլօտրան, Խրբ. ջռթօն, Մշ. ճօլօրտան, Սվ. ջօրդէն, Այն. ջէօրդէն, Բղ. ջլօզդրան, Ագլ. շռի՛դmն, շըռռէօ՜դmն, շռի՛նդmն, Ղրբ. շռօ՜թկան, Ջղ շոնօթակ, Ղրդ. շոնօթ, Ազա ճօռնակաթ, Սլմ. նօռնըկաթ, Նբ. չօռնաղաթ։ (Սրանց մէջ ժողովրդական ստուգաբանութիւնը մեծ դեր ունի. այսպէս Վն. անշուշտ կապուած է ճօռ «խողովակ» բառի հետ, այլուր շոռալ և կաթ, կաթիլ բառերի հետ)։ Այս բոլորի դէմ աւելի հնից ունինք շօռոթ Տաթև. ձմ. ձգ. Շօռոթ՝ որ զջուրն առնու յաղբերէն և հեղու (ըստ այսմ նշանակում է «աղբիւրի առջև շինուած խողովակը»)։-Գաբիկեան, Երիտ. Հյստ. 1921, ժէ. թ. 86, մոռանալով ջորդան ձևը, գւռ. ճըռթօն մեկնում է իբր ջուր+թօն ռանձրև» կամ իբր բնաձայն ռառ։ • ՓՈԽ.-Մեր զանաղան ածանցներից փո-խառեալ են՝ վրաց. ჯურღმული ջուրղմուլի «հոր, ջրհոր» (կազմուած է հյ. ջրհոր բառի վրայից՝ առաջին մասը (ջուր) տառադարձե-լով և երկրորդ մասը (հոր) թարդմանելով վրաց. ღმული «խոր, խորունկ» բառով՝ ըսա Մառ ЗВО 11, 58), արևել. թրք. ︎ čor-tan «ջրանցք, տանիքի վրայից անձրևաջուրը դուրս հոսեցնելու խողովակ, ջրորդան». (այս բառը ունի նաև Будaговъ 1, 493 ըստ Zenker-ի, որ օրինակ է բերում Լեհջեթ-իւլ-Լուղէթի հետևեալ վկայութիւնը. [arabic word] ︎︎ [arabic word] ︎ [arabic word] ︎︎ [arabic word] ︎ Cortan be-rumi nāvdān, ya'ni mizāb «Չոր-թան ռումի լեզւով նաւդան, այն է խողո-վակ». որից երևում է թէ Լեհջեթը գիտէր ար-դէն թէ բառը փոխառեալ է, միայն սխալ-մամբ յունարէն էր կարծում). գործածական է նաև արդի լեզւով. հմմտ. թրք. գւռ. jərton (Գաբիկեան, անդ), թրք. գւռ. Խրբ. čortum, ինչպէս և կապադովկ. յն. τουρτάν (Karoli-des, Րλ. συγϰρ. 215), քրդ. [arabic word] ❇ šuretan «ջը-րորդան» (Justi, Dict. Kurde 256 դնում է ջուր և տանիլ ձևերից, որ սխալ է).-թրք. գւռ. Ակն. čərban «ջրբաշխ, այգիների ջրերը բաժանող պաշտօնեան» (<ջրպան).-արաբ. [arabic word] ǰurūr «շատ խոր ջրհոր» Կա-մուս, թրք. թրգ. Ա. 794 (որի տուած ստու-գաբանութիւնը իբր «չուանը իրեն քաշող»՝ շատ անյարմար է).-ն. ասոր. šorat'an «ջրորդան». երևի նաև արաբ. [arabic word] urmūz ռաւազան կամ ջրհոր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 164), որին այնպէս նման է գալիս Ղզ. ջրմուզ «ճմճմայ», ուտ. ǰūhär «ջրբաշխ»։- • Պատահական նմանութիւն ունին աւար. čurize «լուալ», čurdize «լոգնալ», պերմ. զիրեան. šor, վոտյակ. šur «գետ», ալբան. sour «ջուր» (որ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից է դնում)։ music, song, air, tune, melody, strain; • , ի-ա հլ. «երգ, երգի եղանակ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 19. Սեբեր. որից նուագել «նուագարան ածել կամ բերնով երգել» ՍԳր. նուագածու Դատ. ե. 11. նուագայարդար Եւս. քր. նուագարան ՍԳր. Եւս. քր. նուագաւոր Փիլ. Պիտ. քաղցրանուագ Վեցօր. Կոչ. սաղ։ մոսանուագ ՍԳր. Ագաթ. հոգենուագ Յհ. իմ. Արծր. բազմանուագ Սհկ. արմաւ. գեղեցկա-նուագ Յհ, իմ. ատ. նոր բառեր են նուագա-հանդէս, նուագախումբ, ցայգանւագ, նուա-գային, նուագայնութիւն ևն։ • = Միջին պհլ. nivāg «նուագ, երգ, եղա-նակ» բառից, որի ներկայացուցիչն է մանիք. պհլ. [arabic word] nvag (Salemann. ЗAH 8, 98). հին պհլ. ձևն է *nivāk, որից ծագում են պհլ. պ hunivākīh «երաժշտութիւն» (բուն «բարենուագութիւն»), [other alphabet] hunivākkar «երաժիշտ», պրս. [arabic word] navā «նուագ, եղանակ, երգ», navāsāz «նուագայարդար», [arabic word] avāyīdan «նուագել, բարձրաձայն հնչել»։ • ԳԴ համեմատեց նախ պրս. նէվա ձևի հետ։ ՆՀԲ նուագ «լծ. հյ. աւաչ, պոս. ավազ, նէվա, նէվայի, հէվա, հավա», նուագել «պրս. նիւվախդէն, նիւվազիյ-տէն»։ Lag. Urgesch. 421 պրս. nuvax-tan (արմատը nuvāz) «նուագել, փայ-փայել, գգուել»։ Justi, Dict. Kurde 376 և Kurd. Gr. 38, 75 պրս. nuvāz, քրդ. lavuž, lavəžk, lauk, lauže «երգ»։-Հիւնք. պրս. նէվա։-Հիւբշ. Arm. Gram. 2Ո7 մեռժում է պրս. navā ձևի համե-մատութիւնը, հայերէնի հետ ձայնական անյարմարութեան պատճառաւ։ Stachel-berg WZKM 17 (1903), 54-55 համե-մատում է պհլ. hunivākīh, hunivakkar ձևերի հետ։ Վերջապէս 1908-ին Sale-mann, Manich. Stud. դնելով մանիք պհլ. ձևը՝ հաստատում է նուագ բառի իրանեան ծագումը։ • ՓՈԽ.-Վրաց. ნოვავი նովագի «նուագ, ե-ղանակ», ნოვაგობა նովագոբա «ուրախու-թիւն, զուարճութիւն», ნოაგი նոագի «լարա-ւոր նուագարան»։ • ՆՀԲ լծ. արաբ. vaqt, լտ. vicis. vires յն. ἅπας։ Մորթման ZDMG 26, 489 ռևեռ nuki «սկիզբ»։ Հիւնք. էջ 147 կցում է նախորդի հետ՝ նշանակութեանց զար-գացման համար համեմատելով եղանակ բառը, որ նշանակում է թէ՛ «երգի եղա-նակ» և թէ «տարւայ եղանակ»։ • , ի-ա հլ. «գաւաթ, բաժակ, գի-նու բաժակ» ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. ե. 32. Խոր. որից նուագաւորել «մատռուակել» Թէոդ. կուս.-ըստ ՋԲ նուագ նշանակում է նաև «խում, գինի»։ • = Պհլ. գւռ. մի ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց նրա հետ հմմտ. պրս. [arabic word] ︎︎ nilāγ կամ nufā̄γ «մեծ կթղայ գինւոյ, որով ի վախճան բազմականի խրախճանութեան՝ լի ինի ըմպեն», օսս. նուազին «խմել»։ • ՆՀԲ հաւակ բառից։ Հիւնք. պրս. nāv։ «աման գոգաւոր ի ձև նաւու»։ Հիւբշ. Arm. Gram. 207 սխալմամբ կցել է նուագել բային։ Ուղիղ մեկնեց նախ Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 200. նոյնը յետոյ, Աճառ. Արրտ. 1910, 269։ Karst, Յու-շարձան 406 սումեր. nag, nak «խմել»։ • ՓՈԽ?-Վրաց. ნოვაგი նովագի «պաշարե-ղէն», ნოაგი նոագի «համեղ ուտելիք», სანო-ვაგო սանովագո «սնունդ, ուտելիք, կերու-խում», მენოვავე մենովագե «միասին խմող, բաժակի ընկեր»։ profit, interest, fruit, gain, lucre; • «խաղ, պար». մէկ անգամ ունի Մծբ. 241. «Խաղացին վերտեցին և շահս արարին առաջի որթագլխոյն»։ Զգօնի վկայութեպն մէջ ասորի բնագրում (հրտր. Graffin, էջ 747) գտնում ենք ըստ համեմատութեան Վևեննա յի միաբան Պ. էսապալեանի (անձնական) «տօն կատարեցին»=շահս արարին։ • ՆՀԲ «որպէս թրք. շախ՝ շահ գալգմագ կամ պրս. շախս, որ է շարժլել» (այս-պիսի բառ չունի ԳԴ։ cf. Շուայտաբարոյ. • «ցոփ, զեղխ, վաւաշոտ» Ժմ. յն, որից շուայտանալ «զեղխութիւն անել» Ոսկ, ա. կոր. և ա. տիմ. Մանդ. շուայտիլ Ոսկ. մ. ա. 4, 10. ա. Թես. Եփր. թգ. շուայտու-թիւն Ղկ. իա. 34. Սիր. լդ. 3. շուայտասէր Ոսկ. բ. կոր. շուայտանք Մանդ. շուայտաբա-րոյ Ագաթ. (ուղղել շղուաբարոյ). ունինք նաև գրուած լուայթիլ։ debt, duty, obligation, engagement; • . ու հյ. (յետնաբար նաև սեռ. -ոյ) «մէկի վճարելիք գումարը. 2. որևէ տալիք. 3. պարտականութիւն. 4. փոխ տրուած դը-րամ» ՍԳր. «պարտական, առիթ, պատճառ» Հռ. ա. 27. Իմ. ժբ. 15. Եզն. Կոչ. Եփր. թգ. Ոսկ. «արժան, պատշաճ, վայել» Կիւրղ. գնձ. որից պարտ է «պէտք է» ՍԳր. պարտ և ևս. Եփր. օրին. և թգ. պարտիք ՍԳր. (ռամ. կաձև յգ. պարտեր «պարտքեր» Եղիշ. է. էջ 108. մի քիչ ցած՝ զպարտսն). պարտոյք «պարտականութիւն» Եւթաղ. 179. պարտիլ «պարտական լինել» ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Սեբեր. պարտական, ՍԳր. պարտապան ՍԳր. պար-տատէր Ես. իդ. 2. պարտաւոր ՍԳր. ան-պարտ ՍԳր. Ոսկ. եբր. ամպարտել «ան-պարտ կացուցանել, ներել» Տիմոթ. կուզ, էջ 150. բազմապարտ Մծբ. բարեպարտ Ոսկ. ա. կոր. բարեացապարտ Կորիւն. (այս և նը-ման -պարտ յանգող բարդութեանց վրայ ռե՛ս Ադոնց ՀԱ 1928, էջ 81). գլխապարտ Դան. ա. 20. Եզն. Ոսկ. ես. դատապարտ Հռ. գ. 19. ը. 34. Առակ. ա. 23. Ոսկ. մ. ռ. 11 զրպարտել ՍԳր. Ոսկ. ես. մահապարտ ՍԳր. մահապարտութիւն Բուզ. Փարպ. մեղապարտ Ոսկ. ա. կոր. Եփր. թգ. չարեացապարտ Բ. մկ. դ. 47 (ըստ Ադոնց ՀԱ 1928, 80 ուղղելի ըստ յն. չարեաց պարտ). պատժապարտ Ոսկ. Սեբեր. վնասապարտ Գ. թագ. ա. 21. տարապարտ ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. Եւս. պտմ. Եզն. տարապարտուց «պարապ տեղը, ի զուր» ՍԳր. Կոչ. 353. նոր բառեր են՝ երախ-տապարտ, պարտամուրհակ, պարտաճանաչ, անպարտաճանաչ, պարտադիր, պարտադրել, պարտաւորեցուցիչ, անպարտադիր, անպար-տագիր, յանցապարտ ևն։ -Փոխաբերական իմաստով է պարտիլ «յաղթուիլ» (իբր թէ պարտական մնալ), պարտել «յաղթել, նուա-ճել» ՍԳր. Սեբեր. որից պարտութիւն ՍԳր. Եզն. պարտումն Փարպ. անպարտելի Եղիշ. խոր. դիւրապարտելի Մեկն. ղևտ. ևն։ • = Հպրս. *partu-«պարտք» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց կայ միւս իրանեան լեզուների մէջ. հմմտ. զնդ. pāra-«պարտք», tanūm pairyeite «պարտական լինի անձին. գլխապարտ լինի», pəša-(<*prta-) «պար-տական, յանցաւոր, մեղաւոր», pəšōsara-«գլխապարտ», pəšotanu-, pərətotanu-, ta-nupərəϑa-«գլխապարտ, անձնապարտ, մա-հապարտ», սոգդ. apartak «յանցաւոր, մև-ղապարտ» (MSL 19, 128 և ՀԱ 1927, 763), աֆղան. por «փոխ, պարտք»։ Պակասում է սառանեան աահլաւերինըւմ, Իրանէանից է ւևռեառեալ նաև քուչ. peri «պարտք» (MSL 19, 159)։-Հիւբշ. 228։ • ՆՀԲ լծ. տճկ. պօրճ «պարտք», պրս. պայէտ, ֆարզ «պէտք, պէտք է»։ Ուղիղ մեկնեց Müller SWAW 42, 250 և 78. 431՝ կցելով զնդ. ձևերին։ Նոյն է նաև Հիւբշ. KZ 23, 19։ Muller WZKM 6 (1892), 301 պհլ. [other alphabet] pardūn «պա-տիժ, տուգանք» բառի հետ, որ կարդում է part։ Հիւնք. տճկ. պօրճ և արաբ. [arabic word] ֆարզ։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 40 փռիւգ. παρτυσυβρα «անմեղ» բառի մէջ, որ մեկնում է պարտասուրբ. -Այս բո-լորը վերաբերում է պարտ «պարտք» բառին, իսկ պարտել «յաղթել» սրանից բաժանելով՝ մեկնում են-Հիւնք. պրս. burdan «յաղթել», barda «ռերե».-Հիւբշ. Arm. Gram. 229 (կասկածով) հարս. *part-«կռուիւ» արմատից. հմմտ. զնդ. pərətənte «մարտնչին», Aəšanā-«պատերազմ», սանս. pr'-«պատերազմ», prtanā-«պատերազմ, ընդհարում», պրս. ❇ āward «կռիւ». nabard պհլ. nipart «պատերազմ»։ Patrubány ՀԱ 1907, 304 պար «շուրջ» ձևի հետ։ Մառ ИАН 1920, 107 վրաց. մարթալ «արդար» բառի հետ։ • ԳՒՌ.-Ախց. Երև. պարտք, Ալշ. Մշ. Շմ. Ջղ. Տփ. պարտկ, Վն. պառտք, Գոր. Կր. Ղրբ. պարթք (բայց Ղրբ. պըռտա՛կան), Սչ. բարդք, Խրբ. բարդք, բարք, Տիգ. բmրդք, Ննխ. Ռ. բարթք, Սեբ. բարդգ, Ակն. և Պլ. բարթգ, Մկ. պարք՝, Ասլ. բար*գ, բար (բայց բարդըգտ), Անտ. բօրթք, Ագլ. պօռթկ, Զթ. բօյդք, բորդք, Հճ. բօյդք, Մրղ. և Սլմ. պառք, Սվեդ. բուրթք, թրքախօս հայերից Առն. bardk «տալիք»։ Նոր բառեր են պարտկանտէր, պարտքաթաղ, պարտքակոխ, պարտքատէր, պարտքնտէր, պարտքովի, պարտօք (Տիգ. բmրդօգ) «փոխատուութիւն»։ garden; • , ի-ա հլ. «այգի, բանջարանոց, ծաղկանոց, մրգաատան ևն» ՍԳր. որից պարտիզարար Կոչ. 116. պարտիզպան Յհ. ի. 15. Վրք. հց. պարտիզապան Ոսկ. ես 464. Եփր. համաբ. 28. Պղատ. մինովս. պարտի-զանալ «ծլիլ, ծաղկիլ» Նիւս. երգ. պարտի-զիկ Յհ. կթ. Վրք. հց.։ Նոր բառեր են՝ պար-տիզպանուհի, մանկապարտէզ, պարտիզ-պանական ևն։ • = Հահլ. *nardēz հոմանիշից, որի հետ նոյն է պրս. [arabic word] pālēz «պարտէզ». սրա հին ձևն է զնդ. [other alphabet] pairidas̄za, որ կազմուած է pairi «շուրջ»+diz «փորել, շի-նել, դիզել» բառերից և նշանակում է բուն «շուրջանակի ցանկապատ»։ Շատ նշանաւոր էին աքեմենեան պարսիկ իշխանների պար-տէզները. և նիւթի հետ բառը այն ժամանա-կից սկսեալ տարածուել է դէպի Արևմուտք. այսպէս ասուր. pardisu, ասոր. [syriac word] pardāisa «պարտէզ», [syriac word] ❇pardaispānā «պարտիզպան», եբր. [hebrew word] pardēs «պար. տէզ», արաբ. ❇ ︎ firdaus «ծառաստան, պարտէզ, դրախտ» (սրանից էլ ֆիրդուսի բանաստեղծի անունը, իբրև «դրախտաբը-նակ»), [arabic word] fālīz «պարտէզ», յն. παραῦεισος (Boisacq 746, 949), լատ. paradisus «պար-տէզ, երկրային կամ երկնային դրախտ», իտալ. paradiso, ֆրանս. paradis «դրախտ»։ Քռենոփոն վկայում է բառիս ծագման մա-տին՝ հետևեալ հատուածում. ἐπιμελεῖται του-των ὄπως ϰῆποί τε ἐσονται, սί παράδεισοι ϰαλού-μενοι, πάντων ϰαλῶν τε ϰαγαϑῶν μεστοὶ ὅσα ἠ γη φύειν ϑέλει «հոգս է տանում որ լինին այն այգիները, որոնք պարտէզ են կոչւում, բո-լոր այն գեղեցիկ և լաւ բաներով լցուած, որ երկիրը արտադրել կարող է». (տե՛ս Scrip-torum classicorum bibliotheca Oxoniensis, Aenophontis opera, Marchant, Oxonii Բ. գլ. Դ. § 13)։-Հիւբշ. 229։ • Schrōder, Thesaur. 56 ստուռառա-նում է պարտ սէզ (այսինքն պիտանի կանաչներ) և մեզանից փոխառեալ է դնում միւսները։ Ըստ այսմ նաև Վիս-տոնեանք, թրգմ. Խոր. յռջ. էջ 6 հայե-ռէնից են դնում յն. և լտ. ձևերը, որ ուրիշ գիտուններ մար կամ պարսիկ են համարում։ Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրը-բոց. հտ. Բ. 221 նոյն է գտնում պրս. և ուրիշ լեզուների հետ։ ՆՀԲ լծ. եբր. ւտ. ւն. և արաբ. ձևերը։ Lag. Urgesch. 634 կցում է յն. և զնդ. ձևերին, բայց հայը իրանեանից փոխառեալ է դնում։ Մ. Մսերեանց, Ճռաքաղ 1859, 430 հա-յերէնից փոխառեալ է դնում բոլորը «Եբրայեցին դրախտին անուն տայ ֆարտէս, բայց Հայդ պնդեա՛ թէ այն մերն իսկ է պարտէզ»։ Ուղիղ են նաև Muller SWAW 38, 594, Justi Zendsn 180, Տէրվ. Նախալ. 87 ևն։ Բառիս վրայ մի գեղեցիկ քննութիւն ունի Meillet MSI 17. 250, ուր ցոյց է տալիս թէ հայր աքեմենեան ժամանակից է փո-խառեալ և այս հնութեան պատճառով է որ իրանեան d ձայնի դէմ ունի տ։ • ԳՒՌ.-Խրբ. բարդէզ, Զթ. բայդէզ, բարդէզ «վարունգի արտ»։ • ՓՈԽ.-Արաբ. [arabic word] ❇bardazba «երկրա-գործ, մշակ». այս բառը Կամուս, թրք, թրգմ. Ա. 77 աարսկերէնից է համարում, բայց յայտնի է որ չի կարող լինել պարսկերէնից, որովհետև պրս. ձևն է pālēzbān. չի կարող նաև լինել ասոր. [syriac word] pardaispānā ձևից՝ միջին s ձայնի պատճառաւ առնը-ւազն. վերջապէս չի կարող պհլ. *pardēzpān ձևից լինել, ըստ որում այդ շրջանի պհլ, *pardēz բառը արաբ. տուած է ❇ firdaus։ Այլ, ինչպէս պ և տ ձայների յե-տին տառադարձութիւնը ցոյց է տալիս, նոր ժամմանաև փոխառեալ է հյ. պարտիզպան բառից (Աճառ. Արրտ. 1910, 269)։ much, several, considerable, abundant, plentiful, copious, in great quantity; • = Պրս. [arabic word] š̌ād «ուրախ» բառից, որի վո-րայ ընդարձակ տես նախորդը և յաջորդը։ string, file, line, range, row, rank, order, long string, concatenation, chain, series, suite, train; • «քօղ, շղարշ, տիւլ» Գնձ. Մաշտ. Տօ-նակ. Նար. առաք. որից շարեղէն շապիկ «բարակ տիւլէ շապիկ» Քուչ. 55 (Լուկ իւր շարեղէն շապիկն ի չորեք դիմաց կու խըզ-տէր), որ և շարեշապիկ՝ նոյն նշ. Պտմ. աղշ. էջ 171 (Յայնժամ աղջիկն եհան զհանդերձսն. ընդ նմին և զշարեշապիկն, զոր եդ ի ներքոյ սնարից գլխոյն), շարշապկանց «շարէ շապիկ հագած» Քուչ. 61 (տպ. շարշապկանք, որ յարմար չէ յանգին)։ • = Պրս. ❇ šār «նուրբ և գոյնզգոյն տիւլ» (Vullers), «սնդուս, զոր կանայք արկանեն զգլխովք իւրեանց, յորմէ և բազմիցս հան-դերձ կազմեն», որից պրս. օ ❇ šāra «աաս-տառ հնռևային, կարմիր կտաւ լապտերի», [arabic word] sārīča «ծածկոյթ զոր առնուն ի վե-րայ»։-Հիւբշ. 212։ • Ուռեո մեկնեց նախ ԳԴ։ ՆՀԲ սովր րական շարք «կարգ» բառի հետ է դրած։ Lag. Arm. Stud. § 1683 պրս. šār։-Հիւնք. պրս. sāra։ Մառ, Иппoл. 67 դը-նում է ասոր. ❇ šeryā կամ ի ❇ Հիւբշման պարսկերէնից է դրած։ (Որով-հետև բոլորովին նոյն է պարսկերէնի հետ. իսկ ասորերէնից լինելու դէպքում պիտի ունենայինք հյ. լերեայ. թո՛ղ իմաստի տարբերութիւնը)։ • ԳՒՌ.-Ակն. Ատն. Ռ. Սեբ. Ք. շար, Զթ. շօյ, շոր «շղարշ» (Ռ. նաև «սառոյցի բարակ խաւ՝ որ ջրի երեսն է պատում»), Զն. շար «վզի թաշկինակ», Սվ. չար «կանանց ծած-կած բարակ սաւանը», որից Ախց. Կր. շարէ շապիք, Պլ. լարէ շաբիք, Ալշ. Մշ. շալէ շա-բիգ։-Նոր բառեր են շարմաղ, շարեմաղ, շարմաղուն, շարմաղել, շարշապկած։ glass bottle, bottle, phial; • (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վր. կայութեան) «ապակուց շինուած աման» ՍԳր. Եզն. Շիր. յետնաբար կայ նաև շիշայ Կոստ. երզն. 118, 123, 170, շուշ, շուշայ Վստկ. Հայել. 178, 186, 187, Կոստ. երզն, 101։ Սրանի՛ց է նաև շշուկ «կօշ, սնամէջ դը. դում՝ որ իբր ջրաման է գործածւում» ԳԲ։ • = Պհլ. šīš «շիշ» ձևից, որի ներկայացու-ցիչն է պրս. [arabic word] šīš «շիշ»։ Աւելի սո-վորական է պրս. [arabic word] šīša «շիշ, սրուակ», որ ենթադրում է պհլ. *šīšak և որից փոխ-առեալ են վրաց. მუმა շոպա, քրդ. susa, ավար. šiša, թրք. šise, սերբ. sisa, šiše «շիշ», ինչպէս նաև յետին հյ. շիշայ, շուշայ ձևերը։ Բառս գտնւում է նաև սեմական լե-զուների մէջ, հմմտ. ասուր. šaššu, ասոր. [syriac word] šiša, եբր. [hebrew word] šēš կամ [hebrew word] šayis, եգիպտ. šs «սպիտակ մարմարիռն. ալաբաստր»։-Հիւբշ. 214։ • «ծոծրակ, վզի ետևը» Պտմ. աղէք. 17. Փիլ. լին. 106. երկուսն էլ գռռծածուած անեսաբար. ըստ այսմ Հին բռ. մեկնում է շիշք (այլ ձ. շիլք) «պարանոցք», Լծ. փիլ. շիշք «պարանոցի ջիլքն»։ (Տիրոյեան, Հան-րագրութ. 192 ունի և շուշակք ձևը)։ style; • , ո հլ. «ծղօտ, ցողուն». ՍԳր. «ծղօտ-ներից հիւսուած կողով, կթոց» Երեմ. զ. 9 «արտավար, մէկ օրավար» Միխ. ասոր. էջ 81. «կարգաւորեալ դասաւորութիւն, կարգ-կանոն» Ոսկ. ես. «գրութեան ձև, շարառա-սութիւն, խօսքի կարգը» Ագաթ. Խոր. «կրօ-նաևան կարգ, վարդապետութիւն, ղաւանու-թիւն» Եւս. քր. Ոսկ. եբր. «ընթացք կենաց, կեանք, վարք» Ոսկ. մ. ա. 15, 16. որից ոճով «կարգով, շարքով, հերթով» Ոսկ. ես. 51 (Որպէս և հրդեհ զի ոճով ուտիցէ զամենայն) անոճ «անկապ-անկանոն» Խոր. Մագ. ոճա-բանութիւն, ոճաւոր (նոր բառեր)։ • ՆՀԲ աճել բայի՞ց։ Muller, Armen. VI սանս. ոնդ. vača-«ոճ բանի»։ Հիւնք. արաբ. huqqa «թանաքաման» բառից է հանում։ Patrubány ՀԱ 1908, 85 հնխ. *podyo>ոտն բառից։ bone; • = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. ásthi ոնդ. ast, asti-«ոսկոր», ascu. «սրունք, ոլոք», պրս. ast, ustuxvan, պհլ. ast քրդ. hesti, hestik, esk, yesk, օսս. stag, štäq (Horn § 81, 85), յն. ὄστέον «ոսկոր». ὄστραϰον «խեցի», ὄσφός «զիստ, ազդը», կա-միս haštāi «ոսկոր. 2. դիմադրութեան ուժ» (BSL հտ. 38, л 99, էջ 139), լտ. os, oss, ossis, հլտ. ossu, ossua, ալբան. ašt, ašte, կիմր. ascorn, բրըտ. askourn (Pokorny 1, 186. Walde 548, Ernout-Meillet 628, Boi-sacq 723, Berneker 583)։ Ըստ Meillet MSL 23, 259-260 բառիս նախաձևն է es, որ իր չափազանց կարճութեան պատճառաւ ո՛չ մև լեզուի մէջ անվթար չէ պահուած. նոյն իսկ լատիներէնում բաղաձայնի կրկնութեամբ դարձել է oss։ Այս բառը, «լեզու» և «փայ-ծաղն» բառերի նման, մէկն է այն ժողովըը-դական ձևերից, որոնք ենթարկուած են շատ մեծ փոփոխութեանց՝ իւրաքանչիւր լեզուի մէջ։ Շատերի մէջ ստացել է ost-ձևը, որի վրայ աւելացել են նոր մասնիկներ. այսպէս յն. ὄσφός <*ost-bhū, կիմր. asgwrn, կորն. ascorn<*ost-cornu. Սլաւականը սկզբին ռրել է k յաւելուածը, որի ծագումը անյայտ է. այսպէս հսլ. kosti, ռուս. коcть, լեհ. kos'c ևն, ճիշտ ինչպէս «այծ» բառի ծայրին-koza (Meillet, Rev. des études slaves, 1925, էջ 9), որ և գտնւում է յունարէնում. ինչ. յն. ϰάπρος =լտ. aper, հբգ. ebur «վարազ»։ Հյ, ոսկր ենթադրում է *ostw-er նախաձևը (Meillet, Esq. 14, 28), որի մէջ w համա-պատասխանում է լտ. u-ին (ossu, ossua) և թերևս գտնւում է նաև յն. ὄστέον բառի մէջ, ուր ε և o ձայների միջև կար s կամ y կամ w։ Նախալեզուի stw ձայնախումբը տուած աիտի լինի հյ. սկ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև իսկ<հնխ. istwo-ձևից։-Հիւբշ. 482։ • Klaproth, Asia pol. էջ 102 լտ. os, վալերէն asgurn և բրըտ. askurn ձևե-րի հետ։ ՆՀԲ յիշում է յն. և լտ. ձևերը։ Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Pe-term. 25, Böttich. ZDMG 1850, 359. Arica 68, 117, Muller SWAW 38, 576, 593, Justi, Zendsp. 37 ևն։ Müller հյ, ր համարում է մասնիկ։ Տէրվ. Երկրա-գունտ Ա, էջ 20 ցեղակիցների t ձայնը մեր մէջ դարձած է համարում կ, իսև ը դնում է ւ ու ձայնից. ինչպէս մանր-մա-նու։ Հիւրշ. բառիս համար երկու մեկ-նութիւն է տալիս. նախ՝ իբր ὄσքίა, ascu. (չի ընդունում Meillet MSI 8 294) և երկրորդ՝ իբր ὄστέον, ásthi ևն (ըստ Bugge KZ 32, 30, Bartholomae IF 3, 164, Meillet MSL 8, 296). (բայց այս երկու խումբերը ըստ նորագոյն քննու-թեանց իրար հետ նոյն են և կմեկնուին վերոնշանակեալ ձևերով)։ Հիւնք. յուն. σϰωριά (ρωϰσ, σϰωρ) «փրփուր՝ կղկղանք մե-տաղաց»։ Մառ, Яз. и Лит. I. 272 բասկ. asur, gesur, չուվաշ šəmə, սվան. ǰiǰv, վրաց. ձվալի, լազ. xvīlī, յն. ὄστεον, պրս. ustuxvān ևն հոմանիշների հետ. • ԳՒՌ.-Երև. Կր. Ննխ. Տփ. օսկօր (Տփ. մնկ. օ'կօր), Ալշ. Մշ. օսկոռ, Խրբ. Սչ. օսգ'օր, Ախց. օսկօռ, Ակն. Ռ. օսգօր, Պլ. օսգօռ (մնկ. օգօր), Վն. ուսկոռ, Հմշ. օսկէօր, Տիգ. օս-քուռ, Ասլ. ըսգէօ՜ր, Ղգլ. սկօռ, Սլմ. վըս-կոռ, Մրղ. վըսկօռ, վուսկօռ, Մկ. տսկուր, Ագլ. ո՛ւսկուռ (յգ. ըսկըռա՛տիք՝), Ջղ. վոս-կուռ, Շմ. վօսկուռ, Գոր. վօ՛սկէռ, Ղրբ. վըէ՛սկըէռ, վըսկըռ, Սեբ. օսգէր, Հճ. ուսգոյ, Զթ. իւգիւյ, իւգիւր, Սվեդ. իւգիւր։ Նոր բառեր են անոսկոր, ոսկորկոտրէք, ոսկորոտ, ոսկորտանք, ոսկրագլուխ, ոսկրախաղ, ոսկ-րահան, ոսկրահաստ, պետառսկոր, ոսկրա-ջուր, ոսկրացաւ, ոսկրթփել։ • ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. osgor «ոսկոր» (ըստ Բիւր. 1898, 627)։-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 մեզանից է դնում ալբան. koske «ոսկոր», հայերէնի նախաձևը ենթադրելով *կոսկր!
Աւագ (աց)
adj.
chief, first, noble, nobleman;
prior, superior;
— շաբաթ, holy-week;
— ուրբաթ, good-friday;
— սեղան, խորան, high altar.
Գին (գնոց)
s.
value;
tax, estimate, valuation;
rate, tariff;
purchase, bargain;
— հատանել, արկանել, to rate, to appreciate, to value, to estimate, to tax, to set a price on a thing;
անարգ — հատանել, to undervalue;
գնոյ առնուլ, գնոց ստանալ, to buy, to purchase for money;
գնոյ ըմպել զջուր, to drink water that has cost money;
բարձրացուցանել, աճեցուցանել, իջուցանել, նուազեցուցանել զ—, to buy dearly;
վիճել վասն գնոյ, to raise, to augment, to reduce, to lower the price;
վիճել վասն գնոյ, to bargain;
սովորական —, price-current;
որոշեալ —, no abatement;
դնելով դնեցից ի քէն դնոց, I will pay you the price.
Բողոք (աց)
s.
complaint, recourse;
claim, lodging an appeal;
— արկանել բառնալ՝ հարկանել ունել cf. Բողոքեմ.
Խրախոյս (խուսի)
s. adj.
encouraging, animating;
exhorting;
— տալ՝ մատուցանել, to encourage, to give heart to or inspirit, to rouse, to excite, to urge on;
— բառնալ՝ հարկանել, to shout encouragingly;
— առնուլ, to take heart, to cheer up, to take courage.
Խրոխտ (ից, աց)
adj. s. adv.
haughtiness, pride, arrogance;
—, խրոխտաբար, haughtily, proudly, in a bold manner.
Ինքն (ինքեան, ինքեանք, ինքեանց)
pron.
she;
self;
ես —, myself;
դու —, thyself;
նա —, himself, herself;
ընդ — բարբառել, to say to one's self, to talk with one's self;
յ— գալ, գալ — առ —, to come to one's self, cf. Զգաստանամ;
յ— ամփոփիլ մտաց, to concentrate one's ideas, to collect one's thoughts;
յ— արկանել, to attract, to win, to allure, to draw on, to entice, to gain;
յ— հանել, to snatch away, to possess one's self of, to appropriate;
ինքեան զօրութեամբ, by one's own power or force;
ըստ ինքեան, of oneself.
Խոյ (ոց)
s. ast. mech. mar.
Aries, -;
battering -;
windlass, capstan;
ջրաբաշխական —, hydraulic -.
Թեւ (ոց)
s. fig.
arm;
pinion;
flight, rush, dash;
թեւ աղօրեաց, sails of a wind-mill;
sweep, fan;
թեւ զօրաց, wings of an army;
թեւ ձկանց, fins of fish;
թեւ հանդերձից, sleeve of a coat;
թեւ նաւու, rudder, car, or sail of a ship;
թեւք հողմոց, the wings of the wind;
թեւ դրանց, leaf, fold of door;
թեւ տաճարի, towers of the temple;
pyramids;
թեւ գառագղի, portcullis, greatest door of menagery;
թեւք երկրի, the ends of the earth;
թեւս առնուլ, to have wings, feathers;
թեւս ածել, to flutter, to take wing;
to fly away;
թեւ արկանել, cf. Թեւարկեմ;
— ի —, — ի — խառնեալ / յեռեալ, arm in arm;
թեւ տալ ումէք, to give one's arm to;
բանալ, պարզել, հատանել զթեւս, to spread the wings;
հատանել զթեւս, to clip or crop (a birds wings);
to fetter or paralize a person.
wing, protection.
Կնճիռն (ճռան)
s.
pucker, wrinkle;
frowning, frown;
embarrassment, entanglement, complication, intrigue, scrape, difficulty, hinderance, hitch;
— ծնանել յերեսս, to contract or knit one's brows, to frown;
to look gruff, to put on a surly look;
to turn up one's nose, to make wry faces;
հատանել՝ բառնալ զ—, to decide a question, to solve or set at rest a disputed point;
— կտաւոյ, plaits, folds;
— խաղողոյ, husks of pressed grapes;
cf. Կոխած.
Կշիռ (կշռոց)
s. adj. adv. ast.
steel-yard, weighing machine;
weight, heaviness, ponder-ousness;
equilibrium, poise;
equivalent, equal value, counterpoise;
proportion;
parallel, comparison, likening;
trial examination, ponderation, judgment;
equal, just, tantamount, equivalent, proportional;
equally, justly, exactly, proportionately;
perpendicularly, directly over, vertically;
ծանրոցք կշռոյ, counterpoise, the weights of a steel-yard or beam;
— դահեկանաց, money-scales;
— անօթոց, tare, tare & tret;
— հաւասարութեան, equilibrium, counterpoise;
— տեսակարար, յարաբերական, բացարձակ, specific, relative, absolute weight;
— քաղաքական, balance of power;
— տաղաչափական, the scan or measure of verses, prosody;
— գտակաւ, exactly, precisely;
— վերուստ ի վայր, in equilibrium;
perpendicularly, vertically;
կշռով, by weight;
զնոյն կշռով, as much, equally, of like measure or weight;
պաշտօնեայ կարգեալ յուղղութիւն կշռոց, officer appointed to mark weights & measures;
սահմանել զ—ս, to stamp with the public mark;
— արդար, correct balance, scales;
just weight;
— նենգութեան, false weight;
— ստութեան առնել, to falsify weights or scales;
զմէտ կշռոյն անայլայլակ ունել, to hold the balance evenly;
to counter-balance, to counter-poise, to counter-vail, to equipoise, to equilibrate;
դնել ինչ ի — ոսկւոյ, to pay exceedingly dear for, or at an extravagant rate;
դնել զգլուխ իւր ի կշիռս, to risk oneself, to incur danger, to run into jeopardy, to expose oneself to death, to carry one's life in ones hand, to encounter danger or death;
ի — մտանել, to be weighed, carefully pondered or considered;
ի — դնել զոք ընդ ումեք, ի — ընդ միմեանս արկանել, to compare with;
ի — բերեալ համեմատել, ի — համեմատութեան բերել ընդ ումե, to be compared with, to compare oneself with;
զ—ն ընդունել, առնուլ անդրէն զ—ն, to receive the equivalent, or in exchange;
կորուսանել զ— կայից, to lose the balance or equilibrium;
— հաշուի, balance, balance-sheet;
առնել զ— հաշիւ, to strike the balance;
— առնել զհաշիւ, to balance or settle an account;
Libra, the Balance.
Կաճառ (աց)
s.
academy, body, company, society;
— բանասիրաց, academy of belles-lettres;
ակմբահոյլ դիցն —, Olympus.
Համետ (ից)
s.
harness;
կողմնակի —, side-saddle;
pillion;
կոճղ —ի, saddle-tree;
հանել ի բաց զ—ն, to unsaddle;
cf. Թամբ.
Հանդերձ (ից)
s.
old clothes;
preparation, show, pomp, magnificence;
— շքեղ, լայն, magnificent, flowing robe;
— առանց խորշխորշանի, garment without folds;
— արքայական, royal robe;
հեծելազն —ք or —անք, riding habit;
— բաղանեաց, bathing gown;
—ք նորք, a suit of new clothes;
— հարսանեաց, wedding garb;
— սգոյ, mourning;
արկանել զիւրեւ — այրութեան, to wear widow's weeds;
ի բաց հանել զ— այրութեան, to put of widow's weeds.
Ճառ (ից)
s. adv.
dissertation;
history;
treatise;
narration, recital;
— բարոյական, homily;
— խրատական, parenesis;
առ —ն, ըստ —ին, literally, to the letter;
— արկանել, to deliver an oration or harangue, to make a speech, to preach a sermon;
ի — առնուլ, to discourse, to speak, to talk;
to write;
— արկեալ խօսել, to descant, to hold forth, to converse, to talk, to discourse, to spout, to speechify;
գրել զ—ս պատմութեանց ուրուք, to write a biography.
Ճարպ (ոյ, ի)
s. adj.
oil;
fat, plump;
— խոզենի, bacon, seam, hog's grease or fat;
— խոզենի հալեալ, lard;
— ցորենոյ, the finest flour of the finest wheat;
օծանել —ով, to grease;
բառնալ զ—ն, to skim;
to scour, clean or purify from grease;
—ոյ զակամբ դալ, to become blind with rage.
Ճիգն (ճգունք, ճգանց)
s. adv.
labour, work, pains, suffering, hardship, toil, fatigue;
danger, hazard, jeopardy;
crisis;
conflict, contest, combat, fight;
cf. Ճգնութիւն;
— ի —, close or hard by, one after the other, without intervals;
ամենայն ճգամբք, with all one's strength or ability;
ճգունք մարտի, the toils of war;
տանել մեծամեծ ճգանց, to bear or sustain great hardships;
զամենայն յանձին ունել, թափել, ի մեջ առնուլ, բազում ճգունս առնել, to strive or struggle hard, to do one's best or utmost, to redouble one's endeavours, to make superhuman efforts;
— դնել, to make an effort, to strive, to endeavour;
— դնել զյետին —, յետին ճըգամբք գուն գործել, to make a last effort, or final efforts.
Հռչակ (աց)
adv.
exultation, rejoicing;
solemnity, pomp;
—աւ, solemnly, pompously;
— հարկանել, cf. —եմ;
— լինել, to be heard, published, divulged;
— հարկանիլ, to be spread the fame of;
եւ երթայր — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս, and the fame of him went out into every place of the country round about;
— ընթանայ, it is reported, there is a report, they say;
the report is spread;
it is rumoured.
Հրեշտակ (աց)
s.
deputy;
messenger, envoy, ambassador, legate;
courier, express;
indication, sign, token;
—ք, the angels, heavenly spirits;
— հայրապետին հռովմայ, nuncio, the Pope's -;
— մարտի կամ հաշտութեան, herald;
պահապան —, tutelary or guardian-angel;
— տեառն, angelus;
բարի —ք, the good angels;
չար —ք, the evil spirits;
—դ իմ ! my angel ! my darling !
—ս առնել, առաքել, արձակել, յղել, to send a messenger or ambassador.
Ձի (ոց)
s.
մատակախազ, որձի —, stallion, stone -;
մալեալ, որձատ —, a gelding;
մատակ —, mare;
ռազմամուղ —, war horse, charger;
որսոյ —, hunter;
ասպարիզական —, race horse;
լծաբարձ, կառաձիգ —, draught horse, carriage or coach horse;
ազատ —, blood horse;
հեծելութեան —, riding horse, saddle horse;
պալարակապ —, prancer;
բեռնաբարձ —, led, packhorse;
սայլաձիգ —, cart horse;
— հեծանելի կամ կառայց, a — fit to ride or drive;
— մեքենական, horsepower;
մատաղ —, — փոքրիկ, (բռչոյ), nag, pony;
քուռակ ձիոյ, colt, foal, filly;
ահիպարանոց, աշխոյժ, խրոխտ, եռանդուն, աներկիւղ, ուժեղ, հլու, հնազանդ, փափկերախ —, fiery or superb, highmettled, prancing or frisky, spirited, bold, mettlesome, tractable, well-bitted or well-broken, easy upon the hand -;
խստերախ, ախտաւոր, անհլու, կատաղի or խենդ, կիցընկէց, խրչան —, hard-mouthed, vicious, untractable, furious or moon-eyed, restive or kicker, skittish horse;
անպիտան —, jade;
դեղձան, գորշ or մողոշիկ, պիսակ, ճանճկէն or ճանճաճերմակ, ճարտուկ, աշխէտ, ճարտուկ-ճանճկէն, շիկակարմիր or շառատ —, yellow-dun, grey, dappled, flea-bitten, piebald, chestnut or sorrel, roan, light-bay -;
միս ձիոյ, horse flesh;
գաւակ ձիոյ, rump, croup, hind-quarter;
բաշ ձիոյ, horsehair;
խար, կեր ձիոյ, forage, provender, horse-meat;
ջրարբ ձիոց, horse-pond;
աղբ ձիոյ, horse-dung;
պայտ ձիոյ, horse-shoe;
քերոց ձիոց, curry-comb;
ողնուլար ձիոյ, crupper;
տապճակ ձիոյ, horse-blanket or horse-cloth;
վարաւանդ, կազմածք ձիոյ, horse-trappings;
ընթացք ձիոյ, the paces of a -;
ճախր ձիոյ, caracol, wheeling about;
զբօսանք ձիոյ, a ride (on horseback);
դարմանել զ—, to groom, to curry, to comb a;
պայտել զ—, to shoe a -;
վարժել զ—, to break in a -;
սանձել զ—, to master a -;
ի — ելանել, վերելակել, աշտանակել, —ի ներքս տանել, առնուլ, to ride, to get or mount on horseback, to take horse;
երթալ ի —, to ride, to go on horseback;
զգնալ, զբօսնուլ ձիով, to take a ride, to go on a party of ride, to go out for a ride;
ճախր առնուլ ձիոյ, to caracole, to move in caracols, to wheel about;
արձակերասան զ—ն առնել, to give a — the bridle, to gallop, to run full speed;
խոպալ եւ ընդվղել ձիոյ, to prance, to rear;
կատաղել ձիոյ, to run away, to take the bit between the teeth;
իջանել, թափել զինքն ի ձիոյ, to dismount, to alight, to to get down;
շրջածել երախաձգութեամբ զ—, to lead a — hither and thither, to and fro;
լծեալ ի չորից ձիոց, drawn by four horses;
—ն զուլամբ չոգաւ, թալալեցաւ or նստաւ ընդ նովաւ, his horse fell under him, fell heels upwards;
խխնջէ, վրնջէ —ն, the — neighs;
որ ձրի էառ զ—ն՝ ոչ սպասէ սանձին, you must not look a gift — in the teeth.
Ազատ (ի, աց, ից)
adj. adv.
freed, affranchised, redeemed, quit, ransomed;
large, vast;
noble;
— Մասիս, the great Ararat;
— առնել cf. Ազատեմ;
— կացուցանել;
to dispense, to exempt;
cf. Ազատաբար.
Ալաւսունք
s. pl.
cf. Բազմաստեղք.
Թամբ (աց)
s.
pack-saddle;
calf of the leg;
— վասն կանանց, կողմնակի —, side-saddle, pillion;
—ս հարկանել, — ի նուս դնել, to saddle;
բառնալ զ—ն, to throw off the saddle, to dismount.
Զնդան (ի)
s.
տալ ի —, արդելուլ —աւ, to put in —, to throw into a dungeon;
cf. Բանտ.
Զօր (ու, աց)
s.
հետեւակ —ք, infantry, foot-soldier;
— առնել, հատանել, cf. Զօրաժողով լինել;
ընտիր ընտիր —ուց, the flower of the troops, the best troops in an army;
— ծանր, սաուար, բազմաձեռն, great army, numerous troops, overwhelming forces;
քաջակիրթ, պատերազմափորձ, մարզիկ —, disciplined, experienced, troops inured to war;
—ք երկնից, երկնաւոր —ք, the host of angels;
—, strength, vigour, force;
մինչդեռ —ն եւ սգիքն անդէն կային, and still breathing, giving signs of life.
Զէն (զինուց)
s.
armament, armour, munition, harness;
հին —ն, woman, female;
— եւ զարդ, armour, arming;
— ի ձեռին, in arms;
armed, arms in the hands;
զինու զօրութեամբ, with arms;
hy main strength;
—ս կրել, to carry, to bear arms;
ի — գնալ, ընթանալ, դառնալ, — առնուլ, զգենուլ, ի վեր առնուլ, ի — վառիլ, to fly to arms, to buckle on one's armour, to take up arms, to arm one's self;
— առնուլ ընդդէմ, to bear arms against;
ի — վառել, to put under arms;
ի բաց թողուլ զ—ս, to lay down one's arms;
հրաման կրելոյ —ս, license to shoot;
հրաթափ —ք (հրազէնք), fire arms, guns, muskets, rifles;
հատու —ք (սուսեր սուին), side arms, weapons, cutting, edge;
վառեալ ի — եւ ի զարդ, armed from head to foot;
առաջին փորձ զինուց, one's first passage in arms;
այր զինու, man at arms;
ազգ կիրթ ի հրահանդս զինուց, a nation inured to war;
ի — ! ի -! to arms! — ի վեր ! — յառաջ ! — ի վայր ! carry, present, ground arms ! կազմ ի — ! ready ! — կալէք, — առէք, — ի ձեռս ! support arms! սպանամել զինուք, to put the sword;
ելանել ընդ —ս, cf. Ելանեմ;
դուլ զինուց, a truce;
սահմանք քաջաց —ն իւրեանց, the arms of the brave decide the limits of their power.
Նիշ
s. geom.
spot, speckle;
point;
այս —, այն —, such a one, such;
so and so;
յայս — աւուր, in such a day;
բանից նիշ, cf. Նշանաբան.
Նիստ (նստի)
s.
position, situation;
seat, residence, abode;
property, possession;
sitting, session, meeting;
— արքունական, seat of Government, capital city;
— բանակի, encampment;
ի — լինել, to sit up, to sit down, to be seated;
ի — ննջել, to sleep in a sitting posture;
— առնուլ, to be tranquillized, allayed, lulled into security;
ի — գումարիլ, to hold a sitting;
ի նստի անդ, during the sitting, forthwith, before separating;
երեք նստիւ նկարել զկենդանագիր, to paint a portrait in three sittings.
Մեքենայ (ից)
s. fig.
machination, cabal, plot, device, intrigue;
բազմահնար —ք, sly, crafty dealings, intrigues, machinations;
—ս հառնել, cf. Մեքենայեմ;
— երկանիւ, վեցանիւ կամ ութանիւ, two-wheeled, six-wheeled or eight-wheeled machine;
շոգեշարժ —, steam-engine;
տեղափոխ —, locomotive engine;
— պարզ կամ կրկին արդասեօք, single or double-acting engine;
— ջրեղէն սիւնակաւ, water-pressure engine;
— վերամբարձ, jack, lifting-jack or screw-jack;
— ցցահար, steam pile-driving engine;
— օդահան, air-pump, pneumatic engine;
գործարան —ի, engine-building;
լուծել, քակել զ—, to take an engine to pieces, to dismount;
յարդարել, կազմել զ—, to fit or put an engine together again, to mount;
ի գործ արկանել զ—, to work an engine.
Մէջ (միջոյ, ով, ոց, աց, ովք, օք)
s. bot. prep. prep. adv. adv.
inside, interior, heart, bosom;
loins, reins;
ցաւք միջաց, lumbago;
—ք or պորտ ընդոց, hilum of beans;
հացի միջաւ, with the crum;
ի — or ի միջի, in the midst or middle of, among, between, in, into, within;
ի միջոյ, through, out of, from;
between, among;
in, into;
through the medium of, by means of;
— ընդ —, from time to time, now and then, ever and anon;
ց-ս, down or up to the waist;
ի միջի ձերում, among you, in the midst of you;
— գիշերոյ, midnight, twelve o'clock;
— ի գիշերի, at night, in the night, by night;
ընդ — իւր, upon his loins or side;
միջովք չափ ի վեր or ի միջոյն եւ ի վեր, from the loins upwards;
միջովք չափ ի խոնարհ or ի միջոյն եւ ի խոնարհ, from the loins downwards;
յապականութեան ի միջի, from or in the midst of corruption;
պնդել զ—ս, to gird up one's loins, to put on a belt;
խորտակել զ—ս, to break one's back;
գօտի ածել ընդ — իւր, to wear a belt, girdle or sash;
արկանել քուրձ զմիջովք, to put or gird sackcloth on one's loins;
սուսեր ընդ — ածել, ածել սուր ընդ —, to gird on a sword;
— ընդ — հերձուլ, հատանել, to cut in halves;
to split into two parts;
բառնալ ի միջոյ, to annihilate, to utterly destroy, to exterminate;
անցանել, կալ ի —, to come forward, to show or present oneself;
ի — բերել, to produce, to bring forward or out, to cite, to expose;
ի անկանել, to interpose;
փոյթ ի — առնուլ, to endeavour, to study, to try, to make any effort, to be solicitous;
դաշինս ի միջի հաստատել, to make an alliance;
արի՛, ա՛նց ի —, arise, get up, come here;
քերթացք նորա չեն ի միջի, his poems are lost;
ընդ — բանից մի՛ անկանիր, do not interrupt another's discourse;
cf. Խորհուրդ;
ի մէջ, cf. Մէջ;
ի միջի, in the middle, between, among;
ի միջոյ, from the middle.
Պատիւ (տուոյ, տուի, տուոց)
s. adv. gr.
respect, veneration, reverence, regard, consideration;
honours, preferments, dignities, degrees, offices, titles;
testimonial, prize, gift, presentation;
խոստումն պատուոյ, word of honour;
լեգէոն պատուոյ, Legion of honour;
— արքունի, diploma of merit;
ի —, in honour of;
պատուով, honourably;
լի պատուով, loaded with honours;
ի — հասանել, to rise to dignities;
ի պատուի լինել, to be in honour, in consideration;
ի — առնուլ, բազում պատուովք պատուել, to load with honours, to pay great honours to, to raise to the highest honours;
to set one up upon the pinnacle of glory, to raise one up to the skies;
ի մեծի պատուի լինել, to be raised to the highest pitch of fortune;
— անձին համարել, to take to oneself the credit of, to deem it an honour;
— ընծայել, to pay honour;
առնել, դնել, to do honour to, to be an honour or a credit to;
— առնել սեղանոյ, to do honour to a meal;
պատուով պատուէք զիս, you do me a great deal of honour, too much honour;
—ս արժանաւորաց, honour to whom honour is due;
cf. Թեկն;
cf. Հասանեմ;
cf. Միմեանց;
sign of abbreviation.
Պատճառ (աց)
s. prep.
occasion, matter;
principle, origin;
reason, subject, motive;
fault, offence, misdeed, crime;
pretext, excuse, subterfuge;
—աւ, ի —ս, on account of, for the sake of, for, because of, out of regard for;
under pretence of;
ի —ս քո, for your sake, for you;
— տալ, to give occasion to;
—ս առնուլ, to take as a pretext, to pretend, to allege;
— լինել, to be the cause or author of;
to dissemble;
—ս ի մէջ ածել, to allege, plead, urge or adduce reasons;
բառնալ զ—ս, to take away the motive or grounds;
պատճառել —ս մեղաց, to seek excuses for sins;
առանց իրաւա ցի —ի, without a real motive, causelessly, groundlessly, unreasonably.
Պատուհան (ից)
s. fig.
dormer-window;
sky-light;
niche, wall-press;
sluice, flood-gate;
chimney;
senses;
վանդակ —ի, blinds, Venetian blinds;
—ք բացան երկնից, it rains pailfuls;
cf. Կարկառիմ;
cf. Հայիմ.
Վճիռ (ճռոց)
s. adj.
sentence, maxim;
decisive, peremptory;
— բանիւք, with a peremptory voice;
— հատանել, առնել, բերել, ի վերայ ածել, դնել, տալ, to issue a warrant or writ, to sentence, to adjudge, to judge, to declare, to pronounce, to ordain, to condemn;
to deliberate, to decide, to resolve, to decree;
to enact, to order;
— մահու հատանել, ի վերայ դնել, to sentence to death, to sign a deathwarrant.
Վառօդ (ի)
s.
— բամբակի, pyroxyline, gun-cotton, explosive;
շտեմարան —ի, powder-magazine.
Սպաս (ուց)
s.
want, requisite;
furniture, ornaments, trimmings, apparel, moveables, luggage, clothes, goods, service of plate, vessels, utensils;
dinner-service;
meats, victuals, repast, dinner, treat, feast;
pomp, train, equipage;
care, earnestness, solicitude;
—ք եկեղեցւոյ, church ornaments, decorations, plate, chalice;
ի — հայրենեաց, in the public service;
— ունել, տանել, հարկանել, ի —ու կալ, to serve, to take service, to minister;
— ունել կրակի, to worship fire;
— տանել կռոց, to worship idols;
լինել ի —ու պաշտաման ուրուք, to serve, to be in service;
հարկանել, տալ ումեք զյետին —, to pay the last honours;
— տանել ախտից, to obey the passions;
աստուածական մատուցանել անձին —, to be one's own idol;
— առնել, to attend well, to care, to keep, to guard, to watch, to spy, to lie in wait for;
to eat, to dine;
— ուտել or կերակրիլ, to regale, to entertain, to give an entertainment;
— ա րկանել, դնել, to prepare the requisites for the Mass;
զբաղեալ էր ի բազում —ու, he was oppressed by a multitude of things, he was very busy.
Վերջ (ից, ոց)
s. fig.
end, extremity, bound, limit;
tail;
back;
the rear of the army;
cadence, fall;
—ք, cf. Վերջաւոր;
ի —, ի —է, ի —ոյ, after, behind, at last, after all, in conclusion, finally, lastly;
ի — կոյս, backwards, back, behind;
ի — նահանջել, to draw back, to repress, to hold in, to check, to restrain;
ի — հասանել, to have already one foot in the grave;
ի — կոյս գնալ, to go backwards;
ի —ի թեւոյն անկեալ, assailed the army in the rear;
հասէք ի —ս նոցա, destroy the enemy's rear;
ի — or ի —է եկեալք, survivors, posterity;
ժամանակաւ ի —է, latest or nearest;
ի —ոյս երթեալ զօրէն չար գազանի, given to perversity as a beast;
— բանիս այս, the pith of my discourse is this;
եկն ի —ն, he was at his life's end.
Ջուր (ջրոյ, ով՝ ջուրբ, ջրոց՝ ջուրց)
s. adj.
juice;
liquid, watery;
օրհնեալ —, holy water;
չած ջրոյ, water-god;
անոյշ, ըմպելի, պաղ or ղով, գաղջ, տաք, եռացեալ, հանքային, ծծմբային, աղային —, good or portable, drinkable, cold or fresh, tepid, hot, boiling, thermal, sulphurous, saline water;
— մսոյ, broth, cf. Արգանակ;
գաւաթ մի, դոյլ մի —, a glass, a bucket or pail of water;
դոյլ մի լի —, a pailful of water;
ըստ — եւ ըստ ցամաք, by sea & land;
տեղատութիւն եւ մակընթացութիւն ջուրց, tide, flux reflux, & reflux, ebb & flow;
երթալ զջրոյ, to go to fetch water;
— հանել, to draw water;
— ըմպել, to drink water;
— հեղուլ, թափել, առնել —, to make water, to piss, to urine;
— տալ, to water, to sprinkle;
to water, to give to drink to;
եռացուցանել զ—, to warm, to boil water;
— արկանել ձեռաց ուրուք, to pour water on a person's hands;
լաւ է — հորի քան զգինի յոռի, pure water is better than bad wine;
cf. Թակարդ, cf. Ըմպեմ.
Նուագ (աց)
s.
sonnet;
cup, goblet, bowl, mug;
fashion, manner;
bout, time;
երեքսրբեան —, trisagium, agiology;
յօրինել —ս, to modulate, to sing;
հեշտացուցանել զ—ս, to make a sweet concert or harmony;
զյաղթութեան —ս երգել, to sing an epinicion, a triumphal song;
fashion, manner;
bout, time;
զառաջին —ն, յառաջնում —ի, the first time;
ի բազում —ս, ի —ս բազումս, յայլ եւ այլ —ս, more than once, several or many times, over and over again;
ի միումն —ի, once, at once;
all at once;
զմի — եւս, once more;
վասն միոյ —ի, առ մի —, for once;
զայս մի եւս —, more, once again;
յերկարագոյն —օք զբանիւք անկանել, to be prolix, to prolong the discourse;
յերկարագոյն —օք, long, a great while or time;
զվեց օրն մի մի —, once a day for six days;
լուր զայս վերջին —, hear for the last time;
cup, goblet, bowl, mug;
— ոսկի, golden cup or goblet.
Շահ (ից, ուց)
s.
advantage, good, benefit, utility, emolument;
interest, usury;
— օգտի or օգտութեան, utility;
սէր —ու, love of lucre;
ի — օգտի իւրեանց, for their advantage;
for the benefit of them;
ոչ առ ի — ինչ օգտի բարբառիմ, be sure I speak disinterestedly;
ի —ս հարկանիլ, —ու զհետ լինել, կրթիլ, մտանել, to become avaricious, to be greedy of gain;
— բերել, to be profitable, to profit, to produce gains;
բառնալ զ— ուրուք, to clip a person's profits or gains;
ի — ածել, to invest, to put out at interest, cf. Շահեցուցանեմ;
some dance;
—ս առնել, to dance;
shah;
— պարսից, Shah or king of Persia.
Շուայտ
Պարտ (ոյ, ուց)
s. adj. v. imp.
due;
active debt, credit;
tribute, tax, impost;
cause, reason, author;
in debt to, indebted, accountable, responsible;
guilty, culpable;
— բաշխք, tribute due;
—ոյ տէր, creditor;
it is right, it is necessary;
— եւ արժան էր, it was necessary;
չէ —, ոչ է —, ոչ է եւ պատշաճ, it must not be, it is not right, just or lawful;
չէ — կենաց, he is unworthy of life;
— վարկանել, to think proper, to deem expedient;
արկանել ընդ —եօք, to cause to run into debt, to get into debt, to be involved in debt;
մտանել ընդ —եօք, to run into debt;
to lay oneself under obligations;
բազում —ս ունել, լի —եօք լինել, to be over head and ears in debt;
— անձին համարել, to assume the obligation;
հատուցանել զ — ս իւր, to discharge or pay a debt;
հատուցանել զ —ս երախտագիտութեան, to discharge a debt of gratitude;
հատուցանել զ— ս իւր առ հայրենիս, to pay one's debt to one's country;
—առնել, to render culpable, to impute, to accuse;
to condemn;
cf. Թոյլ;
cf. Պատշաճ.
Պարտէզ (տիզաց)
s.
— բանջարոյ, kitchen garden;
— պտղոց, fruit —, orchard;
տնկաբանական —, botanical -;
գծել զձեւ պարտիզի, to lay out a -;
մշակել զ —, to garden;
cf. Թի.
Շատ (ից)
adj. adv. v. imp.
"much, too much, very, most;
enough, sufficiently, as much as necessary;
— անգամ, often, frequently, cf. Բազում անգամ;
— իսկ, sufficiently;
— կամ սակաւ, more or less;
ընդ — եւ ընդ սակաւ, in all about;
փոքր ի —է, somewhat, partly, a little;
more or less;
ոչ ընդ — եւ ընդ փոքր, in no wise, in no way;
"
— է այդ, that is enough;
— է զի, it suffices that;
provided that;
— ասել, to be content;
— համարիլ, to content oneself with;
—ք յայնցանէ, most of them, the greatest part of them;
դեռ աւուր — կայ, much time still remains;
ո՞չ իցէ քեզ — զի..., does it seem to you a little thing that."
Շար (ից)
s.
multitude, great number;
composition;
—ք մարգարտաց, string of pearls;
ոսկի —, gold chain;
—ք լերանց, mountain-chain;
— ճանճից, swarm or lot of flies;
— մրջմանց, swarm of ants;
anthill;
— շանց, pack, number of dogs;
— ազգաբանութեան, genealogy;
ի —ի հարկանել, to register, to record, to set or write down;
ի —ի արկանել, to string, to range, to rank;
ի — արկեալ թուել, to enumerate, to number, to count;
ի միում —ի հարեալ ընդ մի համարել, to be enumerated in the same series;
յանտեղեաց —ին է այս, it is very far from the purpose.
Շիշ (շշի, շշից)
s.
alabaster vase;
խցել զ—, to cork;
to put the stopper on;
բանալ զ—, to draw the cork, to uncork;
to take the stopper out of.
Ոճ (ոյ, ով)
s. bot. adv.
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.
Ոսկր (կեր, աց)
s.
տարաբուն —, process, apophysis;
— արմատոյ լեզուի, hyoides;
անանուն —, ossa innominata;
— ցայլից, os pectinis or pubis;
— սրբանի, os sacrum;
— կիտի, whale-bone;
— փղաց, ivory;
cf. Փղոսկր;
գերեզման ոսկերաց, charnel-house;
փոխարկութիւն յ—, ossification;
հաստատիչ խախտեալ ոսկերաց, bonesetter;
կցել զ—ն բեկեալ, to bonset;
փոխարկել յ—, to ossify;
հանել զոսկերս, to bone, to take out the bones;
գողացուցանել զոսկերս, to cause the bones to shake;
cf. Լեզու.