Your research : 1 Results for ցող

Ցող exact entry

See full entry →

cf. Ցօղուն.

NBHL (1)

Ի ցող ցորենոյ կերակրեաց եւ հաստատեաց յովսէփ զերկիրն եգիպտացւոց. եւ նա եղեւ եղեգն ջախջախ՝ նեցուկ եղբարցն յովսեփու. (Եփր. ծն.։)


Entries' title containing ցող : 70 Results

Աքացող, աց

See full entry →

adj.

kicking.


Աճեցողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

vegetation.

NBHL (3)

Ծնչութիւն, եւ կենդանարարութիւն, եւ աճեցողութիւն. ուր վերջին բառդ կայ եւ ի յն. այլ ի մեր օրինակի պակասի։

Աճեցողութիւնն հոգեւորական գոյ ի նոսա. (Շ. հրեշտ. առեալ ի Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե։)

Եւ ո՛չ թուոյ աճեցողութիւնք. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)


Արբեցող, աց

See full entry →

s.

drinker.


Բարկացող

See full entry →

cf. Բարկասիրտ.

NBHL (1)

Այր բարկացօղ՝ տգեղ է կերպարանօք։ Մի՛ լինիր ընկեր առն բարկացողի։ Մի՛ բարկացօղ, մի՛ թշնամանօղ։ Լաւ իցէ բնակել յանապատի, քան ընդ կնոջ լեզուանւոյ, անզգամի եւ բարկացողի։ Փրկիչ իմ ի թշնամեաց իմոց բարկացողաց.եւ այլն։


Բարկացողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

irascibility, ire.

NBHL (3)

Բարկացողութիւն է չարութիւն ցասմնատեսակին, ըստ որում դիւրաշարժք լինին ի ձեռն բարկութեան. յն. ի բարկութիւն. (Արիստ. առաք. յորմէ եւ Լմբ. սղ.։)

Հարկեցաւ ի բարկացողութիւնն, որ է ի նմա թունաւորութեան կիրք։ Զի՞նչ է բարկացողութիւն. (եւ այլն. Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ի՟Դ։)

Մեղք դիւթի բարկութիւն է եւ բարկացողութիւն. (Եփր. թագ.։)


Անցողական, ի, աց

See full entry →

adj.

transitive.


Խորդացող

See full entry →

s.

snorer.


Իմացող

See full entry →

adj.

of quick apprehension, attentive, intelligent, discerning.

NBHL (1)

Յառաջահայեաց եւ իմացող մտաց դիւրին է անաշխատ ճանաչել. (Փարպ.։)


Իմացողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

cf. Իմացութիւն.

NBHL (2)

Իմացումն. իմանալն. հասողութիւն. եւ Ըմբռնումն, կամ ըմբռնողութիւն. իմացական կարողութիւն. Վերածելն զմիտս ամենեցուն առ իմացողութիւն լուսոյն։ տեսին զաստուած դասք քահանայիցս իմանալի հայեցողութեամբ ձեռօք. (Լմբ. պտրգ.։)

Ոչ է իմացութիւն իմացողութիւն, եւ ոչ իմանալի. այլ իմացողութիւն է յառաջ եկեալ իմաստքն, եւ իմացողութիւն է զգայութիւն յորում կայ իմացութիւն. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։)


Լողացող մարմին

See full entry →

sn. mech.

floating body.


Լցողական, ի, աց

See full entry →

adj.

that fills;
satiating, satisfying.

NBHL (2)

Ամենեցունց պատճառ եւ լցողականն յիսուսի աստուածութիւնն. (Դիոն. ածայ.։)

Որպէս կերակուրք, որք կարօտանացն են լցողականք. (Նիւս. բն.։)


Իշխեցող

See full entry →

s. adj.

ruler, prince, governor;
predominant.

NBHL (1)

Զբանսարկուն բարձէ զիշխեցողն մահու. (Տօնակ.։)


Խաղացող, աց

See full entry →

s.

player.


Զլացող

See full entry →

adj.

that denies, refuses;
ungrateful.


Զլացողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

denial;
recantation, refusal;
wrong.

NBHL (1)

Ո՛վ զլացողութիւնդ, որ եղեւ ի քէն առ բարերարն քո. (Վեցօր. ՟Թ։)


Ընդհայեցողական, ի, աց

See full entry →

adj.

dioptric.


Ընդհայեցողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

dioptrics.


Ընթացող

See full entry →

s.

walker, pedestrian.


Ընթերցող

See full entry →

cf. Ընթերցիչ.

NBHL (4)

Սիրելի եղիցի եւ քեզ ընթերցողիդ, որպէս այրն եւ գործք, այսպէս եւ զնմանէ բանք։ Ինքն էր ընթերցող եւ թարգմանիչ. (Խոր. ՟Ա. 30։ ՟Գ. 47։)

Անագանոսք, որ թարգմանին ընթերցողք, եւ գործ է սոցա ընթեռնուլ զմարգարէս եւ զբնագիրս եւ զվարդապետականս. (Լմբ. պտրգ.։)

Ողջոյն տամ դպրաց, եւ ընթերցողաց, եւ դռնապանաց. (Ածազգ. ՟Ը։)

Ո՞ւր ընթերցողքն են սուրբ տառի, կամ վարդապետքն ի հանդիսի. (Շ. եդես.։)


Ընթերցողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

reading;
lectureship, order of lecturers in the church.

NBHL (5)

Ընթերցումն. եւ Ընթերցողն գոլ ըստ ամենայն առման.

Պատմագրացն, յորոց ըստ յերկար ընթերցողութեան գտի ի նոցանէ, եւ այլն. (Փարպ.։)

քանզի հզօր ես գրչութեամբ եւ ընթերցողութեամբ Արամեան նահանգիս. (Մագ. ՟Ե։)

Վերծանութիւնդ ըստ յունաց (իբր վերաճանաչութիւն՝) ի մերումս թարգմանի ընթերցողութիւն. (Երզն. քեր.։)

Կէս սարկաւագն զԱստուածաշունչ ընթերցողութիւն։ Ոմն զքարոզութեանն վարդապետութիւն, ոմն զընթերցողութիւնն։ Զընթերցողութեանն, եւ զսաղմոսերգութեանն. (Լմբ. պտրգ.։)


Թաքուցող

See full entry →

cf. Թաքուցանող.


Երգեցող

See full entry →

s.

singer;
song-writer, composer;
musician;
chorister.

NBHL (7)

Ի վերայ երգեցողացն ի տան տեառն. (՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 31։)

Քնարս եւ տաւիղս երգեցողաց. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 12։)

Երգեցողացն աղօթիւք ի մէջ հնոցին. (Շար.։)

Հրեշտակաց միշտ երգեցողաց. (Նար. խչ.։)

Յօրինեն զհարսանիքն ամենայն երաժշտական երգեցողքն. (Տօնակ.։)

ԵՐԳԵՑՈՂ. Սեպհականեալ անուն քաջ երաժշտաց եկեղեցւոյ, որ արարին երգս շարականաց եւ տաղից. որպէս սուրբն ռոմանոս երգեցող՝ առ յոյնս, եւ սուրբ ներսէս շնորհալի ի հայս, զոր ներսէս երգեցող կոչեն տէր իսրայէլ. յնս. ՟ժը. եւ կիրակոս գետկացի. օգոստ. ՟ժգ։

Երգեցողն (հռչակեցուցանէ) զսաղմոսացն քաղցրաձայնութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)


Երգեցողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

singing.

NBHL (3)

Երգեցողութիւն սաղմոսի։ Զօրաւոր է երգեցողութիւն օրհնութեանց զախտս խաղաղել. (Լմբ. սղ.։)

Կամ երգեցողութեան, կամ պաշտամանց. (Թղթ. ման. առ գր.։)

Ո՞յց են նշանակիչք աստուածայինն երգեցողութիւնք. (Մաքս. եկեղ.։)


Զգուշացող

See full entry →

adj.

cautious, wary, circumspect, prudent;
ոչ —, inconsiderate, unwary, negligent.


Դառնացող, աց

See full entry →

adj.

vexatious, offensive, irritating, maddening.

NBHL (2)

Զդառնացօղս՝ որ բնակեալ են ի գերեզմանս։ Ազգ չար եւ դառնացօղ։ Մի՛ լինիր դառնացօղ իբրեւ զտուն դառնացողաց. (Սղ. ՟Կ՟Է. ՟Հ՟Է։ Եզեկ. ՟Բ. եւ ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ. եւ այլն։)

Եւ ի վիմէն վտակ բարի արբոյց տոհմին դառնացողի. (Շար.։)


Գոհացողական, ի, աց

See full entry →

adj.

that praises, returns thanks.

NBHL (1)

Գոհացողական բան, կամ ձայն, քարոզ, երգք. թուղթ, պատմութիւն. (Փիլ.։ Կիւրղ. ղկ.։ Անյաղթ բարձր.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Լաստ. ՟Ի՟Գ։ Խոր. ՟Գ. 19։ Լմբ. պտրգ.։)


Գոհացողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

grace, thanksgiving, thanks;
— or Խորհուրդ գոհութեան, Eucharist.

NBHL (8)

Գոհացողութեան երգս. (Վանակ. յոբ.։)

Տացեն՝ փոխարէն գոհացողութիւնս։ Այսպէս ասասջիք գոհացողութեամբ. (Սիր. ՟Ժ՟Է. 25։ ՟Լ՟Թ. 20։)

Տուր ինչ աստուծոյ գոհացողութիւն, եթէ ի բարի առնել կարողացն եղեր. (Ածաբ. աղք.։)

Գոհացողութեամբ զցաւս մարմնոյդ ընդունել. (Ճ. ՟Ա.։)

Ընկա՛լ զխոստովանութիւնս, զգոհացողութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Գոհացողութիւնս եւ մաղթանս առ աստուած մատուցանեմք. (Խոսր. ժմ.։)

Պատարագ՝ գոհացողութիւն տուեցելոցն պարգեւաց։ Գոհացողութիւն նովաւ աստուծոյ մատուցանեմք. (Խոսր. պտրգ.։)

Կրկնաբանեաց զգոհացողութւնս ողորմած տեառնն։ Զձայն օրհնութեան գոհացողութեան. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. յովն.։)


Այրեցող, աց

See full entry →

adj. s.

burning, scorching;
caustic.

NBHL (2)

Զայրեցող բնութիւնն (հրոյ) անկիզանօղ առնէր. (Շար.։)

Այրեցող ջերմն. (Մխ. բժիշկ. ստէպ։)


Կամեցող

See full entry →

adj.

willing, desirous.

NBHL (2)

Առ ի լնուլ զկամս կամեցողին։ Կամեցօղք այսպիսեացս. (Յհ. կթ.։)

Հաւաստեալ ունի հեշտալի կամեցողս զընդհանուրս երկնաւ ազնս կենդանեաց. (Պիտ.։)


Կամեցողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

cf. Կամելութիւն.

NBHL (2)

(Նորոգութեան մերոյ) կամեցողութիւնն՝ աստուածութեանն միայնոյ. (Աթ. ՟Դ։)

Մի կամեցողութիւն, մի են կամք. (Մանդ. ՟Ժ։)


Խցողական, ի, աց

See full entry →

adj.

obstructive.


Հոգացող

See full entry →

cf. Հոգած.


Հոգացողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

cf. Հոգողութիւն.

NBHL (1)

Ի փոքր տեսութիւնսն, եւ ի սակաւ հոգացողութիւն գիտութեան. (Արիստ. աշխ.։)


Կագացող

See full entry →

adj.

litigious, fractious, quarrelsome, wrangling.

NBHL (2)

cf. կագեցող. μάχιμος, litigosus. Որ կագի, կռուարար, հակառակասէր.

Եթե կագացող եւ լեզվանի իցէ (կինն). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)


Կցողական, ի, աց

See full entry →

adj.

curing, healing.

NBHL (1)

Զճեղքեալն կցողական դեղով ողջացոյց. (Վրդն. սղ.։)


Հայեցող

See full entry →

s.

contemplator.

NBHL (2)

Մարմնականացն մեռումն՝ տեսութիւն ախորժելի աստուծոյ, եւ ի վերուստ հայեցողիս արժանի. (Մեկն. ղեւտ.։)

Օձն պղնձի ոչ ունէր զհայեցողսն իւր զօրութեամբն բժշկել. (Լմբ. իմ.։)


Հայեցողական, ի, աց

See full entry →

adj.

contemplative;
speculative.


Հայեցողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

contemplation;
speculation;
theorem.

NBHL (6)

Պայծառ ունիցիմք զմտաց հայեցողութիւն. (Խոսր.։)

Իմանալի հայեցողութեամբ։ Հայեցողութեամբն առ աստուած։ Իմդ եղբօր տկարացեալ է հայեցողութիւն առ ի նոցայն հայել ճշմարտութիւն։ Արտաքոյ մնաց յիշմանն եւ հայեցողութեանն աստուծոյ եւ ոչ ոք. (Լմբ. ժղ. Լմբ. սղ. Լմբ. պտրգ.։)

Դարձցին ի ճշմարիտ լուսոյն հայեցողութիւն. (Երզն. մտթ.։)

Հայեցողութեամբ հոգւոյն իմաստից զզօրութիւն բանից քննել. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ։)

Հայեցողութիւն սրբազանից, կամ աստուածայնոց. այսինքն տեսութիւն նոցին. (Դիոն. եկեղ.։)

Յանիմաստ բանաւորէ, եւ կրկին հայեցողութեամբ ճայրոտելոյ՝ իմանալեաւ եւ զգալեաւ. (Սկեւռ. ես.) իմա՛, տեսանելեօք հոգւոյ եւ մարմնոյ։


Հայցող

See full entry →

s.

solicitor, postulant.


Հասկացողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

cf. Հասողութիւն.


Հարցող

See full entry →

s.

questioner, interrogator.


Ստացող

See full entry →

s.

possessor, occupier;
purchaser, buyer;
creator.

NBHL (1)

Արբուցեր որպէս մայր՝ ստացողին զքեզ՝ զկուսական քո սուրբ զկաթն։ Ի ձեռն ձեռին ստացողին իմոյ յանէից։ Իմաստութեանն շնորհ ի բոլորեցունցն իջեալ ստացողէ. (Շար.։ Նար. ՟Ժ՟Ա։ Պիտ.։)


Չպահեցողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

the disregarding fasts.


Պահացող

See full entry →

adj.

abstaining, abstinent, fasting.

NBHL (4)

որպէս թէ Պահեցող, կամ պահօղ զպահս զծոմ. չոր պաք բռնօղ, քիչ ուտօղ.

Ի Դանիէլի առիւծքն պատկառեցին վասն պահացող մարմնոյն. (Խոսրովիկ.։)

Էր եւ յոյժ պահացող երանելին Յոհան։ Քրձազգած, պահացող, բոկագնաց. (Ճ. ՟Գ.։ Լաստ. ՟Ի՟Բ։)

Ի մէջ բազմականաց գլուխ պահացողին յառաջադրեցաւ իբրեւ կերակուր. (Ժմ. յն.։)


Պահացողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

abstinence, fast.

NBHL (2)

Պահացողն գոլ. ծոմապահութիւն. ժուժկալութիւն. չորակերութիւն.

Այսոքիկ վկայք պահացողութեան։ Նախ բո՛ւռն հար հնազանդութեան եւ համբերութեան եւ սիրոյ ... որոց յետոյ զկնի ընթանայ եւ պահացողութիւնն Աստուածահաճոյ. (Վրք. հց. ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ե։)


Պահեցողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

cf. Պահացողութիւն.


Ուսուցող

See full entry →

s.

professor, master, teacher, preceptor, instructor.

NBHL (2)

Առաքեցաք զուսուցօղ մերոյ աշխարհիս մեսրոպ։ Առաքեցի զուսուցողդ (կամ զուսուցանողդ) մեր մեսրոպ. (Խոր. ՟Գ. 57։)

Ըստ ինքեանց յօժարութեան ընծայ ուսուցողացն տայցեն. (Մխ. դտ.։)


Ուրացող

See full entry →

cf. Ուրացեալ.

NBHL (2)

Իսկ ուրացեալն վասակ, եւ այլն։ Զվնաս գործոյն արկանէր զուրացելովն։ Ածէին եւ խառնէին ի գունդս ուրացողացն. (Եղիշ.։)

Ուրացօղն քրիստոսի յուլիանոս։ Յաւուրս յուլիանոսի ուրացողի. (ՃՃ.։)


Յուսացող

See full entry →

cf. Յուսող.


Նախաստացող

See full entry →

s.

first master.

NBHL (1)

Նախաստացողի անդաստանին վաճառեսցի. (Մխ. դտ.։)


Definitions containing the research ցող : 652 Results

Զլացութիւն, ութեան

See full entry →

s.

cf. Զլացողութիւն.

NBHL (1)

Ո՛վ զլացողութիւնդ, որ եղեւ ի քէն առ բարերարն քո. (Վեցօր. ՟Թ։)


Զլացումն, ման

See full entry →

s.

cf. Զլացողութիւն.

NBHL (1)

Ո՛վ զլացողութիւնդ, որ եղեւ ի քէն առ բարերարն քո. (Վեցօր. ՟Թ։)


Երգիչ, չի, չաց

See full entry →

cf. Երգեցող.

NBHL (1)

ᾅδων, ᾅδουσα cantor, cantatrix Երգեցիկ. երգեցող. երգակ. երգաբան. երաժիշտ.


Ստացիչ, չի, չաց

See full entry →

cf. Ստացող.

NBHL (1)

Արբուցեր որպէս մայր՝ ստացողին զքեզ՝ զկուսական քո սուրբ զկաթն։ Ի ձեռն ձեռին ստացողին իմոյ յանէից։ Իմաստութեանն շնորհ ի բոլորեցունցն իջեալ ստացողէ. (Շար.։ Նար. ՟Ժ՟Ա։ Պիտ.։)


Պահող

See full entry →

adj.

cf. Պահացող;
keeping, preserving.


Սնուցանող

See full entry →

cf. Սնուցող.

NBHL (2)

Ասացաւ ի գիրս՝ իւղով եւ մեղու ի սնուցողացն սնանիլ ձեռաց զփրկիչն. (Խոսրովիկ.։)

Հօտ, եւ հովիւ իսկ, եւ անդիորդ, եւ զձիսն սնուցող. (Պղատ. օրին. ՟Է։)


Սնուցիչ, չի, չաց

See full entry →

cf. Սնուցող.

NBHL (2)

Ասացաւ ի գիրս՝ իւղով եւ մեղու ի սնուցողացն սնանիլ ձեռաց զփրկիչն. (Խոսրովիկ.։)

Հօտ, եւ հովիւ իսկ, եւ անդիորդ, եւ զձիսն սնուցող. (Պղատ. օրին. ՟Է։)


Բարկ

See full entry →

adj.

sharp, pungent, acrid;
acid, sour, rough.

Etymologies (1)

«կծու, թունդ» Ագաթ. «դժնեայ, բարկացկոտ» Ոսկ. ես. մ. ա. 46. Եւագր. «ուժգին, սաստիկ, շատ» Ոսկ. գղ. Անկ. գիրք նոր կտ. 110, 231. «հրավառ, սաստիկ տա-քացած». Վստկ. 134. Թլկր. 49. որից բարկա-նալ «զայրանալ»։ ՍԳր. բարկութիւն «զայ-րոյթ» ՍԳր. Ոսկ. Եփես. «կայծակ» Իմ. ժթ. 12. Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. բարկացայտ Ագաթ բարկացող ԱԳր.. բարկացութիւն Եփր. հա-մաբ. ևն։ (Բարկութիւն և նրտմտութիւն հո-. մանիշների տարբերութեան վրայ մանրամա-՝ սըն տե՛ս Տաթև։ ամ. 235, և մտթ. Եւագր. 74)։ -Արևմտեան գրականում կազմուած նոր բառ՝ է բարկօղի «կոնեակ»։ ❇։ ։

NBHL (1)

Արբեցողն՝ ցասկոտ եւ նախանձոտ եւ բարկ եւ անմիտ լինի։ Այլ զի ամենեւին զբարկ միտսն յայտ առնիցեմք, վերագրաւն հանդերձ գազանս վայրենիս կոչեմք (զչտրս). (Ոսկ. ես.։)


Խոց, ից, ոց

See full entry →

s. adj.

wound, sore, ulcer;
wounded;
— խորամուխ՝ կարեվէր, deep, mortal wound.

Etymologies (1)

(յետնաբար ի, ո հլ.) «վէրք (հա-րուածից, սրից, նիզակից կամ ինքնին յա-ռաջացած)» Նար. Վրք. հց. Ոսկ. յհ. «վիրա-ւորուած» ՍԳր. որից խոցել ՍԳր. Ոսկ. եփես. զ. խոցահարել Ոսկ. յհ. բ. 8. ծածկախոց «ծածուկ խոցող» Մծբ. էջ 371 (ձեռ. ծածկա-խոյց, որ այսպէս սրբագրեց Վարդանեան ՀԱ 1913 300՝ համեմատութեամբ ասորի բնառ-րի). լերդախոց ԱԲ. չարախոց Եփր. աղ. 259. սրախոց Յայսմ. գեղարդնախոց Գնձ. ջրխոց Բժշ. տիգախոց Շար. Յայսմ. -ոտ մասնի-կով սաստկացած՝ խոցոտել ՍԳր. խոցոտիչ Երեմ. թ. 8. խոցոտումն Ովս. թ. 13. միջին ձայնաւորի կրճատումով ձևացած է *խոցտել, որից ունինք միջ. հյ. խոցտուկ «փորացաւ, խիթ» (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. colique բառի տակ). և սրանից յառաջացած խոստել (գւռ.) և խոստուկ «խիթ» Վստկ։

NBHL (1)

Որ խոց առնու, զխոցողն սպանանէ. պատրաստ կայ՝ որ այլ խոց չառնու։ Խոց տալումեք. (Ոսկիփոր.։)


Կուռ

See full entry →

s. adj. adv.

condensing, thickening;
condensed, compact, firm, solid, hard;
beaten, trodden, frequented;
massive, large, heavy;
carved, sculptured, hammered;
pure, refined;
vehemently, forcibly;
unceasingly, unremittingly, incessantly;
— վառեալ, armed with a cuirass, armed cap-a-pie, from head to foot;
— զմիմեամբ, — զմիմեանց զհետ, — զմիմեանց զկնի ou կնի, continually, one after the other;
blow after blow.

Etymologies (1)

«ծեծած. ռործած, բանած (մետաղի համար)» ՍԳր. «կոխուած, բանուկ (ճամ-բայ)» Փիլ. այլաբ. Յհ. կթ. «հոծ, սեղմ, խիտ» Ոսկ. ա. տիմ. ը. «խիտ» Նիւս. բն. «լաւ, բոլորովին, ի սպառ (զինուած)» Խոր. ղև. Յհ. կթ. այս արմատից են կռել «ծե-ծել, կոփել, մետաղը ծեծելով բանիլ, դարբ-նել» Ես. խա. 7. Ոսկ. մ. բ. 25. Երդ մեաաս (Խոր.), Ագաթ. Կոչ. «հաստատել, դնել (դա-շինք)» ՍԳր. Ագաթ. «թխմել, ճխտել, մէջը խրել» Յասմ. ապր. 16 (Բանային զբերանն և կեղտաշորս ի ներս կռէին.-այս իմաս-տը չունին բառարանները, բաւր տե՛ս տա-կը գւռ). կուռք (ո հլ.) «կռեալ կոփեալ ար-ձան աստուածների» ՍԳր. կռապաշտ կամ կռապարիշտ ՍԳր. կռատուն (նոր բառ). կռածոյ ՍԳր. կռած Ամբ. բ. 19. կռան «մուրճ (իբր գործիք կռելու)» Վեցօր. գ. էջ 48. Փարպ. կռանագործ Ագաթ. կռանակուռ Եղիշ. յես. 172. կռանել Պրպմ. անկուր «ան-կոխ (ճամբայ)» Փիլ. Լմբ. յայտ. էջ 11. եր-կաթակուռ Պիտ. Յհ. կթ. երդմնակուռ ժղ. հռոմկլ. թևակուռ Ագաթ. պատկերակուռ Ոսկ. մ. գ. 7. մարմարակուռ Ոսկ. մ. բ. 25. իւրեանցակուռ Բուղ. խաւարակուռ Զենոբ. կաճակուռ Վրդ. պտմ. կարծրակուռ Մագ. ոսկիակուռ Կոչ. 20. քարկուռ կամ քարա-կուռ նորագիւտ Բ. մնաց. իդ. 12. Մծբ. որ և քարկռի Ա. մակ. ժգ. 27. կուռվիզ «ամուր՝ ուժեղ վիզ ունեցող» (չունի ԱԲ) Մխ. այրիվ. էջ 39։

NBHL (1)

Ներկուռ ըստ առոգանութեան. Ներդ նախդիր միայն է. իսկ կուռն ասելով՝ զանդադար կրթութիւն ասէ, այս ինքն ազգողապէս կռեալ եւ կրթեալ զինքն ընթերցողութեամբ. (Երզն. քեր.։)


Կամ

See full entry →

conj.

or.

Etymologies (3)

, ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզաբար գործածոսած.-ո հլ. են ցոյց տալիս կա-մովք Սղ. ճխդ. 16, կամով Ոսկ. ես. 419) «ուզելը, յօժարութիւն, ցանկութիւն» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. և փիլիպ. որից կամաւ ՍԳր. Ոսկ. ես. կամով Ոսկ. ես. կամովին Գնձ. Շնորհ. եդես. ըստ կամի Փարպ. ի կա-մաց Ծն. խթ. 5. Յհ. ա. 13. Ոսկ. ես. յոչ կամաց Կոչ. կամք են «ուզում է» ՍԳր. Եւս. քր. յանկամս Ոսկ. ա. թես. յուկամ Եւս. քր. կամիլ ՍԳր. (յետնաբար նաև կամենալ Յհ. կթ. Սարգ.) կամեցող Եզն. կամող Ոսկ. ա. կոր. կամելի Ոսկ. մ. գ. 27, կամաւոր Ոսկ. մ. ա. 19. կամագնաց Ագաթ. կամածին Մծբ. Եզն. կամակ «մեղմ» Պտմ. աղէքս. 22. կամական Եզն. կամակատար Ագաթ. Եզն. Փարպ. կամակցեալ Սեբեր. չկամութիւն Բուզ. ինքնակամ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Կոչ. բարեկամ ՍԳր. լաւակամ Խոր. գլորակամ Մծբ. դժոխակամութիւն Յհ. իմ. ատ. դիւա-կամ Ագաթ. թշնամանակամ Խոր. Փիլ. չա-րակամ Առակ. ժե. 11, 13, Եզն. Ոսկ. ես. ևն։ Նոր բառեր են կամազուրկ, կամայա-կանութիւն, չկամ ևն։

= Պհլ. ❇ kām «կամք, կամեցողու-թիւն» բառից, որի հետ նոյն են հպրս. զնդ. սանս. kāma, պրս. [arabic word] «կամք», հինդ. kām «փափագ, նպատակ», գնչ. kamama «փափագիլ», օսս. k'om «կամք», պազենդ. kāmistan «կամիլ, ցանկալ», պհլ. kāmītan «կամիլ» ևն։ Նոյն արմատին են պատ-կանում նաև կա՛մ, կամակ, կամակար, կա-մայ, ակամայ բառերը, որոնք տե՛ս առան-ձին։ Իրան. kāma համարւում է կազմուած -mo-մասնիկով՝ պարզական qā-«դիւրը գալ, հաճիլ» արմատից (ինչ. զնդ. kā-«տեն-չալ, ցանկալ»), որից -ro-մասնիկով էլ լտ. carus «սիրելի», գոթ. hors, հբգ. huora, գերմ. Hure «բոզ», լեթթ. kā̄rs «որ շատ է սիրում, ցանկութեամբ լի, որկրամոլ», իռլ. гara և կիմր. car «բարեկամ», իռլ. caraim «սիրել» ևն (Pokorny 1, 325, Ernout-Meil-let 153)։-Կամաց բառի կազմութեան հա-մար հմմտ. հպրս. vasaiy «շատ», պհլ. vas, պրս. bas «շատ, բաւական», որոնք ծագում են «կամք» բառից և նշանակում են բուն «ըստ կամաց»։-Հիւբշ. 163։

րական. վասն որոյ հարկեալ թարգմա-նիչքն վասն ոչ ունելոյ եզակի անուն բազմաւորական եդին»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. kā̄m ռա-ռին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև սանս. քամա։ Ուղիղ են մեկնում նաև Peterm. 25, 30, 34, Windisch. 8, Gosche 24 (վերջինս աւելացնում է և փռիւգ. ϰίμερος «հաս-կացողութիւն»), Böttich. Lagarde են։ Դաւիթ-Բէգ, Յուշարձան 397 ն. գար cam, արմոր. cam, ն. իռլ. čam, հիռլ. camm, հբրըտ. cam «հակ, ծուռ, զի-ջում»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gam, kam «ծռիլ», gam «հակում, միտք», gin-gan «փափագ»։

NBHL (1)

Ի մանրել զցողունն կամնասայլիւն։ Հատ ցորենոյ ոչինչ վնասի ի կամնասայլիցն. (Սարգ. ա. պ. ԺԲ։ Շ. մտթ. Գ. 12։)


Կամ, ի, աւ, ով

See full entry →

s.

will, desire;
— է ինձ, I will, I intend;
cf. Կամք;
cf. Կոր.

Etymologies (3)

, ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզաբար գործածոսած.-ո հլ. են ցոյց տալիս կա-մովք Սղ. ճխդ. 16, կամով Ոսկ. ես. 419) «ուզելը, յօժարութիւն, ցանկութիւն» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. և փիլիպ. որից կամաւ ՍԳր. Ոսկ. ես. կամով Ոսկ. ես. կամովին Գնձ. Շնորհ. եդես. ըստ կամի Փարպ. ի կա-մաց Ծն. խթ. 5. Յհ. ա. 13. Ոսկ. ես. յոչ կամաց Կոչ. կամք են «ուզում է» ՍԳր. Եւս. քր. յանկամս Ոսկ. ա. թես. յուկամ Եւս. քր. կամիլ ՍԳր. (յետնաբար նաև կամենալ Յհ. կթ. Սարգ.) կամեցող Եզն. կամող Ոսկ. ա. կոր. կամելի Ոսկ. մ. գ. 27, կամաւոր Ոսկ. մ. ա. 19. կամագնաց Ագաթ. կամածին Մծբ. Եզն. կամակ «մեղմ» Պտմ. աղէքս. 22. կամական Եզն. կամակատար Ագաթ. Եզն. Փարպ. կամակցեալ Սեբեր. չկամութիւն Բուզ. ինքնակամ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Կոչ. բարեկամ ՍԳր. լաւակամ Խոր. գլորակամ Մծբ. դժոխակամութիւն Յհ. իմ. ատ. դիւա-կամ Ագաթ. թշնամանակամ Խոր. Փիլ. չա-րակամ Առակ. ժե. 11, 13, Եզն. Ոսկ. ես. ևն։ Նոր բառեր են կամազուրկ, կամայա-կանութիւն, չկամ ևն։

= Պհլ. ❇ kām «կամք, կամեցողու-թիւն» բառից, որի հետ նոյն են հպրս. զնդ. սանս. kāma, պրս. [arabic word] «կամք», հինդ. kām «փափագ, նպատակ», գնչ. kamama «փափագիլ», օսս. k'om «կամք», պազենդ. kāmistan «կամիլ, ցանկալ», պհլ. kāmītan «կամիլ» ևն։ Նոյն արմատին են պատ-կանում նաև կա՛մ, կամակ, կամակար, կա-մայ, ակամայ բառերը, որոնք տե՛ս առան-ձին։ Իրան. kāma համարւում է կազմուած -mo-մասնիկով՝ պարզական qā-«դիւրը գալ, հաճիլ» արմատից (ինչ. զնդ. kā-«տեն-չալ, ցանկալ»), որից -ro-մասնիկով էլ լտ. carus «սիրելի», գոթ. hors, հբգ. huora, գերմ. Hure «բոզ», լեթթ. kā̄rs «որ շատ է սիրում, ցանկութեամբ լի, որկրամոլ», իռլ. гara և կիմր. car «բարեկամ», իռլ. caraim «սիրել» ևն (Pokorny 1, 325, Ernout-Meil-let 153)։-Կամաց բառի կազմութեան հա-մար հմմտ. հպրս. vasaiy «շատ», պհլ. vas, պրս. bas «շատ, բաւական», որոնք ծագում են «կամք» բառից և նշանակում են բուն «ըստ կամաց»։-Հիւբշ. 163։

րական. վասն որոյ հարկեալ թարգմա-նիչքն վասն ոչ ունելոյ եզակի անուն բազմաւորական եդին»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. kā̄m ռա-ռին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև սանս. քամա։ Ուղիղ են մեկնում նաև Peterm. 25, 30, 34, Windisch. 8, Gosche 24 (վերջինս աւելացնում է և փռիւգ. ϰίμερος «հաս-կացողութիւն»), Böttich. Lagarde են։ Դաւիթ-Բէգ, Յուշարձան 397 ն. գար cam, արմոր. cam, ն. իռլ. čam, հիռլ. camm, հբրըտ. cam «հակ, ծուռ, զի-ջում»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gam, kam «ծռիլ», gam «հակում, միտք», gin-gan «փափագ»։

NBHL (1)

Ի մանրել զցողունն կամնասայլիւն։ Հատ ցորենոյ ոչինչ վնասի ի կամնասայլիցն. (Սարգ. ա. պ. ԺԲ։ Շ. մտթ. Գ. 12։)


Կամ, կացի

See full entry →

vn. fig.

to be, to exist;
to remain, to stand;
to subsist, to live;
to last, to continue, to be permanent;
to stop, to stay;
to wait;
— մնալ, to rest, to dwell, to reside;
to persist, to persevere;
ի բաց —, to hold aloof, to give up, to withdraw;
ի վերայ —, to superintend, to oversee;
to understand, to comprehend, to perceive;
հաստատուն՝ պինդ —, to hold fast in, to remain firm;
անկեալ —, to lie, to lie down;
— առաջի երեսաց ուրուք, to make head against, to cope with, to resist;
cf. Առաջի;
ստէպ —, to apply oneself, to be assiduous;
ստէպ — օրինաց, to keep the laws;
դատաւոր — ի վերայ, to be judge or arbitrator;
շուրջ — զոմամբ, to beset some one;
կայ մնայ նմա, it is reserved for him;
զիա՞րդ կայք, how do you do ? զի՞ կաս, why do you wait ? what are you waiting for ? զի՞ կայ իմ եւ ձեր, what have you to do with me ? what does it matter to you ? եկաց՝ կացին, there has been;
there have been;
եկաց զնովին ժամանակօք, he lived or flourished about the same time or at the same epoch;
կացին ի նոսա չքնաղ օրինակք առաքինութեան, they possessed rare examples of virtue;
կացին աչք նորա, he has lost his sight, he has become blind;
չկարեմ ի վերայ կալ բանիցդ, I don't know what you mean, I do not understand you;
կալով կացցեն բանք իմ, my words shall come to pass, my prediction shall be fulfilled.

Etymologies (3)

, ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզաբար գործածոսած.-ո հլ. են ցոյց տալիս կա-մովք Սղ. ճխդ. 16, կամով Ոսկ. ես. 419) «ուզելը, յօժարութիւն, ցանկութիւն» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. և փիլիպ. որից կամաւ ՍԳր. Ոսկ. ես. կամով Ոսկ. ես. կամովին Գնձ. Շնորհ. եդես. ըստ կամի Փարպ. ի կա-մաց Ծն. խթ. 5. Յհ. ա. 13. Ոսկ. ես. յոչ կամաց Կոչ. կամք են «ուզում է» ՍԳր. Եւս. քր. յանկամս Ոսկ. ա. թես. յուկամ Եւս. քր. կամիլ ՍԳր. (յետնաբար նաև կամենալ Յհ. կթ. Սարգ.) կամեցող Եզն. կամող Ոսկ. ա. կոր. կամելի Ոսկ. մ. գ. 27, կամաւոր Ոսկ. մ. ա. 19. կամագնաց Ագաթ. կամածին Մծբ. Եզն. կամակ «մեղմ» Պտմ. աղէքս. 22. կամական Եզն. կամակատար Ագաթ. Եզն. Փարպ. կամակցեալ Սեբեր. չկամութիւն Բուզ. ինքնակամ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Կոչ. բարեկամ ՍԳր. լաւակամ Խոր. գլորակամ Մծբ. դժոխակամութիւն Յհ. իմ. ատ. դիւա-կամ Ագաթ. թշնամանակամ Խոր. Փիլ. չա-րակամ Առակ. ժե. 11, 13, Եզն. Ոսկ. ես. ևն։ Նոր բառեր են կամազուրկ, կամայա-կանութիւն, չկամ ևն։

= Պհլ. ❇ kām «կամք, կամեցողու-թիւն» բառից, որի հետ նոյն են հպրս. զնդ. սանս. kāma, պրս. [arabic word] «կամք», հինդ. kām «փափագ, նպատակ», գնչ. kamama «փափագիլ», օսս. k'om «կամք», պազենդ. kāmistan «կամիլ, ցանկալ», պհլ. kāmītan «կամիլ» ևն։ Նոյն արմատին են պատ-կանում նաև կա՛մ, կամակ, կամակար, կա-մայ, ակամայ բառերը, որոնք տե՛ս առան-ձին։ Իրան. kāma համարւում է կազմուած -mo-մասնիկով՝ պարզական qā-«դիւրը գալ, հաճիլ» արմատից (ինչ. զնդ. kā-«տեն-չալ, ցանկալ»), որից -ro-մասնիկով էլ լտ. carus «սիրելի», գոթ. hors, հբգ. huora, գերմ. Hure «բոզ», լեթթ. kā̄rs «որ շատ է սիրում, ցանկութեամբ լի, որկրամոլ», իռլ. гara և կիմր. car «բարեկամ», իռլ. caraim «սիրել» ևն (Pokorny 1, 325, Ernout-Meil-let 153)։-Կամաց բառի կազմութեան հա-մար հմմտ. հպրս. vasaiy «շատ», պհլ. vas, պրս. bas «շատ, բաւական», որոնք ծագում են «կամք» բառից և նշանակում են բուն «ըստ կամաց»։-Հիւբշ. 163։

րական. վասն որոյ հարկեալ թարգմա-նիչքն վասն ոչ ունելոյ եզակի անուն բազմաւորական եդին»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. kā̄m ռա-ռին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև սանս. քամա։ Ուղիղ են մեկնում նաև Peterm. 25, 30, 34, Windisch. 8, Gosche 24 (վերջինս աւելացնում է և փռիւգ. ϰίμερος «հաս-կացողութիւն»), Böttich. Lagarde են։ Դաւիթ-Բէգ, Յուշարձան 397 ն. գար cam, արմոր. cam, ն. իռլ. čam, հիռլ. camm, հբրըտ. cam «հակ, ծուռ, զի-ջում»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gam, kam «ծռիլ», gam «հակում, միտք», gin-gan «փափագ»։

NBHL (1)

Ի մանրել զցողունն կամնասայլիւն։ Հատ ցորենոյ ոչինչ վնասի ի կամնասայլիցն. (Սարգ. ա. պ. ԺԲ։ Շ. մտթ. Գ. 12։)


Սեղեխ, աց

See full entry →

s.

fornicator, whorekeeper;
suitor, gallant, sweet-heart, admirer.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «շնացող մարդ, կնոջ ա-պօրինի սիրականը» Եզեկ. ժզ. 33, 34. Կոչ. 98. Խոր. Փիլ. որից սեղեխաբար Խոր. Կղ-նկտ. սեղեխասպանութիւն Պիտ. բազմա-սեղեխ Եփր. յես. էջ 302. գրուած է նաև նեղեղ, սիղեխ, սիղեղ Վրք. հց. ա. 82, 83, նիղիխ, սիղիղ, որոնցից նոր գրականը ըն-դունել է միայն սեղեխ ձևը։

NBHL (1)

ՍԵՂԵԽ կամ ՍԻՂԵԽ. ἑραστής amator, amasius, procus, rivalis μοιχός adulter. գրի եւ ՍԵՂԵՂ, ՍԻՂԵՂ, ՍԻՂԻՂ. Հոմանի. այր օտար մտեալ առ կին օտարի. առփող. շնացող. շուն.


Մռուտ

See full entry →

adj.

surly, cantankerous, crabbed.

Etymologies (1)

ՆՀԲ նոյն ընդ մռուղ (իբր ձեռ. տար-բերութիւն) կամ մռմռացող «քրթմնջող. թիթիզ» և կամ մռտել «ապստամբիլ» բայից։ ԱԲ մեկնում է միայն երկրորդ ձևով։ Կայ նաև վրաց. მრუდი մրուդի [other alphabet]

NBHL (1)

Թուի Մռուղ. այսինքն իբր մռմռացող, մականուն ուրումն սահակայ՝ մռուտն կոչեցելոյ, առ Ասողկայ։ Տե՛ս եւ զյաջորդ բառս։


Շաղակրատ, աց

See full entry →

s.

great talker, babbler, chatterer, tattler;
talebearer, scold;
—ք, immodest dance, tarantella.

Etymologies (1)

ՆՀԲ լծ. հյ. շար և ագռաւ, յն. ϰράγον լտ. crocitans, իբրև կռկռացող։ Տէրվ, Altarm. 73 շա-դնում է մասնիկ, ար-մատը ղակ, իբր յն. λάσϰω, ἐλαϰον, λέλαϰα «երգել, խօսիլ», լտ. loquor, locūtus «խօսիլ», հսլ. peкю, peшти «ասել, խօ-սիլ»։ Հիւնք. Կաղիկրատ յոյնի անունից է դնում, բայց նաև -կրատ վերջաւորու-թիւնը կցում է յն. ἀριστοϰρατία, δημοϰρα-τία ևն ձևերի վերջամասի հետ։

NBHL (1)

որպէս յն. φλύαξ, φλύαρος garrulus, scurra, nugax, nugator, stultiloquus, loquax, vanus et futilis . (լծ. հյ. շար. եւ ագռաւ. եւ յն. գրա՛զօն. լտ. գռօ՛լիդանս. իբրեւ կռկռացող). Շաղփաղփ. շաղաւաշուրթն. շատախօս. ունայնաբար. երազապատում. բանդագուշեալ. ընդունայնախորհ.


Ուշ, ոյ, ի

See full entry →

s. adj. adv.

memory, remembrance;
attention;
intelligence, mind, sentiment, sense, instinct;
late;
cf. Յուշիկ;
— եւ ուրուշ, the senses;
— ի կուրծ, attentively, carefully, heedfully;
—ի —ով, with great attention, most attentively, more at leisure, diligently, carefully;
— առնել, առնուլ, ունել, դնել, to pay attention, to be attentive, to have in view, not to lose sight of;
to apply oneself to;
to mind, to take care, to be heedful or cautious, to take good heed, to be on one's guard;
to tend to, to aim at, to seek, to try, to endeavour, to strive;
յ— ածել, առնել, արկանել, to recall to mind, to remember, to remind;
cf. Յիշեցուցանեմ;
յ— գալ, լինել, զ—ով գալ, to bear in mind, to recollect, to call to mind, to remember;
յ—ի ունել, կապել, to preserve in one's memory, to have recollection of, never to forget;
— ի կուրծս առնել, to think, to meditate, to conceive or imagine the design of;
— ի կուրծս արկանել, to take a thing for serious, in earnest;
զ— եւ զուրուշ գրաւել, cf. Մոգեմ;
ընդոստուցանել զ—, to excite the attention;
— ունել յոք, to follow with the eyes;
յ— բերել, cf. Յիշեմ;
յ—ի բերել, to revive, to cause a person recover his breath, to quicken, to rouse;
— ունել, to wait;
բառնել յ—ոյ մտաց, to cause to forget, to put out of one's head;
պրծանիլ յ—ոյ յիշատակաց, to be forgotten;
յ— լինի ինձ, ինձ յ— անկանի, I do remember;
— ի կուրծս անկաւ գրել, the idea struck him to write, he conceived the idea of writing;
— ի կուրծս քաջալերէին զմիմեանս, they incessantly encouraged one another;
չէ ի յ— մտաց, he does not remember;
նմա ընդ յ—ի կապեալ, calling to his memory, reminding him;
— կալ, attention !.

Etymologies (2)

= Իրան. uš ձևից. հմմտ. զնդ. [arabic word] uš։ «ուշ, հասկացողութիւն, խելք, միտք», պհլ. [other alphabet] oš=hōs., մանիք. պհլ. [hebrew word] oš= boš (Salemann ЗАH 8, 51) «միտք, բան-իմացութիւն, զգացողութիւն», պազ. hōš «բանականութիւն», պրս. [arabic word] hōš կամ hūs «խելք, միտք, խոհականութիւն», քրդ. hiš «դատողութիւն, միտք». որոնցից կազ-մուած են պհլ. [other alphabet] =մանիք. պհլ. [hebrew word] abīhōs (Salemann ЗАН g 43)=պրս. [arabic word] bē-hos, bī-huš «ա-պուշ, անմիտ, տխմար», պազ. hōsyār «ի-մաստուն, մտացի», պրս. hōšyār «արթուն. սթափ», hōšmand «ուշիմ, մտացի», hōšba «ընդմտատար», քրդ. behiš «խոհեմ, հան-դարտ»։ Իրանեան բառի նախնական նշա-նակութիւնն է «ականջ». այսպէս զնդ. uš «երկու ականջները. 2. հասկացողութիւն, ըմ. բռնողութիւն» (Bartholomae, Altir, Wor-terb. 414, Horn § 1111). ըստ այսմ ուշ դնե բուն նշ. «ականջ դնել» և հյ. ուշ միանում է ռուս. уաи «ականջներ» ձևի հետ։ Աւելի ըն-դարձակ տես Ունկն բառի տակ։-Հիւբշ. 216։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իբր պրս. հիւշ։ ՆՀԲ ուշ «խելք»=պրս. հուջ, ուս (իմա թրօ. [arabic word] us «խոհեմութիւն») ուշ«անագան»=լծ. թրք. իւշէնմէք «տա-տամսիլ», եավաշ «կամաց»։ Bottich, Rudimentā 39, 84 զնդ. uši, պրս. hoš, եբր. [hebrew word] hōzia «գիտուն»։ Նոյն իրանեան ձևերի հետ են դնում Böttich Arica 12, 4, Lag. Urgesch. 54, Müller SWAW 41, 8, Justi. Zendsp. 70, Հիւբշ. KZ 23, 16, Arm. Stud. § 237 ևն։ Հիւնք. ուշ «միտք»=պրս. հուշ, հիւշ, հուս, հպրս. ուշի, թրք. ուս, իսկ յոզիկ (որից ուշ «անագան»)=յն. ησυ-χία «խաղաղութիւն»։ Քիւփէլճան, Բազմ. 1910, 153 երկու իմաստով էլ ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան 422 պրս. hōš բառից, բայց ազդուած թրք. us բա-ռից. 424 յուշ «անագան»=չաղաթ. ja-vaš, yuvaš, ալթայ. yaboš «կակուղ» ևն։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 ուշ «անագան» կցում է հյ. շուշել և թրք. իւշէնմէք «ծուլանալ» բառերի հետ։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 457 հաթ. uš. kinun «դիտել, լաւ նայիլ»։ Autran. Sumér. et ind. էջ 131 վերիններին և հյ. բառին է կցում սումեր. [other alphabet] uš «հաս-կացողութիւն»։

NBHL (1)

Յորժամ ընթեռնուցու աւետարանն, մի՛ կալ ուշ երեւելի գրոյն կամ ընթերցողին, այլ յերկնից բարբառողին. (Ճ. ՟Գ.։)


Փանդիռն, դռանց

See full entry →

s. mus.

pandura, threestringed guitar;
trumpet.

Etymologies (1)

ՀՀԲ իրարից զանազանելով գրում է բամբիռն «մատի ծնծղայ, թրք. չալփա-րա, չէնկի», իսկ փանդիռն «գալարա-փող»։ ՆՀԲ անորոշ կերպով մեկնում է բամբիռն «թերևս որպէս թամպուռ կամ սանդուռ, կամ ծնծղայ մեծ և փոքր, որ-պէս զիլ, չալփառա ևն». իսկ փանդիռն «իբրու նուագարան բախողական պէս-պէս. որպէս երգեհոն, քնար, և սանդուռ, թամպուռ ... որպէս քնար երեքաղեան». և համեմատում է յն. փանտո՛ւռա ձևի հետ։ Գրեթէ նոյնն է նաև ՋԲ։ Եւրո-պա 1851, 19 հանում է բամր=առս. ձըրկեկ ձայն մ'ունեցող աղեբախ նուա-գարան մը պիտ'որ ըլլայ»։ Böttich. Arica 48 և Lag. Gesam. Abhd. 274 լիւդ. և օսս. ձևերի հետ, բայց նաև իտալ. mandora, mandoline։ Էմին, Հայ. հեթ. կր. (Յոյս 1875, 408) աղի-քով մի նուագարան է ընդունում։-Հիւբշ. 395 դնում է ծագումն անստոյգ փոխառութեանց շարքը։ Բամբիռ և փանդիռ երաժշտական գործիքների ձևի և կազմութեան վրայ, իբրև երկուսը իրարից տարբեր բաներ, բաւական ընդարձակ խօսում է Գ. Լևոնեան՝ Ազգ. հանդէս ԺԴ 91-95։

NBHL (1)

Ծնծղայիւք եւ փանդռամբք եւ այլովք երգեցողական գործարանօք սաղմոսել հրամայեաց. (Մեկն. ղեւտ.։ Ճ. ՟Ա.։)


Փսալտ, աց

See full entry →

s.

psalmist.

Etymologies (1)

Ուղիղ մեկնութեան ծանօթ էր հնե-րից Լմբ. մատ. էջ 85. «իններորդ դաս եկեղեցւոյ՝ փսալտք, որ թարգմանին երգեցողք»։ Նորերից ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և յետոյ ՆՀԲ։

NBHL (1)

Փսալտք՝ որք թարգմանին երգեցողք. (Լմբ. պտրգ.։)


Արկանելի, լւոյ, լեաց

See full entry →

s. adj.

clothing, dress, apparel;
cloak;
that throws, that puts, that pours.

NBHL (1)

Ճրագաբերանացն արկանելեաց, եւ ի հանելեաց զճաշակսն ոսկիս. (Զաք. ՟Դ 12.) իմա՛ ի վերայ արկողաց. յն. հեղչաց, այսինքն լցողաց զիւղն։


Արձակ, աց

See full entry →

adj.

free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.

NBHL (1)

Արարի զստ գեղջուկ եւ արձակ բարբառով, զի դիւրահաս լիցի ամենայն ընթերցողաց. (Մխ. բժիշկ.։)


Արմտիք, տեաց

See full entry →

s.

corn, corn-crops;
production, fruit, product.

NBHL (1)

Մշակն լինի սերմ, եւ ստացողը՝ արմտի։ Որթն իբրեւ տնկի, ոչ եթէ յարմտիս նորա երթան բրել տեսանել եթէ գուցէ կռուեալ կցեալ իցէ. այլ առ ամին ցուցանէ վկայութիւն տերեւոյն ի ծայրս իւր. (Եփր. ասիտար։)


Աքացեմ, եցի

See full entry →

vn.

to kick, to kick up one's heels.

NBHL (1)

Ջորի աքացող. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)


Աքացիք, ցեաց

See full entry →

s. pl.

feet, legs.

NBHL (1)

Խթան (ընդդէմ) աքացեացն, որ ինքն ոչինչ վնասի, եւ զոտս աքացողացն ծակոտէ. (Ոսկ. ես.։)


Աճառ, աց

See full entry →

s.

cartilage, gristle;
soap;
cf. Օճառ.

NBHL (1)

Լուացողական աճառօք (կամ աճառովս). (Լմբ. պտրգ.։)


Ամենավայելուչ

See full entry →

adj.

most becoming, decent, suitable, appropriate, very convenient.

NBHL (1)

Զայսոսիկ յանձնէ հալածէ, զի մի՛ յայն ամենավայելուչ հայեցողութենէն ստուերասցի. (Լմբ. առակ.։)


Ամենեքեան, նեսեան, նեցունց, եքումբք

See full entry →

adj.

all men, all persons, every body, as many as, whoever.

NBHL (1)

Զերծո՛ զիս յամենեցունց ընդդիմացողաց։ Յամենեցունց մասանց։ Զամենեսին զսրբոցն պարս. (Նար.։)


Աստուածունակ

See full entry →

adj.

that has received or embraced God.

NBHL (1)

Զաստուածունակ կամիս անխոտորնակս զհայցողին հրատարակեցին. (Նար. խչ.։)


Ատեմ, եցի

See full entry →

va.

to hate, to abhor, to detest;
to become tired of, to take a dislike to.

NBHL (3)

Ատեցողք ամենեցուն, եւ ատեցեալք յամենեցունց. (Պիտ.։)

Ատեցողք արուեստից. (Խոր. ՟Գ 68։)

Ատեցողացն զբարիս. (Յհ. կթ.։)


Արբենամ, եցայ

See full entry →

vn.

to get drunk, to intoxicate, to drink to excess.

NBHL (1)

Արբին եւ արբեցան ընդ նմա։ Արբ ի գինւոյն, եւ արբեցաւ։ Արբէ՛ք եւ արբեցարո՛ւք։ Որ ըմպէք գինի ցարբենալ։ Մի՛ արբենայք դիւնով։ Մի՛ լինիր արբեցող։ Այր կերող եւ արբեցող։ Արբեցողք զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն։ Մոլորեսցին իբրեւ զարբեալ.եւ այլն։


Արբշիռ, շռաց

See full entry →

s.

tippler, tipsy.

NBHL (1)

Հանգանակող է եւ արբշիռ։ Ամենայն արբշիռն (կամ արբեցողն) եւ բոզանոցն աղքատասցի. (Օր. ՟Ի՟Ա 20։ Առակ. ՟Ի՟Գ 21։ Մշակ արբշիռն ոչ հասցէ ի մեծութիւն։ Բարկութիւն մեծ՝ կին արբշիռ. Սիր. ՟Ժ՟Թ 1։ ՟Ի՟Զ 11։)


Արբուցանեմ, ուցի

See full entry →

va.

to give to drink, to soak;
to water, to steep.

NBHL (1)

Յարբեցողացն արբեցող (կարծիւր), յիմաստնոցն՝ արբուցող ամենեցուն զբաժակն կենաց. (Սանահն.։)


Արիւնախառն

See full entry →

adj.

bloody, mixed with blood.

NBHL (1)

Աչք բարկացողի հանապազ պղտոր եւ արիւնախառն լինի. (՟Ը. խհ։)


Բարեխրատ, ից

See full entry →

adj.

that gives good advice, good instruction;
well instructed.

NBHL (1)

Որպէ՛ս զիմաստուն եւ զբարեխրատ իմացող պատուեալ (զնաթանայէլ). (Կիւրղ. գանձ.։)


Բարեմիտ, մտաց

See full entry →

adj.

sincere, ingenuous, frank, naive;
innocent, good, well disposed.

NBHL (1)

Ի զուարճութիւն բանասիրի, եւ բարեմիտ ընթերցողի. (Յիսուս որդի.։)


Բարեշուք

See full entry →

adj.

splendid, magnificent;
superb, graceful, pretty;
venerable;
modest, chaste, bashful;
առնուլ զիւրեաւ ծածկոյթ —, to cover one's self with a veil for modesty.

NBHL (1)

Այր բարկացող՝ ոչ բարեշուք. (Բրս. բարկ.։)


Բարի, րւոյ, րեաց

See full entry →

adj. adv. s.

good, nice, kind, indulgent;
fit;
fine, handsome;
well, right;
good, benefit, favour, goods;
— է, it is good;
— առնել, to do well;
— or բարեաւ եկիք, be welcome ! համբաւ բարեաց, good reputation;
գիտել զ— կամ զչար, to ignore the difference between good and evil;
զինչ — գործեցից, what shall I do well ? հատուցեր ինձ —ս, you have done me good;
ընկալար անդէն զ—ս քո, you have received good in your life;
յորժամ — լինիցի քեզ, when will you be happy;
բարեօք, cf. Բարւոք;
բարով իմն, cf. Սիրելապէս, cf. Մարդասիրապէս;
cf. Բարեաւ.

NBHL (1)

Մարդոյ բնութիւն բարեաց ցանկացող է. եւ ոչ չարեաց. (Եզնիկ։)


Բարոյական, ի, աց

See full entry →

adj. s.

moral, belonging to morals;
moralist;
moral;
— իմաստասիրութիւն, ethics;
— գիտութիւն, morality, ethics;
— իմաստ, morality;
առնել — խորհրդածութիւնս, to moralize, to make moral reflections.

NBHL (1)

Ըստ բարոյականն կամեցողի արքային Սմբատայ։ Զի նախնական իւրեանց բնականօքն շարժմամբ բարոյականին առ ի յօգտակար վայելսն ճեպիցին. (Յհ. կթ.։)


Բեկբեկեմ, եցի

See full entry →

va. mus.

to break, to break to pieces;
to reflect;
to prim;
to stammer, to stutter;
to quaver.

NBHL (1)

Հեշտասէր ցանկութիւնն զմարմինսն բեկբեկէ զստացողացն, եւ զոգւոցն զպնդութիւնս լուծանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Բժշկարան, աց

See full entry →

s.

place of cure;
doctors shop;
medical book.

NBHL (1)

Բժիշկն՝ հաւատացողիդ հասեալ է. բժշկարանն բացեալ է, դեղ առաջի ե՛դեալ կայ. (Ոսկ. ղկ.։)


Բնագիր, գրաց

See full entry →

s.

original, text.

NBHL (1)

Ընթերցողք. եւ գործ է սոցա ընթեռնուլ զմարգարէս, եւ զբնագիրս, եւ զվարդապետականս. (Լմբ. պտրգ. (ուր մարթ է իմանալ եւ իմանալ եւ զթուղթս առաքելոց, կամ զկոնդակս, եւ այլն)։)


Բոզաբոյծ

See full entry →

adj.

whoremonger, whoremaster, that keeps a strumpet, that frequents brothels, lewd, lecherous, lecher.

NBHL (1)

Ամենայն արբեցող եւ բոզաբոյծ աղքատասցի. (Համամ առակ.։)


Բուժական, ի, աց

See full entry →

cf. Բուժակ.

NBHL (1)

Ի դեղոցն որ բուժականքն են՝ ներկացողք են ապականողացն ընտանացեալք ի մարմնում. (Բրս. ծն.։)


Բազմածաղիկ

See full entry →

adj.

that has many flowers.

NBHL (1)

Զոր ինչ ախտանան առ բազմածաղիկս բուրաստանաց, որք այնոցիկ են ցանկացողք. (Առ որս. ՟Դ։)


Բազմակերութիւն, ութեան

See full entry →

s.

voracity.

NBHL (1)

Բազմակերութիւն եւ զմայլումն արբեցողութեան՝ գիտէ այլայլութիւն գործել խորհրդոցն. (Վանակ. յոբ.։)


Բազմակնութիւն, ութեան

See full entry →

s.

polygamy.

NBHL (1)

Զի մի՛ իցէ պոռնիկ, կամ արբեցող, կամ կնաթող, կամ ի բազմակնութիւն խոտորեալ. (Մաշտ.։)


Բանաւորութիւն, ութեան

See full entry →

s.

reason;
intelligence;
rationality, understanding, intellect;
prudence, wisdom.

NBHL (1)

Իմանալի հայեցողութեամբ, եւ խորհրդական բանաւորութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։ Աստուածավայելուչ բանաւորութիւն. Դիոն. երկն. ՟Բ։)


Անց, ի, իւ, անցք, ից

See full entry →

s.

abortive;
Easter;
cf. Անցք.

NBHL (1)

ԱՆՑ. ՅԱՆՑԻ. ԱՆՑ ԵՒ ԱՆՑ. Հարեւանցի զանցումն. անցողաբար. իւստիւնքէոյիւ.


Անքայլ

See full entry →

adj.

that does not walk.

NBHL (1)

Անքայլ ընթացողիս (այսինքն գրչիս). (Նար. յիշ.։)


Աշակերտութիւն, ութեան

See full entry →

s.

pupillage;
apprenticeship.

NBHL (1)

Յամօթ լիցի ժողովուրդն ուրացող յանկարծակի աշակերտութեամբն (զաքէի). զի երէկ մաքսաւոր, եւ այսօր աշակերտ. (Եփր. համաբ.։)